Kí ni Ìlànà Pangea?
Ìmọ̀ Pangea jẹ́ ìmọ̀ ìpìlẹ̀ nínú ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé àti ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé tí ó ṣàlàyé ìṣètò àwọn ilẹ̀ tó wà nígbà kan rí. Gẹ́gẹ́ bí ìmọ̀ yìí, gbogbo àwọn ilẹ̀ tó wà láyé lónìí ti para pọ̀ tẹ́lẹ̀, wọ́n sì dá ilẹ̀ tó wà ní òkè kan ṣoṣo tí a ń pè ní Pangea. Ọ̀rọ̀ náà "Pangea" fúnra rẹ̀ wá láti inú èdè Gíríìkì àtijọ́, níbi tí "Pan" túmọ̀ sí gbogbo ènìyàn, àti "Gea" túmọ̀ sí ilẹ̀ tàbí ilẹ̀, nítorí náà Pangea túmọ̀ sí "gbogbo ilẹ̀."
Orísun Ìmọ̀-ẹ̀rọ náà
Onímọ̀ nípa ojú ọjọ́ àti ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ara ilẹ̀ Jámánì kan, Alfred Wegener, ló kọ́kọ́ ṣe àgbékalẹ̀ ìlànà Pangea ní ọdún 1912. Wegener, nínú àbá rẹ̀ tí a mọ̀ sí “Continental Drift”, sọ pé ní nǹkan bí ọdún 300 mílíọ̀nù sẹ́yìn, gbogbo àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì tí ó wà lónìí ni wọ́n ti so pọ̀ mọ́ ara wọn tẹ́lẹ̀ ní kọ́ńtínẹ́ǹtì ńlá kan kí wọ́n tó ya wọ́n sọ́tọ̀ tí wọ́n sì kó lọ sí ibi tí wọ́n wà lọ́wọ́lọ́wọ́.
Wegener lo onírúurú ẹ̀rí láti fi ti ẹ̀kọ́ rẹ̀ lẹ́yìn. Ọ̀kan lára àwọn ẹ̀rí pàtàkì ni ìfarajọra tó wà ní etíkun ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà àti ìlà oòrùn Gúúsù Amẹ́ríkà, èyí tó dà bí àwọn ègé àdììtú kan tí a lè so pọ̀. Ó tún rí àwọn ìfarajọra nínú àwọn ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé ní ẹ̀gbẹ́ méjèèjì Òkun Àtìláńtíìkì. Àwọn àpẹẹrẹ ìpínkiri àwọn ohun ọ̀gbìn àti ẹranko tún ṣe àtìlẹ́yìn fún àbá Wegener. Fún àpẹẹrẹ, a rí àwọn ohun ọ̀gbìn ti irú Glossopteris ní àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì tí àwọn òkun ńláńlá ti yà sọ́tọ̀ báyìí.
Àwọn Ẹ̀rí Àfikún àti Ìdàgbàsókè Ẹ̀kọ́
Lẹ́yìn ikú Wegener ní ọdún 1930, ẹ̀rí afikún àti ìdàgbàsókè ẹ̀kọ́ nípa àwọn tectonics plates fúnni ní àlàyé kíkún nípa bí ìyípadà continental ṣe ń ṣiṣẹ́. Ní àwọn ọdún 1960, ẹ̀kọ́ nípa àwọn tectonics plates ní ìtẹ́wọ́gbà gbígbòòrò ní àwùjọ àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì nígbẹ̀yìn gbẹ́yín, ó sì pèsè ìlànà fún òye àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó díjú jù lórí ilẹ̀ ayé.
Gẹ́gẹ́ bí ìmọ̀ nípa àwọn tectonics plates, eruku ilẹ̀ ayé ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn téctonic plates ńlá tí wọ́n ń léfòó lórí ìpele omi tí a ń pè ní asthenosphere. Ìṣíkiri àwọn téctonic plates wọ̀nyí ni ó ń fa ìṣàn omi nínú aṣọ ìbora lábẹ́ eruku náà. Ìbáṣepọ̀ láàárín àwọn téct yìí ló ń fa ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ ilẹ̀ ayé, títí bí ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀, òkè ayọnáyèéfín, ìṣẹ̀dá òkè, àti, dájúdájú, ìpínyà àti ìṣíkiri àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì.
Ilana ti Ibiyi ati Iyapa Pangea
Pangea kò ṣẹ̀dá gbogbo rẹ̀ lẹ́ẹ̀kan náà, ṣùgbọ́n nípasẹ̀ àwọn ìlànà ìdàpọ̀ láàárín àkókò gígùn ti àkókò ilẹ̀ ayé. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì àtijọ́ sún mọ́ ara wọn wọ́n sì parapọ̀ bí àkókò ti ń lọ kí wọ́n tó dá kọ́ńtínẹ́ǹtì Pangea ní nǹkan bí ọdún mílíọ̀nù 335 sẹ́yìn ní àkókò Carboniferous tí ó parí.
Pangea bẹ̀rẹ̀ sí í yapa ní nǹkan bí mílíọ̀nù 175 ọdún sẹ́yìn ní ìbẹ̀rẹ̀ àkókò Jurassic. Ìpínyà rẹ̀ ní àkọ́kọ́ dá àwọn ilẹ̀ ńláńlá méjì sílẹ̀: Laurasia ní àríwá àti Gondwana ní gúúsù. Lẹ́yìn náà, Laurasia yapa sí Àríwá Amẹ́ríkà, Yúróòpù, àti àríwá Éṣíà, nígbà tí Gondwana pín sí Gúúsù Amẹ́ríkà, Áfíríkà, Antarctica, Australia, àti agbègbè ilẹ̀ Íńdíà. Ìrìn yìí ń bá a lọ títí di òní yìí, ó sì ti ṣe àgbékalẹ̀ ìṣètò àwọn ilẹ̀ náà gẹ́gẹ́ bí a ṣe mọ̀ wọ́n lónìí.
Ipa ati Ipa Pangea
Ìṣẹ̀dá àti pípa Pangea ní ipa tó jinlẹ̀ lórí ojú ọjọ́, ìgbésí ayé, àti ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé wa. Nígbà tí Pangea ṣẹ̀dá, òkun kan ṣoṣo tí a ń pè ní Panthalassa ló yí i ká. Ìtóbi ilẹ̀ náà mú kí inú rẹ̀ gbẹ, ó sì ní ojú ọjọ́ tó le koko. Ó ṣeé ṣe kí àwọn ìyípadà ojú ọjọ́ wọ̀nyí ní ipa tó jinlẹ̀ lórí àwọn ìlànà ìdàgbàsókè àti ìfọ́ àwọn ohun alààyè tó wà láàyè nígbà náà.
Ìpínyà Pangea tún yọrí sí onírúurú ipa ọ̀nà ìdàgbàsókè káàkiri àgbáyé. Bí àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì ṣe ń pínyà, àwọn ènìyàn àwọn ohun alààyè di ẹni tí ó ya ara wọn sọ́tọ̀ tí wọ́n sì ń dàgbàsókè ní ara wọn, èyí tí ó ṣàlàyé ìdí tí a fi ń rí ọ̀pọ̀lọpọ̀ onírúurú ohun alààyè ní gbogbo kọ́ńtínẹ́ǹtì lónìí. Fún àpẹẹrẹ, ẹranko ní Australia yàtọ̀ sí ti Éṣíà tàbí Áfíríkà nítorí pé òkun ti ya Australia sọ́tọ̀ fún ìgbà pípẹ́.
Àwọn ìbéèrè àti àríyànjiyàn
Bí àwọn àkíyèsí àti ọ̀nà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ti ń yípadà, ẹ̀kọ́ Pangea àti plate tectonics ti gba ìtìlẹ́yìn tó gbòòrò láàrín àwùjọ onímọ̀ sáyẹ́ǹsì. Síbẹ̀síbẹ̀, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìbéèrè àti àríyànjiyàn ló ṣì wà, bíi bí ìṣàn convection nínú mantle ilẹ̀ ayé ṣe ń nípa lórí ìṣípo àwọn plate, àti bí àwọn supercontinent àtijọ́ tí wọ́n ti wà ṣáájú Pangea, bíi Rodinia àti Nuna, ṣe nípa lórí ìdàgbàsókè ti eruku ilẹ̀ ayé àti mantle.
Àwọn ògbógi kan tún ń gbìyànjú láti lóye ìlànà ìṣẹ̀dá supercontinent ní àkókò ilẹ̀ ayé. Fún àpẹẹrẹ, àbá kan fihàn pé supercontinents lè ṣẹ̀dá kí wọ́n sì bàjẹ́ ní ó kéré tán ní gbogbo ọdún mílíọ̀nù 500–700. Tí èyí bá jẹ́ òótọ́, a lè wà láàárín ìṣẹ̀dá supercontinent lọ́jọ́ iwájú.
Ipari
Ẹ̀kọ́ Pangea fún wa ní òye tó jinlẹ̀ nípa ìtàn ilẹ̀ ayé àti ìṣiṣẹ́ àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì ayé. Lílóye ìtàn yìí jẹ́ kí a lóye bí ayé ṣe yí padà sí pílánẹ́ǹtì tí a mọ̀ lónìí, pẹ̀lú onírúurú ìrísí, ojú ọjọ́, àti àwọn ohun alààyè tí ń gbé inú rẹ̀.
Láti ìgbà tí Alfred Wegener ti gbé ìlànà yìí kalẹ̀ ní ọgọ́rùn-ún ọdún sẹ́yìn, ìwádìí ti ń tẹ̀síwájú, ó ń fúnni ní òye tó ṣe kedere àti àlàyé síi. Pẹ̀lú ìdàgbàsókè àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ àti ọ̀nà tuntun, ó ṣeé ṣe kí a máa wá ìwífún nípa ìtàn ayé àti bóyá ìṣètò rẹ̀ lọ́jọ́ iwájú.
