Ìtàn Ìdàgbàsókè Ìṣirò Lórí Àkókò
Ìṣirò, tí a sábà máa ń pè ní èdè àgbáyé, ní ipò pàtàkì nínú ìdàgbàsókè ènìyàn. Ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, ó ń nípa lórí àwọn ẹ̀ka onírúurú bí ìmọ̀ ẹ̀rọ, ọrọ̀ ajé, fisiksi, àti pàápàá iṣẹ́ ọnà. Ìtàn ìṣirò jẹ́ ohun èlò tí a so pọ̀ mọ́ ìlọsíwájú àwọn ọ̀làjú, tí ó ń ṣàfihàn àwọn àìní àti ìfẹ́ ọkàn aráyé láti ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn. Àpilẹ̀kọ yìí bẹ̀rẹ̀ ìrìn àjò nípasẹ̀ àkókò, ó ń ṣe àwárí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì àti àwọn àfikún tí ó ti ṣe àtúnṣe sí ojú-ọ̀nà ìṣirò òde òní.
Atijọ Ibẹrẹ
Ó ṣeé ṣe kí ìṣirò bẹ̀rẹ̀ ṣáájú ìtàn tí a kọ sílẹ̀, gẹ́gẹ́ bí a ti rí i nínú àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé onímọ̀ nípa ìṣẹ̀ǹbáyé bíi egungun Ishango láti Congo, tí ó ti wà ní nǹkan bí ẹgbẹ̀rún méjì [20,000] ọdún ṣáájú kí ó tó di pé a bí i. Egungun yìí, tí a fi àmì sí, túmọ̀ sí ìtọ́jú àkọsílẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀, ó sì lè ṣàfihàn òye ìsọdipúpọ̀ tàbí ìṣirò tí ó rọrùn.
Àwọn ìwé ìṣirò onípele àkọ́kọ́ tí a rí ní Mesopotamia àti Íjíbítì ní nǹkan bí ọdún 3000 ṣáájú kí Jésù tó bí Jésù. Àwọn ará Sumer ní Mesopotamia ṣe àgbékalẹ̀ ètò ìṣirò onípele dídíjú kan, èyí tí ó yọrí sí ṣíṣẹ̀dá ètò nọ́mbà onípele-60 (ìpìlẹ̀-60). Ètò àtijọ́ yìí ṣì ń dún ní àkókò òde òní, èyí tí ó ṣe pàtàkì jùlọ ní pípín àkókò sí ìṣẹ́jú-àáyá àti ìṣẹ́jú.
Ní Íjíbítì, ìṣirò ṣe pàtàkì fún onírúurú ìlò tó wúlò, bíi kíkọ́ pírámídì, ìwádìí ilẹ̀, àti ìràwọ̀. Rhind Papyrus (tó wà ní nǹkan bí ọdún 1650 ṣáájú Sànmánì Kristẹni) jẹ́ àpẹẹrẹ tó gbajúmọ̀. Ìwé ìṣirò ilẹ̀ Íjíbítì yìí ní àwọn ìṣòro ti ìrísí àti ìṣírò, èyí tó fi ìpele tó yani lẹ́nu hàn.
Sáà Wúrà ti Greece
Ìṣirò ìṣirò Giriki jẹ́ àkókò ìyípadà níbi tí ìrísí ara rẹ̀ ti di ohun tí a ń lépa ìmọ̀. Àwọn ènìyàn pàtàkì bíi Thales ti Miletus àti Pythagoras, ní nǹkan bí ọ̀rúndún kẹfà ṣáájú Sànmánì Kristẹni, ló fi àwọn ìlànà ìpìlẹ̀ lélẹ̀. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn onímọ̀ ìṣirò ará Bábílónì mọ̀ wọ́n ní ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún ṣáájú, wọ́n gba ẹ̀rí nípasẹ̀ iṣẹ́ Pythagoras.
Ìlànà ìṣètò Euclidean, tí Euclid dá sílẹ̀ nínú iṣẹ́ rẹ̀ tó ń jẹ́ "Elements" ní nǹkan bí ọdún 300 ṣáájú Sànmánì Kristẹni, ó ṣètò ìmọ̀ ìṣirò sí àwọn ìlànà àti àwọn ìlànà. Ìlànà ìyọkúrò Euclid di ìlànà wúrà fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún, ó sì nípa lórí àwọn onímọ̀ ìṣirò Islam àti àwọn ọ̀mọ̀wé ará Europe nígbà Ìsinmi.
Aristarchus ti Samos, Archimedes, àti Apollonius ti Perga ṣe àfikún sí ìmọ̀ ìṣirò Giriki pẹ̀lú àwọn àfikún bíi àwọn àpẹẹrẹ heliocentric ti ètò oòrùn, àwọn ìlànà ti calculus, àti àwọn ẹ̀yà conic, ní ìtẹ̀léra. Iṣẹ́ Archimedes lórí ṣíṣírò àwọn agbègbè àti ìpele ṣe àfihàn calculus integral, ó sì fi ìmòye àti ọgbọ́n-ẹ̀rọ tó ga hàn.
Ìṣirò ní Àkókò Wúrà ti Ìsìláàmù
Lẹ́yìn ìparun Ilẹ̀ọba Róòmù, Yúróòpù ní àkókò ìdúróṣinṣin, tí a sábà máa ń pè ní Ìgbà Dúdú. Ní àkókò yìí, Ìgbà Wúrà Ìsìláàmù (ọ̀rúndún 8 sí 14) di ibi pàtàkì fún èrò ìṣirò. Àwọn ọ̀mọ̀wé Mùsùlùmí pa ìmọ̀ Gíríìkì àti Híńdù mọ́, wọ́n sì fẹ̀ sí i, wọ́n sì kọ́ afárá kan láàárín àwọn àṣà.
Ìwé ìwádìí onímọ̀-ẹ̀rọ Páṣíà Al-Khwarizmi (tó wà ní nǹkan bí ọdún 780 sí 850 Sànmánì Kristẹni), tí wọ́n sábà máa ń kà sí baba aljebra, kọ “Kitab al-Mukhtasar fi Hisab al-Jabr wal-Muqabala” (Ìwé Compendious lórí Ìṣirò nípa Ìparí àti Ìwọ̀ntúnwọ̀nsí). Iṣẹ́ yìí fi ìpìlẹ̀ aljebra lélẹ̀, ó sì ń ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ọ̀nà láti yanjú àwọn ìdọ́gba ìlà àti quadratic.
Ilé Ọgbọ́n ní Baghdad di ibi tí àwọn ọ̀mọ̀wé ti ń ṣe àgbékalẹ̀ ìmọ̀, níbi tí àwọn ọ̀mọ̀wé ti ń túmọ̀ àwọn ìwé pàtàkì ní èdè Gíríìkì tí wọ́n sì ń ṣe àfikún àkọ́kọ́. Omar Khayyam (1048-1131) ti ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ìdáhùn aljebra ti àwọn ìṣirò onígun mẹ́rin, nígbà tí Al-Haytham (965-1040), tí a mọ̀ sí Alhazen ní ìwọ̀ oòrùn, ṣe àfikún pàtàkì sí àwọn ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ àti onígun mẹ́rin.
Ìtúnṣe àti Ìbí Ìṣirò Òde Òní
Ìṣẹ̀lẹ̀ àtúnṣe, tó bẹ̀rẹ̀ láti ọ̀rúndún kẹrìnlá sí ọ̀rúndún kẹtàdínlógún, jẹ́rìí ìtúnpadà ẹ̀kọ́ àti àṣà kárí Yúróòpù. Àkókò yìí ló ń polongo ìṣírò ìṣirò òde òní, èyí tí ìṣẹ̀dá ẹ̀rọ ìtẹ̀wé àti ìfẹ́ tuntun sí àwọn iṣẹ́ àgbékalẹ̀ àtijọ́ mú wá.
Ní ọdún 1543, ní ọdún kan náà tí Nicolaus Copernicus gbé ẹ̀kọ́ rẹ̀ jáde lórí ìlà oòrùn, onímọ̀ ìṣirò ará Ítálì, Gerolamo Cardano, ṣe ìtẹ̀jáde “Ars Magna” (Àwòrán Ńlá), èyí tí ó pèsè àwọn ọ̀nà fún ṣíṣe àtúnṣe àwọn ìdọ́gba onígun mẹ́rin àti onígun mẹ́rin. Iṣẹ́ yìí ní ẹ̀mí ìfẹ́ ọkàn Renaissance, ó sì fi ìpìlẹ̀ lélẹ̀ fún ìdàgbàsókè aljebra ọjọ́ iwájú.
Ọ̀rúndún kẹtàdínlógún jẹ́ àkókò ìyípadà fún ìmọ̀ ìṣirò. René Descartes tẹ̀ ìwé “La Géométrie” jáde ní ọdún 1637, ó sì ṣe àgbékalẹ̀ ètò ìṣọ̀kan Cartesian tí ó da aljebra àti geometry pọ̀ mọ́ ẹ̀ka tuntun ti ìmọ̀ ìṣirò tí a ń pè ní analytic geometry. Ní àkókò kan náà, iṣẹ́ Pierre de Fermat nínú ìmọ̀ nọ́mbà àti ìṣeéṣe gbé ìpele kalẹ̀ fún àwọn ìsapá ìṣirò ọjọ́ iwájú.
Isaac Newton àti Gottfried Wilhelm Leibniz dá àwọn onímọ̀ nípa ìṣirò sílẹ̀ ní ìparí ọ̀rúndún kẹtàdínlógún, ìtẹ̀síwájú ńlá kan tí ó pèsè àwọn irinṣẹ́ láti ṣe àwòkọ́ṣe ìyípadà tí ń bá a lọ. Ìgbésẹ̀ ìṣirò yìí ní ipa pàtàkì lórí fisiksi, ìmọ̀ ẹ̀rọ, àti àwọn ohun mìíràn.
Àkókò Ìmọ́lẹ̀ àti Jùlọ
Àwọn ọ̀rúndún kejìdínlógún àti ìkọkàndínlógún, tí a mọ̀ sí Ọjọ́ Ìmọ́lẹ̀, ni a fi ìbúgbàù ìwádìí ìṣirò àti ìṣètò ìṣètò hàn. Àwọn àbájáde tó pọ̀ jùlọ ti Leonhard Euler ní àwọn ìlọsíwájú pàtàkì nínú topology, ìmọ̀ ìṣirò àwòrán, àti ìfìhàn àmì ìṣirò òde òní bíi àmì iṣẹ́ f(x).
Carl Friedrich Gauss, tí a sábà máa ń bọ̀wọ̀ fún gẹ́gẹ́ bí “Ọmọ-aládé àwọn Onímọ̀ Ìṣirò,” ṣe àwọn àfikún pàtàkì sí ìmọ̀ nọ́mbà, ìṣirò, àti ìrísí ara ẹni tí kì í ṣe ti Euclidean. Iṣẹ́ rẹ̀ lórí àwọn nọ́mbà onípele àti ẹ̀rí ti Ìlànà Ìpìlẹ̀ ti Algebra fi ọgbọ́n rẹ̀ hàn gbangba.
Ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún, wọ́n ṣe àkójọpọ̀ ìwádìí ìṣirò, pẹ̀lú Augustin-Louis Cauchy, Karl Weierstrass, àti àwọn mìíràn tí wọ́n ṣe àgbékalẹ̀ ìṣirò lọ́nà tó ṣe kedere. Àkókò yìí tún bí àwọn ẹ̀ka tuntun bíi aljebra àfọwọ́kọ àti ẹ̀kọ́ set. Iṣẹ́ ìyípadà Georg Cantor lórí ẹ̀kọ́ set gbé èrò nípa onírúurú ìwọ̀n àìlópin kalẹ̀, èyí sì yí òye àìlópin ìṣirò padà pátápátá.
Ọ̀rúndún ogún àti Ìṣirò Òde Òní
Ọ̀rúndún ogún polongo ìṣọ̀kan àti ìmọ̀ ìṣirò, tí àwọn ìlọsíwájú ìmọ̀ ẹ̀rọ kíákíá àti ìṣòro tuntun ń mú wá. Ìgbékalẹ̀ David Hilbert ní ọdún 1900 ní Paris ṣàlàyé àwọn ìṣòro 23 tí a kò tí ì yanjú, ó sì gbé ètò ìwádìí tuntun kalẹ̀ jálẹ̀ ọ̀rúndún náà.
Ìdàgbàsókè àwọn kọ̀ǹpútà yí ìṣirò padà, èyí sì mú kí àwọn ìṣesí nọ́mbà àti ojútùú tí a kò lè ronú tẹ́lẹ̀ ṣeé ṣe. Iṣẹ́ Alan Turing lórí ṣíṣírò àti àwọn algoridimu fi àwọn ìlànà ìpìlẹ̀ ti ìmọ̀ kọ̀ǹpútà lélẹ̀.
Ìmọ̀ nípa ìdàrúdàpọ̀, ìfọ́mọ́ra, àti àwòṣe ìṣirò ti àwọn ètò ìṣiṣẹ́ dídíjú farahàn gẹ́gẹ́ bí àwọn agbègbè pàtàkì ti ìwádìí, tí ó ní ìbáṣepọ̀ dídíjú ti ìṣirò pẹ̀lú àwọn agbègbè ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì mìíràn. Lọ́nà tí ó yani lẹ́nu, pápá náà tún rí ìdáhùn àwọn ìṣòro ìgbàanì, bíi ẹ̀rí ti Ìròyìn Ìkẹyìn Fermat láti ọwọ́ Andrew Wiles ní ọdún 1994, ẹ̀rí sí wíwá ìmọ̀ títí láé.
ipari
Ìtàn ìṣirò jẹ́ ẹ̀rí ìfẹ́ ọkàn ènìyàn, ọgbọ́n àti ìwákiri ìmọ̀ láìdáwọ́dúró. Láti àwọn egungun ìgbàanì tí a ti gbóná sí àwọn algoridimu gíga ti àwọn kọ̀ǹpútà òde òní, ìṣirò ti yípadà sí ẹ̀ka ìmọ̀ tó gbòòrò àti tó díjú. Ìrìn àjò yìí kìí ṣe pé ó ń ṣàfihàn ìlọsíwájú àwọn ọ̀làjú nìkan ni, ó tún ń tẹnu mọ́ ìwà gbogbogbòò àti àìlópin ti ìrònú ìṣirò. Bí a ṣe ń tẹ̀síwájú sí ọ̀rúndún kọkànlélógún, ọjọ́ iwájú ìṣirò yóò jẹ́ alágbára àti ìyípadà bí ìgbà àtijọ́ rẹ̀ tí ó lókìkí.
