Ìtàn Àpapọ̀ Nípa Ìpakúpa Àwọn Ènìyàn
Ìpakúpa Ìpakúpa Ìpakúpa náà dúró gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn ìwà ìkà tó burú jùlọ nínú ìtàn ènìyàn, ìpolongo ìpakúpa ìpakúpa tí ìjọba Nazi ti Adolf Hitler ṣètò. Láti ọdún 1941 sí 1945, nǹkan bí mílíọ̀nù mẹ́fà àwọn Júù, pẹ̀lú àràádọ́ta ọ̀kẹ́ àwọn mìíràn pẹ̀lú àwọn ará Roman, àwọn aláàbọ̀ ara, àwọn ẹlẹ́wọ̀n ìṣèlú, àti àwọn ọkùnrin àti obìnrin, parun nínú ìsapá ìparun tí ìjọba ṣe onígbọ̀wọ́ rẹ̀. Lílóye Ìpakúpa Ìpakúpa náà nílò ìwádìí kìí ṣe àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó yí i ká nìkan ṣùgbọ́n àti ìtàn, àwọn èrò, àti àwọn ìlànà tí ó mú kí irú ìwà ìkà ńlá bẹ́ẹ̀ ṣeé ṣe.
Àyíká Ìtàn àti Àwọn Ìpìlẹ̀ Ìmọ̀-ẹ̀rọ
Ìpìlẹ̀ ìpakúpa àwọn Júù ti fìdí múlẹ̀ gidigidi nínú ìtàn gígùn ti ìkórìíra àwọn Júù ní Yúróòpù. Wọ́n ti fi àwọn Júù ṣe yẹ̀yẹ́, wọ́n sì ti ṣe inúnibíni sí wọn fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún, wọ́n sábà máa ń dá wọn lẹ́bi fún ìṣòro ọrọ̀ ajé àti ìṣòro àwùjọ. Ẹ̀tanú ètò yìí pèsè àyè tó dára fún èrò Nazi láti fìdí múlẹ̀.
Adolf Hitler, ẹni tí ó di Chancellor ti Germany ní ọdún 1933, gbé irú orílẹ̀-èdè tí ó burú jáì kalẹ̀ tí ó wo àwọn Júù gẹ́gẹ́ bí aláìlágbára àti ọ̀tá pàtàkì ti àwọn ará Germany. Mein Kampf, ìwé àkójọ ìtàn ìgbésí ayé rẹ̀, ṣàlàyé ìgbàgbọ́ rẹ̀ nípa ìjẹ́mímọ́ ẹ̀yà àti àìní fún Lebensraum, tàbí àyè gbígbé, fún ẹ̀yà Aryan. Ìrònú ayé tí ó dá lórí ẹ̀yà yìí dá ìfẹ̀síwájú oníjàgídíjàgan àti pípa àwọn ẹgbẹ́ “tí kò ní ìwúwo” run.
Dìde ti ijọba Nazi
Àwọn Nazi, lábẹ́ ìdarí Hitler, yára mú agbára pọ̀ sí i ní Germany. Wọ́n ṣe àtúnṣe tó lágbára, títí kan Òfin Àṣẹ ti ọdún 1933 tí ó fún Hitler láyè láti ṣàkóso nípasẹ̀ àṣẹ. SA (Sturmabteilung) àti SS (Schutzstaffel), tí wọ́n jẹ́ ẹgbẹ́ ológun ní àkọ́kọ́, di ohun èlò pàtàkì fún ìbẹ̀rù.
Díẹ̀díẹ̀ ni wọ́n gba ẹ̀tọ́ àwọn Júù lọ́wọ́ wọn nípasẹ̀ àwọn ìgbésẹ̀ bíi Òfin Nuremberg ti ọdún 1935, èyí tí ó kà á léèwọ̀ fún ìgbéyàwó láàárín àwọn Júù tí ó sì fipá mú wọn kúrò ní ọmọ orílẹ̀-èdè Jámánì. Ìwà ìbàjẹ́ àwùjọ náà pọ̀ sí i pẹ̀lú Kristallnacht (Alẹ́ Ẹ̀rọ Tí A Ti Fọ́) ní ọdún 1938, ìṣọ̀tẹ̀ ìpànìyàn oníwà ipá tí ìjọba ṣètò ní gbogbo Jámánì àti Austria tí ó yọrí sí mímú ẹgbẹẹgbẹ̀rún àwọn Júù àti pípa àwọn dúkìá àwọn Júù run.
Ìbẹ̀rẹ̀ Ogun Àgbáyé Kejì
Ìgbógun ti Poland ní oṣù kẹsàn-án ọdún 1939 ni ó jẹ́ àmì ìbẹ̀rẹ̀ Ogun Àgbáyé Kejì àti ìdàgbàsókè pàtàkì nínú àwọn ìlànà ìtakora àwọn Júù ti Nazi. Àwọn Ghetto ni a dá sílẹ̀ ní àwọn agbègbè tí wọ́n ti gba ìjọba, bíi Warsaw àti Łódź, láti ya àwọn Júù sọ́tọ̀ kúrò lára àwọn ènìyàn yòókù. Àwọn Ghetto wọ̀nyí ní àfikún ènìyàn, ebi, àti àrùn.
Iṣẹ́ Barbarossa, ìkọlù sí Soviet Union ní ọdún 1941, fi hàn pé ìwà ìkà Nazi ti pọ̀ sí i. Àwọn ọmọ ogun Einsatzgruppen, àwọn ẹgbẹ́ ìpànìyàn alágbéká, tẹ̀lé Wehrmacht láti máa pa àwọn aráàlú Júù, àwọn kọ́múníìsì, àti àwọn ẹgbẹ́ ọmọ ogun. Àkókò yìí ni wọ́n ti ń yinbọn pa àwọn ènìyàn púpọ̀, pẹ̀lú àwọn ibi bíi Babi Yar àti Ponary Forest tí ó di olókìkí fún ìpakúpa ńláńlá wọn.
Ojutu Ikẹhin
Apejọ Wannsee, ti a ṣe ni Oṣu Kini ọdun 1942, ṣe aṣoju akoko pataki kan, ti o ṣe agbekalẹ iyipada lati inunibini ati awọn eto imulo ghettos ti iṣaaju si “Ipari Ikẹhin” — eto alaye fun pipa awọn eniyan Juu patapata. Reinhard Heydrich, oṣiṣẹ giga ti SS, ati awọn miiran ṣe agbekalẹ ipakupa eto yii ti yoo ni gbigbe si awọn ibudó iparun ati ipaniyan iwọn-iṣẹ.
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àgọ́ ikú ni wọ́n dá sílẹ̀, pàápàá jùlọ ní Poland tí wọ́n gbà nílé: Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Belzec, Sobibor, àti Chelmno. Auschwitz-Birkenau di ibi tí ó burú jùlọ, pẹ̀lú ìfojúsùn pé àwọn Júù mílíọ̀nù 1.1 ni wọ́n pa níbẹ̀. Àwọn àgọ́ wọ̀nyí lo àwọn yàrá gáàsì láti pa gbogbo ènìyàn, pẹ̀lú Zyklon B gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà tí ó dára jùlọ. Ìgbésẹ̀ yìí kó ẹ̀rù bá àwọn kan lára àwọn olùṣe Nazi pàápàá.
Àtakò àti Àtakò
Láìka ìwà ìkà tó pọ̀ tó bẹ́ẹ̀ sí, ọ̀pọ̀ àwọn alátakò ló wà níbẹ̀. Ìdìtẹ̀ Warsaw Ghetto ní ọdún 1943 mú kí àwọn jagunjagun Júù gbé ohun ìjà sí àwọn Nazi pẹ̀lú ìsapá láti yè bọ́. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n ti pa á run nígbẹ̀yìn gbẹ́yín, irú ìwà àìgbọràn bẹ́ẹ̀ fi hàn pé àwọn Júù ní ìgboyà àti ìfaradà.
Ní apá ìkọ̀kọ̀, ọ̀pọ̀ ènìyàn àti àwọn ẹgbẹ́ ló ṣe ìrànlọ́wọ́ fún ìgbàlà àti fífi àwọn Júù pamọ́. Fún àpẹẹrẹ, Ẹgbẹ́ Rescue ti Denmark ṣe àṣeyọrí ní lílo gbogbo àwọn Júù ní Denmark sí Sweden tí kò ní ìṣọ̀kan. Bákan náà, àwọn akọni kọ̀ọ̀kan bíi Oskar Schindler lo ipò wọn láti gba ọgọ́rọ̀ọ̀rún ènìyàn là.
Ìtúsílẹ̀ àti Àbájáde Rẹ̀
Bí àwọn ọmọ ogun Alájọṣepọ̀ ṣe ń tẹ̀síwájú sí àwọn agbègbè tí àwọn ará Germany gbà ní ọdún 1944 sí 1945, wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í tú àwọn àgọ́ ìṣẹ́niníṣẹ̀ẹ́ àti ìparun sílẹ̀. Ìtúsílẹ̀ Auschwitz ní oṣù kìíní ọdún 1945 láti ọwọ́ àwọn ọmọ ogun Soviet fi gbogbo ìwà ìkà Nazi hàn sí gbogbo ayé. Àwọn tó yè bọ́ nínú àìsàn náà, àwọn òkú tí wọ́n ti kú, àti ẹ̀rí ìpànìyàn oníṣọ̀kan jẹ́ ẹ̀rí àwọn ohun ìpalára tí wọ́n ṣe.
Àwárí àwọn àgọ́ náà fa ìbínú kárí ayé, ó sì ru ìsapá láti mú àwọn tó jẹ́bi wá sí ìdájọ́. Àwọn Ìgbẹ́jọ́ Nuremberg, tí a ṣe láàárín ọdún 1945 sí 1946, mú kí wọ́n fi ẹjọ́ àwọn olórí Nazi ṣe ẹlẹ́jọ́ fún ìwà ọ̀daràn sí aráyé, ìwà ọ̀daràn ogun, àti ìpakúpa ẹ̀yà. Àwọn ìgbẹ́jọ́ wọ̀nyí gbé àwọn àpẹẹrẹ pàtàkì kalẹ̀ nínú òfin àgbáyé, wọ́n sì tẹnu mọ́ ìjíhìn fún irú ìwà ìkà bẹ́ẹ̀.
Àti Ìrántí àti Ìrantí
Ìpakúpa Ìpakúpa Ìpakúpa ti fi àmì tí kò ṣeé parẹ́ sílẹ̀ lórí ìmọ̀ gbogbo àgbáyé. Ṣíṣe àwọn ìrántí àti ilé ìkóhun-ìṣẹ̀ǹbáyé ti Ìpakúpa Ìpakúpa kárí ayé ń ran lọ́wọ́ láti rí i dájú pé ìrántí àwọn tí ìgbésí ayé wọn wà pẹ́ títí. Àwọn ilé-ẹ̀kọ́ bíi Yad Vashem ní Jerúsálẹ́mù àti Ilé Ìkóhun-ìṣẹ̀ǹbáyé ti Ìpakúpa Ìpakúpa Ìpakúpa ti Amẹ́ríkà ní Washington DC ń kó ipa pàtàkì nínú ẹ̀kọ́ àti ìrántí.
Jù bẹ́ẹ̀ lọ, àwọn tó la ìparun Ìpakúpa náà já ti ṣe ipa pàtàkì nínú òye ìtàn nípasẹ̀ ẹ̀rí wọn. Ìtàn wọn fúnni ní òye tó ṣe pàtàkì nípa àwọn apá ènìyàn nínú ìṣẹ̀lẹ̀ ìbànújẹ́ yìí, wọ́n sì rí i dájú pé àwọn ìran tó ń bọ̀ lóye ìjìnlẹ̀ ìwà ìkà ènìyàn àti ìfaradà ẹ̀mí ènìyàn.
Contemporary Reflections
Àwọn ẹ̀kọ́ nípa Ìpakúpa Àwọn Ènìyàn ṣì ṣe pàtàkì lónìí. Ìbísí ẹgbẹ́ Nazi tuntun, àwọn ẹgbẹ́ ìkórìíra, àti ìtẹ̀síwájú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ìtakora àwọn Júù fi hàn pé ó ṣe pàtàkì láti ṣọ́ra lòdì sí ìwà àìṣòótọ́ àti ìbàjẹ́ àwọn ẹlòmíràn. Àwọn ètò ẹ̀kọ́ àti ìsapá ìrántí ń bá a lọ láti kó ipa pàtàkì nínú gbígbógun ti àìmọ̀kan àti gbígbé ìfaradà lárugẹ.
Ní ṣókí, Ìpakúpa Rẹpẹtẹ jẹ́ ìrántí tó dájú nípa àbájáde búburú tó wà nínú ìkórìíra àti ìwà àìdáa tí kò ní ààlà. Nípasẹ̀ ẹ̀kọ́ tó ń bá a lọ, ìrántí, àti ìwá òdodo láìdáwọ́dúró, aráyé ń retí láti dènà irú ìwà ìkà bẹ́ẹ̀ láti má ṣe tún ṣẹlẹ̀ mọ́. Rírántí ohun tó ti kọjá kì í ṣe pé ó ń bu ọlá fún àwọn tí wọ́n farapa nìkan ni, ó tún ń fún ìpinnu wa lágbára láti kọ́ ayé tó dára àti oníyọ̀ọ́nú sí i.
