Kí ni Àwo Òkun àti Àwọn Ànímọ́ Rẹ̀
Àwọn àwo òkun jẹ́ apá pàtàkì nínú lithosphere ayé (ìpele ìta tí ó le koko jùlọ ní ayé), tí ó wà ní ilẹ̀ òkun. Lithosphere fúnra rẹ̀ pín sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ "àwo" ńlá àti kékeré tí wọ́n ń rìn díẹ̀díẹ̀ lórí ìpele ṣíṣu tí ó wà ní ìsàlẹ̀, asthenosphere. Ìṣíkiri àwọn àwo wọ̀nyí ni olórí ohun tí ó ń fa onírúurú ìṣẹ̀lẹ̀ ilẹ̀ ayé pàtàkì bíi ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀, ìgbòkègbodò òkè ayọnáyèéfín, ìṣẹ̀dá òkè ńlá, àti ìṣẹ̀dá àwọn ihò òkun. Lílóye àwọn àwo òkun túmọ̀ sí mímọ bí ilẹ̀ òkun ṣe ń ṣẹ̀dá, yípadà, àti ṣe ń bá àwọn àwo ilẹ̀ continental àti àwọn àwo òkun mìíràn lò.
Ìtumọ̀ àwọn àwo òkun
Ní ṣókí, àwo òkun jẹ́ àwo tectonic tí a fi ìyẹ̀fun òkun àti aṣọ ìbora òkè líle ṣe. Àwo yìí ni ó para pọ̀ di ilẹ̀ òkun, ó sì bo gbogbo agbègbè ńlá kan. Àwo òkun, tí ó para pọ̀ di ìpele òkè àwo òkun, ni a ṣẹ̀dá ní pàtàkì láti inú àpáta basaltic—irú àpáta igneous tí ó ní magnesium àti iron, tí ó sì nípọn ju àwọn àpáta tí ó para pọ̀ di ìyẹ̀fun ilẹ̀ continental lọ.
Àwọn àwo òkun máa ń ṣí kiri nítorí ìṣàn omi tí ó wà nínú aṣọ ìbora àti ìfà tí ó ní í ṣe pẹ̀lú àwọn iṣẹ́ tectonic bíi ilẹ̀ òkun tí ń tàn káàkiri ní àárín àwọn òkè òkun àti ìfàgùn àwọn àwo ní àwọn agbègbè ihò. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìṣíkiri wọn lọ́ra gan-an lórí ìwọ̀n ènìyàn (ní nǹkan bí sẹ̀ǹtímítà díẹ̀ lọ́dún), ipa wọn lórí ojú pílánẹ́ẹ̀tì fún ọ̀pọ̀ mílíọ̀nù ọdún jinlẹ̀.
Ilana ti dida awọn awo okun
Àwọn àwo òkun ní pàtàkì máa ń ṣẹ̀dá ní àárín àwọn òkè òkun, àwọn òkè ńlá tí ó wà lábẹ́ omi tí ó gùn tó ẹgbẹẹgbẹ̀rún kìlómítà. Ní àwọn agbègbè wọ̀nyí, àwọn àwo tectonic méjì máa ń yà sọ́tọ̀ (ààlà tí ó yàtọ̀). Bí àwọn àwo náà ṣe ń yà sọ́tọ̀, ohun èlò láti inú aṣọ náà máa ń dìde sí ojú ilẹ̀ nítorí ìdínkù ìfúnpá, níbi tí ó ti ń yọ́ díẹ̀, tí ó sì ń ṣẹ̀dá magma basaltic. Magma yìí máa ń dìde nípasẹ̀ ìfọ́, ó máa ń lẹ̀, ó sì máa ń di erùpẹ̀ òkun tuntun.
Ilana dida yii n lọ lọwọ, nitorinaa eruku okun ti o kere julọ wa nitosi awọn oke okun aarin, lakoko ti eruku atijọ jinna si aarin itankale. Nitori pe eruku okun ni a “tunlo” nipasẹ subduction nikẹhin, eruku okun ni gbogbogbo kere ju eruku continental lọ.
Awọn abuda akọkọ ti awọn awo okun
Àwọn àbùdá pàtàkì wọ̀nyí ni ó ń fi àwọn àwo òkun yàtọ̀ sí àwọn àwo ilẹ̀ ayé, wọ́n sì tún ń ṣàlàyé ìwà wọn nípa ilẹ̀ ayé.
1. Àkójọpọ̀ àwọn àpáta basaltic àti gabbroic
Ẹ̀rù òkun ni basalt (ní ojú ilẹ̀) àti gabbro (tó jinlẹ̀ jù). Basalt máa ń ṣẹ̀dá láti inú ìtútù kíákíá ti magma nítòsí tàbí lórí ilẹ̀ òkun, nígbà tí gabbro máa ń ṣẹ̀dá láti inú ìtútù díẹ̀díẹ̀ ní ìsàlẹ̀. Àkójọpọ̀ yìí ní àwọn ohun alumọ́ni bíi pyroxene àti plagioclase, ó sì máa ń ní ìwọ̀n silica tó kéré sí granite nínú erùpẹ̀ ilẹ̀ continental.
Àkójọpọ̀ basaltic yìí ló fún egungun òkun ní ìwọ̀n gíga rẹ̀. Ìwọ̀n yìí kó ipa pàtàkì nínú ìlànà subduction: àwọn àwo òkun rì sínú aṣọ ìbora náà ní irọ̀rùn ju àwọn àwo ilẹ̀ continental lọ.
2. Àwọn àwo ilẹ̀ tín-tín ju àwọn àwo ilẹ̀ ilẹ̀ lọ
Nipọn apapọ ti eruku okun jẹ nipa awọn kilomita 5-10, tinrin pupọ ju eruku ilẹ continental lọ, eyiti o le de awọn kilomita 30-70 (paapaa labẹ awọn oke nla). Nitori pe o tinrin, eto ilẹ okun dabi pe o jọra ni akawe pẹlu awọn ilẹ ti o ni awọn oke giga oriṣiriṣi bii awọn pẹtẹlẹ, awọn oke-nla, ati awọn oke-nla.
Síbẹ̀síbẹ̀, ó ṣe pàtàkì láti rántí pé “àwọn àwo” kìí ṣe ìyẹ̀fun nìkan, ṣùgbọ́n wọ́n tún jẹ́ aṣọ ìbora òkè tí ó le koko. Ṣùgbọ́n, fún ìfiwéra gbogbogbòò, ìyẹ̀fun òkun tinrin ju ìyẹ̀fun ilẹ̀ continental lọ ní tòótọ́.
3. Ó nípọn jù, ó sì máa ń mú un dáadáá.
Ẹ̀rù òkun Basaltic tóbi ju ẹ̀rù ilẹ̀ granitic lọ. Bí àkókò ti ń lọ, àwọn àwo òkun tún máa ń tutù bí wọ́n ṣe ń kúrò ní àárín àwọn òkè òkun. Ìtútù yìí máa ń mú kí ìwọ̀n wọn pọ̀ sí i, ó sì máa ń mú kí wọ́n wúwo jù, èyí sì máa ń mú kí wọ́n lè fara da ìdàrúdàpọ̀ nígbà tí wọ́n bá pàdé àwọn àwo mìíràn ní ààlà tí ó jọra.
Ìdí nìyí tí, ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibi, àwọn àwo òkun máa ń yọ́ sí abẹ́ àwọn àwo ilẹ̀ ayé (òkun-àti-ayé) tàbí pàápàá lábẹ́ àwọn àwo ilẹ̀ ayé mìíràn (òkun-àti-ayé). Àwọn agbègbè ìtújáde wọ̀nyí máa ń ṣẹ̀dá àwọn ihò òkun jíjìn gan-an, wọ́n sì sábà máa ń jẹ́ orísun ìsẹ̀lẹ̀ ńláńlá.
4. Ọjọ́ orí ọmọdé àti àtúnlò
Ọ̀kan lára àwọn ànímọ́ tó fani mọ́ra jùlọ nínú àwọn àwo òkun ni ìgbà tí wọ́n dàgbà sí i. Ẹ̀yà òkun kò tó 200 mílíọ̀nù ọdún. Èyí yàtọ̀ sí ẹ̀yà ilẹ̀ ayé, èyí tó lè tó bílíọ̀nù ọdún. Kí ló dé tí èyí fi rí bẹ́ẹ̀? Nítorí pé a máa ń ṣẹ̀dá ẹ̀yà òkun nígbà gbogbo ní àárín àwọn òkè òkun, a sì máa ń pa á run nípasẹ̀ ìtújáde—bíi “bẹ́líìtì onírìn” ńlá kan tó ń ṣe àtúnlò ilẹ̀ òkun nígbà gbogbo.
Àtúnlo yìí ṣe pàtàkì fún ìṣiṣẹ́ kẹ́míkà àti ooru ayé, títí kan pàṣípààrọ̀ ohun èlò láàárín ojú ilẹ̀ àti aṣọ ìbora. Àwọn ohun èlò ìṣàn omi, omi, àti àwọn ohun alumọ́ni tí a gbé sínú àwo nígbà tí a bá ń yọ iná mànàmáná lè ní ipa lórí ìṣẹ̀dá magma àti ìṣiṣẹ́ òkè ayọnáyèéfín.
5. Ó ní ìrísí ilẹ̀ tó yàtọ̀ síra: àwọn òkè àti àwọn ihò omi
Àwọn àwo òkun ní àwọn ibi tí ó yàtọ̀ síra lábẹ́ omi, pẹ̀lú:
– Àárín gbùngbùn òkun: agbègbè gíga gígùn kan níbi tí erun tuntun ti ń ṣẹ̀dá.
– Pẹ̀tẹ́lẹ̀ Abyssal: agbègbè ńlá kan tí ó tẹ́jú díẹ̀ lórí ilẹ̀ òkun, tí a sábà máa ń fi àwọn ohun ọ̀gbìn díẹ̀ bo.
– Àfonífojì òkun: àfonífojì jíjìn kan tí ó wà ní agbègbè ìfàsẹ́yìn.
– Àwọn erékùsù òkun àti àwọn erékùsù òkè ayọnáyèéfín: wọ́n sábà máa ń ṣẹ̀dá lórí àwọn ibi tí iná ń jó tàbí nítorí ìṣiṣẹ́ òkè ayọnáyèéfín ní ààlà àwọn ààlà.
Ilẹ̀ ayé yìí jẹ́ “àtẹ̀lé” àwọn iṣẹ́ tectonic tó ń lọ lọ́wọ́ àti èyí tó ti kọjá.
6. Ó ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀ àti àwọn òkè ayọnáyèéfín
Àwọn àwo òkun sábà máa ń jẹ́ ibi tí ìjì ilẹ̀ àti òkè ayọnáyèéfín ti ń ṣẹlẹ̀, pàápàá jùlọ ní àwọn agbègbè ìfàsẹ́yìn. Tí àwo òkun bá ń ṣàn lábẹ́ àwo mìíràn, ìfọ́mọ́ra àti dídí ní ààlà àwo náà lè fa ìsẹ̀lẹ̀ alágbára. Tí ìsẹ̀lẹ̀ bá ṣẹlẹ̀ lábẹ́ òkun tí ó sì ń lé omi kúrò lójijì, ó lè fa ìjì líle.
Síwájú sí i, àwọn agbègbè subduction máa ń mú magma jáde nítorí pé àwo subducting náà máa ń gbé omi àti àwọn ohun alumọ́ni tí ń yí padà, èyí tí yóò dín ibi tí aṣọ tí ó wà lórí rẹ̀ yóò ti yọ́ kù. Magma tí ó bá yọrí sí lè dìde kí ó sì ṣẹ̀dá àwọn òkè ayọnáyèéfín, yálà ní ìrísí àwọn òkè ayọnáyèéfín, bíi ti àwọn tí ó wà ní Japan àti ìlà-oòrùn Indonesia, tàbí àwọn òkè ayọnáyèéfín ní àwọn agbègbè continent, bíi ní Gúúsù Amẹ́ríkà.
Àwọn àpẹẹrẹ àwọn àwo òkun lórí ilẹ̀ ayé
Àwọn àwo tí ó jẹ́ ti òkun jùlọ ní:
– Àwo Pàsífíìkì: àwo òkun tó tóbi jùlọ, tí àwọn agbègbè ìfàsẹ́yìn tí ó para pọ̀ di “Òrùka Iná Pàsífíìkì” yíká.
– Àwo Nazca: ó ń darí lábẹ́ Àwo Gúúsù Amẹ́ríkà, ó sì ń dá Àwọn Òkè Ńlá Andes sílẹ̀, ó sì ń ṣe àwọn òkè ayọnáyèéfín tó lágbára.
– Àwo Cocos: kó ipa nínú ìsẹ̀lẹ̀ àti ìbúgbàù òkè ayọnáyèéfín ní Àárín Gbùngbùn Amẹ́ríkà.
– Àwo Òkun Philippines: ó ní ipa lórí àwọn tectonics tó díjú ní àyíká Philippines, Japan, àti Taiwan.
Nibayi, awọn awo tun wa ti a dapọ (ti o ni awọn apakan continental ati awọn apa okun), gẹgẹbi Awo Indo-Australian ati Awo Eurasia.
Penutup
Àwọn àwo òkun jẹ́ àwọn apá alágbára ti lithosphere ayé tí ó ń ṣe ilẹ̀ òkun tí ó sì ń yípadà bí àkókò ti ń lọ. Àwọn ànímọ́ wọn—ìṣẹ̀dá basaltic, sísanra tín-tín, ìwọ̀n gíga, ọ̀dọ́, àti ìtẹ̀sí láti subduct—jẹ́ kí wọ́n ṣe pàtàkì fún ìṣẹ̀dá àwọn ihò òkun, ìfarahàn àwọn òkè ayọnáyèéfín, àti ìṣẹ̀lẹ̀ àwọn ìsẹ̀lẹ̀ ńlá. Nípa lílóye àwọn àwo òkun, a kò kọ́ nípa ìṣètò ilẹ̀ òkun nìkan ṣùgbọ́n nípa àwọn ọ̀nà pàtàkì tí ó ń ṣe àwòṣe àti yí ojú ilẹ̀ ayé padà jálẹ̀ ìtàn ilẹ̀ ayé rẹ̀.
