Ipari Apartheid ni South Africa
Òpin ìpínyà ẹ̀yà ní Gúúsù Áfíríkà jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì nínú ìwé ìtàn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn àti ìtàn ìṣèlú. Ìrìn àjò ìyípadà yìí láti ìpínyà ẹ̀yà àti ìyàsọ́tọ̀ sí ìdásílẹ̀ orílẹ̀-èdè tiwantiwa ni a fi ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún ìjàkadì, ìrúbọ, àti ìtakora aláìdúróṣinṣin láti ọwọ́ àìmọye àwọn ará Gúúsù Áfíríkà àti àwọn ọ̀rẹ́ àgbáyé hàn. Ìtàn òpin ìpínyà ẹ̀yà kìí ṣe ìtàn ìtàn lásán; ó jẹ́ ẹ̀rí ìfaradà àti ẹ̀mí àìdúróṣinṣin ti ẹ̀dá ènìyàn nínú wíwá ìbáradọ́gba àti ìdájọ́ òdodo.
Ìdìde Ẹ̀yà-Ìyàtọ̀-sí-ọ̀tọ̀
Apartheid, èyí tí ó jẹ́ ọ̀rọ̀ Afrikaans tí ó túmọ̀ sí "ìyàsọ́tọ̀," di ìlànà ìjọba ti South Africa ní ọdún 1948 nígbà tí National Party dé sí ipò àkóso. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìyàsọ́tọ̀ ẹ̀yà ní South Africa ti ń wáyé láti ìgbà ìjọba, apartheid ti mú kí àwọn àṣà wọ̀nyí di òfin, ó sì mú kí wọ́n lágbára sí i. Ètò náà pín àwọn ará South Africa sí àwọn ẹgbẹ́ ẹ̀yà: Funfun, Dudu, Àwọ̀ (ẹ̀yà àdàpọ̀), àti India, ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn ní àwọn ẹ̀tọ́ àti àǹfààní tó yàtọ̀ síra. Àwọn aláwọ̀ dúdú, tí wọ́n jẹ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn, ni a fi àwọn ìkálọ́wọ́kò líle koko sí ní gbogbo apá ìgbésí ayé, títí kan ibi tí wọ́n lè gbé, ṣiṣẹ́, àti rìnrìn àjò.
Àwọn òfin bíi Òfin Ìforúkọsílẹ̀ Àwọn Ènìyàn, Òfin Àwọn Agbègbè Ẹgbẹ́, àti Àwọn Òfin Ìdásílẹ̀ ṣe àkójọ ìpínyà ẹ̀yà àti ìyàsọ́tọ̀ ọrọ̀ ajé. Òfin Ẹ̀kọ́ Bantu rí i dájú pé àwọn Adúláwọ̀ Gúúsù Áfíríkà gba ẹ̀kọ́ tí kò dára, tí a ṣe láti múra wọn sílẹ̀ fún ìgbésí ayé iṣẹ́ ìsìn. Àwọn òfin onígbèsè ni a fi agbára mú àwọn òfin búburú wọ̀nyí ṣẹ.
Dídìde ti Atako
Láti òde, àwọn alátakò líle koko pàdé àwọn alátakò láti inú South Africa àti káàkiri àgbáyé. Àwọn ènìyàn bíi Nelson Mandela, Oliver Tambo, àti Walter Sisulu ti African National Congress (ANC), ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ òmìnira tí a dá sílẹ̀ ní ọdún 1912 ló ṣáájú ìdìtẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀. Ìpolongo Ìdìtẹ̀ ní ọdún 1950 rí ìgbìmọ̀ àwọn ajìjàgbara tí wọ́n fi tinútinú rú òfin apartheid láti kojú òfin ìjọba náà.
Ní ọdún 1960, Ìpànìyàn Sharpeville, níbi tí àwọn ọlọ́pàá ti yinbọn sí àwọn alátakò àlàáfíà tí wọ́n pa ènìyàn 69 tí wọ́n sì ṣe àwọn ènìyàn 180 léṣe, ló fa àyípadà ńlá. Ìbínú kárí ayé tó tẹ̀lé e yọrí sí ìdálẹ́bi kárí ayé tó pọ̀ sí i, ó sì jẹ́ ìbẹ̀rẹ̀ ìdìtẹ̀ ológun. Wọ́n fòfin de ANC àti Pan-Africanist Congress (PAC), wọ́n sì mú ọ̀pọ̀ àwọn aṣáájú, títí kan Mandela, wọ́n sì dá wọn lẹ́bi ẹ̀wọ̀n gígùn. Ìdádúró àwọn àjọ wọ̀nyí mú kí àwọn ìgbòkègbodò ìdìtẹ̀ lábẹ́ ilẹ̀ túbọ̀ lágbára sí i.
Ìfúngunmọ́ Àgbáyé àti Ìjìyà Ọrọ̀-ajé
Jálẹ̀ ọdún 1960 sí 70, ìjọba ẹ̀yà apartheid dojúkọ ìyàsọ́tọ̀ kárí ayé tó ń pọ̀ sí i. Àjọ Ìparapọ̀ Àwọn Orílẹ̀-èdè gbé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpinnu kalẹ̀ tí ó dá ẹ̀tọ́ ẹ̀yà apartheid lẹ́bi, tí wọ́n sì ń pè fún ìjìyà lòdì sí South Africa. Ní ọdún 1962, Àpérò Gbogbogbò ti Àjọ Ìparapọ̀ Àwọn Orílẹ̀-èdè béèrè pé kí àwọn orílẹ̀-èdè tó wà nínú ẹgbẹ́ rẹ̀ má ṣe gba àwọn ọjà South Africa sílẹ̀. Ìdìtẹ̀ Soweto ní ọdún 1976, níbi tí wọ́n ti pa ọgọ́rọ̀ọ̀rún àwọn ọmọ ilé-ẹ̀kọ́ aláwọ̀ dúdú nígbà tí wọ́n ń tako fífipá mú àwọn ará Afrikaans gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìkọ́ni, túbọ̀ mú kí ìfúngun kárí ayé pọ̀ sí i, pàápàá jùlọ ní ti ọrọ̀ ajé.
Àwọn ìjìyà ọrọ̀ ajé bẹ̀rẹ̀ sí í yọrí sí ìṣòro. Ní ọdún 1980, àwọn orílẹ̀-èdè àti àwọn ilé-iṣẹ́ ńláńlá bẹ̀rẹ̀ sí í kúrò ní South Africa. Àwọn ènìyàn pàtàkì àti àwọn ilé-iṣẹ́ kárí ayé, títí kan àwọn òṣèré, àwọn eléré ìdárayá, àti àwọn ọ̀mọ̀wé, gbé ìgbésẹ̀ lòdì sí ìjọba náà. Ẹgbẹ́ àtakò sí ẹ̀yà-ìyàtọ̀ kárí ayé gbé èrò gbogbogbòò lárugẹ, èyí tí ó sọ ẹ̀yà-ìyàtọ̀ di ọ̀ràn South Africa nìkan, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ọ̀ràn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn.
Ọ̀nà sí Ìbánisọ̀rọ̀
Ní àárín ọdún 1980, àwọn ìfúnpá inú àti ti òde ti mú kí ìpínyà ẹ̀yà ara túbọ̀ máa ṣòro láti tẹ̀síwájú. Ọrọ̀ ajé ilẹ̀ Gúúsù Áfíríkà wà nínú wàhálà, ìrúkèrúdò ìlú sì mú kí orílẹ̀-èdè náà má lè ṣàkóso mọ́. Ẹgbẹ́ òṣèlú Orílẹ̀-èdè, lábẹ́ ìdarí Ààrẹ PW Botha, àti lẹ́yìn náà FW de Klerk, rí i pé àtúnṣe ṣe pàtàkì, ṣùgbọ́n Ààrẹ de Klerk ni yóò gbé àwọn ìgbésẹ̀ pàtàkì.
Ní oṣù Kejì ọdún 1990, de Klerk kéde pé a ti tú ìdènà ANC àti àwọn ẹgbẹ́ ìtúsílẹ̀ mìíràn sílẹ̀, a sì ti tú àwọn ẹlẹ́wọ̀n ìṣèlú sílẹ̀, títí kan Nelson Mandela. Ìtúsílẹ̀ Mandela lẹ́yìn ọdún mẹ́tàdínlọ́gbọ̀n nínú ẹ̀wọ̀n jẹ́ àmì àti àyípadà, ó mú ìrètí àti ìtara tuntun wá fún ìyípadà.
Ilana Idunadura naa
Àkókò náà láti ọdún 1990 sí 1994 jẹ́ ìpele pàtàkì ti ìjíròrò, tí a mọ̀ sí Àdéhùn fún Orílẹ̀-èdè Gúúsù Áfíríkà Dẹ́mókíràtì (CODESA). Àwọn ìjíròrò náà ṣòro, wọ́n sì kún fún ìwà ipá àti ìdààmú ìṣèlú. Onírúurú ẹgbẹ́ òṣèlú ló ń díje fún agbára, orílẹ̀-èdè náà sì rí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ìwà ipá, bíi ìpànìyàn Boipatong àti ìpànìyàn àwọn olórí olókìkí bíi Chris Hani.
Sibẹsibẹ, awọn olori ti o duro ṣinṣin lati ọdọ ANC ati Ẹgbẹ́ Olórí-èdè, pẹlu titẹ nla lati ọdọ awọn ara ilu, rii daju pe awọn idunadura pataki naa duro ni ọna ti o tọ. Awọn ijiroro naa pari ni idasile ofin igba diẹ ti o yori si idibo tiwantiwa akọkọ ti kii ṣe ti ẹya ni Oṣu Kẹrin ọdun 1994.
Ìbí Orílẹ̀-èdè Tuntun kan
Ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹrin ọdún 1994, orílẹ̀-èdè South Africa ṣe ìdìbò ìjọba tiwantiwa àkọ́kọ́ níbi tí àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè gbogbo lè dìbò. Ẹgbẹ́ ANC ló borí ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ nǹkan, Nelson Mandela sì di ààrẹ aláwọ̀ dúdú àkọ́kọ́ ní South Africa. Ìṣàkóso rẹ̀, tí a fi ìfẹ́ sí ìbáṣepọ̀ àti ìkọ́lé orílẹ̀-èdè hàn, fihàn pé ilẹ̀ tuntun ti bẹ̀rẹ̀ fún orílẹ̀-èdè kan tí ìpínyà ẹ̀yà ti pín sí méjì fún ìgbà pípẹ́.
Píparun ẹ̀yà aláìṣòdodo run kìí ṣe pípa àwọn òfin àìṣòdodo run nìkan ni, ṣùgbọ́n fífi ìpìlẹ̀ lélẹ̀ fún àwùjọ tuntun kan tí a gbé kalẹ̀ lórí ìbáradọ́gba, ìdájọ́ òdodo, àti tiwantiwa. Ìgbìmọ̀ Òtítọ́ àti Ìpadàbọ̀sípò (TRC), tí a dá sílẹ̀ ní ọdún 1995 lábẹ́ Àgbà Àgbà Desmond Tutu, gbìyànjú láti tú òtítọ́ nípa ìwà ìkà àtijọ́ jáde kí ó sì gbé ìpadàbọ̀sípò orílẹ̀-èdè tí ó ti fọ́ lárugẹ.
Àwọn Ìpèníjà Àti Àwọn Ìforúkọsílẹ̀ Tí Ń Bá A Lọ
Òpin ìpínyà ẹ̀yà ni ìbẹ̀rẹ̀ orí tuntun kan. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé Gúúsù Áfíríkà ti ṣe ìlọsíwájú tó pọ̀, ó ń bá a lọ láti kojú ogún ìpínyà ẹ̀yà. Àìdọ́gba ọrọ̀ ajé, àìdọ́gba àwùjọ, àti àwọn ọ̀ràn ìdààmú ẹ̀yà ṣì ń bá a lọ. Orílẹ̀-èdè ìjọba tiwantiwa ti Gúúsù Áfíríkà ti ní láti kojú àwọn ìpèníjà ìyípadà, kí ó sì ṣe àtúnṣe pẹ̀lú àìní ìdàgbàsókè.
Sibẹsibẹ, irin-ajo South Africa lati apartheid si tiwantiwa si tun jẹ ọkan ninu awọn itan aṣeyọri ti o jinlẹ julọ ti ọrundun 20. O duro bi iranti ti o lagbara pe paapaa awọn eto irẹjẹ ti o ti gbilẹ julọ ni a le tu silẹ nipasẹ olori ti o ni igboya, ijafafa ti o lagbara, ati iṣọkan kariaye apapọ.
Ní ìparí, òpin ìpínyà ẹ̀yà ní South Africa kì í ṣe ìṣẹ̀lẹ̀ bí kò ṣe ìlànà kan, tí a fi ìjàkadì ńlá àti ìfaradà àwòkọ́ṣe hàn. Ó jẹ́ àmì ìṣẹ́gun ènìyàn lórí ìpọ́njú, ó sì jẹ́ ìmísí tí ó wà fún àwọn ẹgbẹ́ tí ń gbógun ti ìnilára àti àwọn tí ń wá ìdájọ́ òdodo káàkiri àgbáyé. Ogún ìjàkadì lòdì sí ìpínyà ẹ̀yà ń tẹ̀síwájú láti dún, ó ń tẹnu mọ́ òtítọ́ tí ó wà títí pé ìdájọ́ òdodo, òmìnira, àti ìbáradọ́gba jẹ́ àwọn ìfẹ́ ọkàn gbogbogbòò tí ó yẹ kí a jà fún.
