Àfikún Immanuel Kant sí ìmọ̀ ọgbọ́n orí
Immanuel Kant (1724-1804), ẹni pàtàkì nínú ìtàn ìmọ̀ ọgbọ́n orí, ní ipa lórí ipa ọ̀nà ìrònú ìwọ̀-oòrùn gidigidi. Àwọn àfikún rẹ̀ kọjá onírúurú ẹ̀ka ìmọ̀ ọgbọ́n orí, láti ìmọ̀ nípa ìmọ̀-ẹ̀rọ àti ìmọ̀-ẹ̀rọ sí ìmọ̀-ẹ̀rọ àti ẹwà. Iṣẹ́ Kant jẹ́ ìyípadà pàtàkì láti inú àṣà àwọn onímọ̀-ẹ̀rọ ...
Ìmọ̀ ọgbọ́n orí tó ṣe pàtàkì
Àfikún pàtàkì jùlọ tí Kant ṣe ni “Ìmọ̀ràn Onímọ̀ràn Onímọ̀ràn” rẹ̀, tí a ṣàlàyé nípasẹ̀ àwọn ìwé mẹ́ta pàtàkì rẹ̀: Critique of Pure Reason (1781), Critique of Practical Reason (1788), àti Critique of Judgment (1790). Àwọn iṣẹ́ wọ̀nyí máa ń ṣe àwárí ààlà àti ìwọ̀n ìmọ̀ ènìyàn, ìpìlẹ̀ ìmọ̀ ọgbọ́n orí, àti àwọn ìlànà ìdájọ́ ẹwà.
Lodi ti Pure Idi
Nínú Critique of Pure Reason, Kant sọ̀rọ̀ nípa àwọn ìṣòro tó wà nínú ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ àti ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀. Ó dábàá pé ìrírí ènìyàn ni a ń darí nípasẹ̀ ìmọ̀ nípa ìmọ̀lára (ìmọ̀ nípa ìmọ̀) àti àwọn ìṣètò inú ọpọlọ (ìmọ̀ nípa ìmọ̀ ... ẹ̀mí àti ìmọ̀ nípa ẹ̀mí.
Ọ̀kan lára àwọn èrò ìyípadà tó ga jùlọ ti Kant ni ìyàtọ̀ láàárín ayé àrà ọ̀tọ̀ (ayé bí a ṣe ń ní ìrírí rẹ̀) àti ayé noumenal (ayé bí ó ṣe wà fúnra rẹ̀, láìsí ìmọ̀lára wa). Gẹ́gẹ́ bí Kant ti sọ, a kò lè ní ìmọ̀ tààrà nípa ayé noumenal; òye wa ni a máa ń ṣàyẹ̀wò nípasẹ̀ àwọn ipò èrò inú àti ìmọ̀ wa. Èyí túmọ̀ sí pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìbéèrè pàtàkì tí a gbé kalẹ̀ láti inú ìmọ̀ metaphysics (fún àpẹẹrẹ, ìwà Ọlọ́run, ọkàn àìkú) kò lè dé ọ̀dọ̀ ènìyàn.
Ìrònú Kant nípa àwọn ẹ̀ka òye — àwọn ojú ìwòye ìpìlẹ̀ tí a fi ń túmọ̀ ayé onímọ̀ nípa ìwádìí — tún ṣe àtìlẹ́yìn fún èrò yìí. Àwọn àpẹẹrẹ pẹ̀lú ìfàmọ́ra, ìṣọ̀kan, àti ọ̀pọ̀lọpọ̀, èyí tí a kò rí láti inú ìrírí ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀, ó ń ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ìrírí wa láti ìbẹ̀rẹ̀.
Alaye Idi Idi
Àròyé Kant nípa Ìrònú Tó Wúlò gbé ìpìlẹ̀ kalẹ̀ fún ìmọ̀ ọgbọ́n orí rẹ̀, tí a fi sínú ohun tí a mọ̀ sí ìlànà ìṣètò. Gẹ́gẹ́ bí Kant ti sọ, òfin ìwà rere jẹ́ àkọ́kọ́, ó sì wá láti inú ìrònú nìkan, dípò àwọn ipò ìwádìí. Èrò pàtàkì nínú ìwà rere Kantian ni èrò náà pé a gbọ́dọ̀ gbé ìgbésẹ̀ lórí àwọn ìlànà tí a lè ṣe àgbékalẹ̀ wọn nígbà gbogbo — ìyẹn ni pé, àwọn ìṣe tí a lè ṣe ní ìbámu pẹ̀lú òfin gbogbogbòò tí ó kan gbogbo ẹ̀dá onínú.
Èyí fi ìdúróṣinṣin Kant sí iyì àti òmìnira ara ẹni kọ̀ọ̀kan hàn, ó sọ pé ó yẹ kí a máa wo àwọn ènìyàn gẹ́gẹ́ bí òpin ara wọn, kì í ṣe gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti dé òpin lásán. Ìdúróṣinṣin rẹ̀ lórí gbogbo ayé àti àìní àwọn iṣẹ́ ìwà rere dúró fún ìyàtọ̀ pátápátá sí ìwà rere onímọ̀-ẹ̀dá, èyí tí ó ń ṣe àyẹ̀wò ìníyelórí ìwà rere ti àwọn ìṣe ní ìbámu pẹ̀lú àbájáde wọn.
Lodi ti idajo
Nínú Critique of Judgment, Kant ṣe àwárí ìrísí àti ìmọ̀ nípa ìrísí, agbègbè kan tí ó rí gẹ́gẹ́ bí ìdènà láàrín ayé àdánidá (tí a ṣe àwárí rẹ̀ nínú Critique of Pure Reason) àti agbègbè òmìnira àti ìwà rere (tí a sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ nínú Critique of Practical Reason). Ó ṣe àgbéyẹ̀wò ìwà ẹwà, gíga, àti ìmọ̀ ìdájọ́ fúnra rẹ̀. Kant jiyàn pé ìrírí ìrísí ní irú ìgbádùn àrà ọ̀tọ̀ kan tí kò ní ìfẹ́ sí i, èyí tí ó túmọ̀ sí pé kò wá láti inú àníyàn ara ẹni tàbí ti àǹfààní.
Ọ̀kan lára àwọn èrò pàtàkì nínú àkíyèsí yìí ni èrò ète láìsí ète. Àwọn ohun tí ó ń fa ìdùnnú ẹwà dà bí ẹni pé a ṣe wọ́n fún ìmọrírì wa, síbẹ̀ wọn kò ṣiṣẹ́ fún iṣẹ́ pàtàkì kan. Ìbáṣepọ̀ yìí pẹ̀lú àwọn ohun tí a lè fojú rí àti ohun tí a lè fojú rí nínú ìrírí ẹwà túbọ̀ fi hàn pé ìgbàgbọ́ Kant nínú ìbáṣepọ̀ tí ó díjú láàárín ọkàn àti ayé.
Ipa ati Legacy
Àwọn ìṣẹ̀dá tuntun ti Kant ní ló fa ìdàgbàsókè ìmọ̀ ọgbọ́n orí ti Germany, ó sì nípa lórí àwọn onímọ̀ bíi Fichte, Schelling, àti Hegel. Wọ́n gbìyànjú láti ṣàlàyé àwọn èrò Kant dáadáa, wọ́n sì tún ń tako wọn nígbà míì, èyí tó ń fi hàn pé ìmọ̀ ọgbọ́n orí lẹ́yìn Kantian ti ń tẹ̀síwájú.
Jù bẹ́ẹ̀ lọ, ìwà rere Kant ní ipa gidigidi lórí àwọn onímọ̀ nípa ìwà rere lẹ́yìn náà, ó ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún àwọn ẹ̀kọ́ ìwà rere deontological. Ìlànà pàtàkì náà ń bá a lọ láti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ nínú àwọn ìjíròrò òde òní nípa ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìwà rere, ó ń fi ìpìlẹ̀ lélẹ̀ fún àwọn ìjíròrò nípa ẹ̀tọ́, ojuse, àti ipò ìwà rere àwọn ènìyàn kọ̀ọ̀kan.
Nínú ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ọpọlọ àti ìmọ̀ nípa àròjinlẹ̀, ìyàtọ̀ Kant láàárín ìṣẹ̀lẹ̀ àti noumena, àti ìwádìí rẹ̀ sí àwọn ètò ìmọ̀ nípa àròjinlẹ̀ priori, ṣe àfihàn ọ̀pọ̀lọpọ̀ àríyànjiyàn nínú ìmọ̀ ọgbọ́n orí ọ̀rúndún ogún. Ìfarahàn àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pẹ̀lú Husserl àti ìṣẹ̀dá pẹ̀lú Heidegger, àti àfiyèsí àṣà ìwádìí lórí èdè àti ìrònú, ni a lè rí, ní apá kan, gẹ́gẹ́ bí ìdáhùn sí àwọn ìlànà tí Kant gbé kalẹ̀.
Àwọn Àríwísí àti Àtúnṣe
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìmọ̀ ọgbọ́n orí Kant ti gba ọ̀wọ̀ púpọ̀, kò sí ẹni tí ó ń ṣe àríwísí rẹ̀. Àwọn kan ti jiyàn pé yíyàtọ̀ rẹ̀ sí àwọn ipò ayé àtijọ́ àti èyí tí ó yanilẹ́nu mú ìṣòro méjì wá. Àwọn mìíràn jiyàn pé ètò ìwà rere rẹ̀ tí ó le koko lè má gbà àwọn ìyípadà ìgbésí ayé ìwà rere.
Síwájú sí i, àwọn onímọ̀ ọgbọ́n òde òní ti tún ṣe àyẹ̀wò àwọn ọ̀rọ̀ Kant ní ojú ìwòye ìlọsíwájú nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti ìmọ̀ èdè, wọ́n sì ń ṣe àyẹ̀wò ìtumọ̀ àwọn ẹ̀kọ́ rẹ̀ lórí ìbáṣepọ̀ láàárín èrò inú, èdè, àti òtítọ́.
ipari
Àwọn àfikún Immanuel Kant sí ìmọ̀ ọgbọ́n orí jẹ́ ohun tó jinlẹ̀, ó sì ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà. Àyẹ̀wò tó ṣe lórí ìmọ̀ ẹ̀dá ènìyàn àti ìrònú ìwà rere ló gbé àwọn ìlànà tuntun kalẹ̀ fún ìwádìí ìmọ̀ ọgbọ́n orí, ó ń yí àwọn ìbéèrè tí àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí ń béèrè àti àwọn ọ̀nà tí wọ́n ń lò láti dáhùn wọn padà. Ogún Kant dúró ṣinṣin, ó ń tọ́ka sí agbára tó wà títí láti tan ìmọ́lẹ̀ sí ìrírí ènìyàn àti wíwá ìmọ̀. Iṣẹ́ rẹ̀ ń tẹ̀síwájú láti fúnni ní ìṣírí àti láti pe ara rẹ̀ níjà, ó sì ń rí i dájú pé ó wà ní ipò pàtàkì nínú ìwé ìmọ̀ ọgbọ́n orí.
