Kí ni Geomorphology àti àwọn ẹ̀ka-ẹ̀ka rẹ̀?
Ẹ̀kọ́ nípa ilẹ̀ jẹ́ ẹ̀ka ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ayé tí ó ń ṣe àyẹ̀wò àwọn ìrísí ojú ilẹ̀ ayé (àwọn ìrísí ilẹ̀), àwọn ìlànà tí ó ń ṣe àgbékalẹ̀ wọn, àti àwọn ìyípadà tí ó ń ṣẹlẹ̀ ní àkókò. Ẹ gbé àwọn òkè ńlá, àwọn àfonífojì odò, etíkun, àwọn pàlà ìkún omi, àti àwọn òkè aṣálẹ̀ pàápàá yẹ̀ wò; gbogbo wọn jẹ́ àwọn ohun tí a ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa ilẹ̀ ayé. Ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì yìí wà ní oríta ti ilẹ̀ ayé, ilẹ̀ ayé, omi, ojú ọjọ́, àti àyíká pàápàá, nítorí pé ìṣẹ̀dá àti ìdàgbàsókè àwọn ìrísí ilẹ̀ máa ń ní ìbáṣepọ̀ dídíjú láàárín àwọn ohun èlò àpáta, omi, afẹ́fẹ́, yìnyín, agbára òòfà, àti ìgbòkègbodò ènìyàn.
Ní ṣókí, ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé gbìyànjú láti dáhùn àwọn ìbéèrè pàtàkì mẹ́ta: (1) irú ilẹ̀ tí a ń rí lónìí, (2) irú àwọn ìlànà tí ó ṣe àgbékalẹ̀ wọn, àti (3) bí àwọn ilẹ̀ ayé wọ̀nyẹn ti yípadà nígbà àtijọ́ àti bí wọn yóò ṣe yípadà lọ́jọ́ iwájú. Ìmọ̀ yìí ṣe pàtàkì fún òye àwọn ewu àjálù (ìkún omi, ilẹ̀ ilẹ̀, ìfọ́), ìṣàkóso etíkun àti omi, ètò àyíká, ìwádìí àwọn ohun àlùmọ́nì, àti ìtọ́jú àyíká.
Ètò Ẹ̀kọ́ nípa Ilẹ̀-ayé
Àkójọpọ̀ ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé ní nínú ìṣàyẹ̀wò àwọn ìrísí ilẹ̀ (ìrísí), àwọn ohun èlò tí ó ní ipa nínú rẹ̀ (líthology), àwọn ìrísí ilẹ̀ ayé (fún àpẹẹrẹ, àwọn àbùkù àti àwọn ìdìpọ̀), àti ìṣiṣẹ́ àwọn ìlànà ojú ilẹ̀. Àwọn onímọ̀ nípa ilẹ̀ ayé sábà máa ń yàwòrán àwọn ìrísí ilẹ̀, wọ́n àwọn ìpele òkè, ṣàyẹ̀wò àwọn àpẹẹrẹ ìṣàn odò, túmọ̀ ìtàn ìlọsókè tectonic, àti ṣíṣírò ìwọ̀n ìfọ́ àti ìfọ́. Àwọn ọ̀nà tí a lò yàtọ̀ síra, láti ìṣàkíyèsí pápá àti ìtumọ̀ àwòrán satẹlaiti sí àwòrán GIS àti àpẹẹrẹ nọ́mbà, sí ìfọwọ́sowọ́pọ̀ ilẹ̀ ayé (fún àpẹẹrẹ, radiocarbon tàbí ìtàn ìmọ́lẹ̀) láti pinnu ọjọ́ orí àwọn ìrísí ilẹ̀.
Ní ìṣe, ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé tún tẹnu mọ́ ìbáṣepọ̀ láàárín ìwọ̀n ààyè àti ti àkókò. Àwọn iṣẹ́ kan máa ń yára, bíi ìṣàn ilẹ̀, tí ó máa ń ṣẹlẹ̀ láàrín ìṣẹ́jú tàbí wákàtí, nígbà tí àwọn mìíràn máa ń lọ́ra, bí ìṣàn omi àpáta tàbí ìfọ́ òkè, èyí tí ó lè gba ẹgbẹẹgbẹ̀rún tàbí mílíọ̀nù ọdún pàápàá. Lílóye ìwọ̀n wọ̀nyí ń ran àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì àti àwọn olùṣètò agbègbè lọ́wọ́ láti ṣe ìpinnu tó dá lórí nǹkan.
Àwọn Ìlànà Ìpìlẹ̀: Àwọn Ìlànà Ẹ̀dá àti Àwọn Ìṣẹ̀lẹ̀ Àtijọ́
Ni gbogbogbo, awọn apẹrẹ ilẹ ni a le pin si awọn ilana endogenous ati exogenous. Awọn ilana endogenous bẹrẹ laarin Aye, nipataki awọn tectonics ati volcanism, eyiti o ṣe awọn oke-nla, awọn oke-nla, ati awọn eto aṣiṣe. Awọn ilana exogenous ṣiṣẹ lori oju ilẹ, gẹgẹbi oju ojo, iparun, gbigbe ẹgbin, ati idalesile nipasẹ omi, afẹfẹ, awọn igbi omi, tabi yinyin. Awọn apẹrẹ ilẹ ti a rii jẹ abajade "fa-ogun" ti nlọ lọwọ laarin igbesoke nipasẹ awọn tectonics ati fifẹ (denudation) nipasẹ awọn ilana exogenous.
Ẹ̀ka-ẹ̀ka ti Geomorphology
Ẹ̀kọ́ nípa ilẹ̀ ayé ti gbilẹ̀ sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀ka ẹ̀kọ́ tí ó dá lórí àwọn ohun èlò ìṣẹ̀dá pàtó, àyíká pàtó, tàbí àwọn ọ̀nà pàtó. Àwọn wọ̀nyí ni àwọn ẹ̀ka ẹ̀kọ́ pàtàkì tí a sábà máa ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa wọn.
1. Ìmọ̀ nípa Ẹ̀yà Ara (Odò)
Ìmọ̀ nípa ilẹ̀ tí omi ń ṣàyẹ̀wò nípa ìṣàn odò, títí kan àwọn odò fúnra wọn, àwọn ilẹ̀ ìkún omi, àwọn ilẹ̀ ìṣàn omi, àwọn ilẹ̀ ìṣàn omi, àwọn odò delta, àti àwọn afẹ́fẹ́ alluvial. Àwọn iṣẹ́ pàtàkì nínú ètò omi ni ìfọ́, gbigbe àwọn ohun èlò ìdọ̀tí, àti ìdọ̀tí. Àwọn odò lè máa yípo, kí wọ́n máa dì wọ́n, tàbí kí wọ́n máa nà án, ó sinmi lórí ìsàlẹ̀, ìtújáde àti wíwà àwọn ohun èlò ìdọ̀tí.
Àwọn ìwádìí omi ṣe pàtàkì fún ìṣàkóso ìkún omi, ṣíṣe àgbékalẹ̀ àwọn ètò afárá, ìṣàkóso ìdọ̀tí omi inú omi, àti àtúnṣe odò. Fún àpẹẹrẹ, àwọn ìyípadà nínú lílo ilẹ̀ ní òkè odò lè mú kí ìdọ̀tí pọ̀ sí i, kí ó sì fa kí ìdọ̀tí kó jọ sí ìsàlẹ̀ odò, kí ó sì mú kí ewu ìkún omi pọ̀ sí i.
2. Ìmọ̀ nípa Ẹ̀bá Òkun
Ẹ̀ka kékeré yìí ń ṣàyẹ̀wò àwọn ìrísí ilẹ̀ ní àwọn agbègbè etíkun tí ìgbì omi, ìṣàn omi, ìṣàn omi, àti ìbísí ipele omi òkun ń nípa lórí. Àwọn ìrísí ilẹ̀ etíkun ní àwọn etíkun iyanrìn, àwọn àpáta, àwọn ìtọ́ omi, àwọn tombolos, àwọn adágún omi, àwọn òkè kéékèèké etíkun, àwọn mangrove, àti àwọn ilẹ̀ tí omi ń ṣàn.
Àwọn ọ̀ràn pàtàkì nínú ìmọ̀ nípa ilẹ̀ etíkun ni ìfọ́ àti ìbímọ (àfikún ilẹ̀), àwọn ipa ìdàgbàsókè (àwọn èbúté, ìtúnṣe ilẹ̀), àti ìyípadà ojúọjọ́, èyí tí ó ń fa ìpele omi òkun tí ó sì ń mú kí ìkún omi pọ̀ sí i. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ agbègbè, òye nípa ilẹ̀ etíkun jẹ́ ìpìlẹ̀ fún ètò bẹ́líìtì aláwọ̀ ewé, ààbò etíkun, àti ìpinnu àwọn agbègbè ààbò fún ìdàgbàsókè.
3. Ìmọ̀ nípa Aeolian (Afẹ́fẹ́)
Ẹ̀kọ́ nípa ilẹ̀ ayé Aeolian ń ṣe àyẹ̀wò àwọn ìlànà àti ìrísí ilẹ̀ tí afẹ́fẹ́ ń ṣe, pàápàá jùlọ ní àwọn agbègbè gbígbẹ (aṣálẹ̀) tàbí àwọn agbègbè etíkun iyanrìn. Àwọn ìlànà pàtàkì ni ìdènà ìfọ́ (gbígbé àwọn èròjà kéékèèké sókè), ìfọ́ra nípa fífẹ́ iyanrìn, àti ìfipamọ́ iyanrìn, tí ó ń ṣe àwọn òkè ńlá.
Àwọn ìrísí iyanrìn yàtọ̀ síra, títí kan barchan, parabolic, linear, àti ìràwọ̀, ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn ní ipa lórí ìtọ́sọ́nà afẹ́fẹ́, ìwọ̀n iyanrìn, àti ewéko. Àwọn ìwádìí Aeolian tún ṣe pàtàkì fún dídín ìjì eruku kù, ṣíṣàkóso ìṣípo iyanrìn tí ó lè ba àwọn ibùgbé tàbí ilẹ̀ oko jẹ́, àti ìtumọ̀ ojúọjọ́ àtijọ́ láti inú àwọn ilẹ̀ iyanrìn.
4. Ìmọ̀ nípa Òkè àti Pẹ́rígílíkà
Ẹ̀kọ́ nípa ilẹ̀ tí àwọn yìnyín/ìṣàn omi ṣe, bíi àwọn àfonífojì onígun mẹ́rin, àwọn Morenae, àwọn ìlù, àti àwọn fjords. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn yìnyín òde òní wà ní àwọn agbègbè polar àti àwọn òkè gíga, àwọn àmì àwọn yìnyín àtijọ́ gbòòrò sí i, wọ́n sì fúnni ní àmì pàtàkì sí ìtàn ojú ọjọ́ ayé.
Nibayi, ẹkọ nipa ilẹ periglacial n ṣe iwadi awọn ilana ni awọn agbegbe tutu ti ko bo nipasẹ yinyin titilai ṣugbọn ni iriri didi lile ati didi, gẹgẹbi dida ilẹ ti a ṣe apẹrẹ, solifluction, ati ibajẹ ti o wa ni oke ti yinyin n fa. Oye yii ṣe pataki fun idagbasoke eto amayederun ni awọn agbegbe giga-latitude ti permafrost ṣe ipa.
5. Ẹ̀kọ́ nípa Ẹ̀yà ara Karst
Ẹ̀kọ́ nípa ilẹ̀ Karst ń ṣe àyẹ̀wò àwọn ìrísí ilẹ̀ tí àwọn àpáta tí ó lè yọ́ bíi òkúta iyebíye, dolomite, tàbí gypsum ń yọ́. Àwọn ohun tí ó sábà máa ń ṣẹlẹ̀ nínú karst ni àwọn ihò, ihò omi, ihò omi, àwọn odò abẹ́ ilẹ̀, àti àwọn ilé gogoro karst.
Karst ṣe pàtàkì fún àwọn ohun àlùmọ́nì omi nítorí pé ọ̀pọ̀ agbègbè karst ní àwọn adágún omi ńláńlá, ṣùgbọ́n ó tún lè bàjẹ́ nítorí omi máa ń yọ́ kíákíá láìsí ìfọ́ ilẹ̀ tó péye. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, ewu ìyalẹ̀ ilẹ̀ (àwọn ihò omi) jẹ́ ohun tó ń fa àníyàn nínú ìgbékalẹ̀ àti ètò ètò ìṣẹ̀dá.
6. Ìmọ̀ nípa Ìṣẹ̀dá Òkè Aláná
Ẹ̀ka kékeré yìí dojúkọ àwọn ìrísí ilẹ̀ tí ìṣẹ̀dá òkè ayọnáyèéfín ń ṣẹ̀dá, bí àwọn konu òkè ayọnáyèéfín, calderas, dòmé lava, pẹ̀tẹ́lẹ̀ lava, àti àwọn ibi ìdènà pyroclastic. Àwọn ìlànà òkè ayọnáyèéfín lè yára ṣe àgbékalẹ̀ ilẹ̀, ṣùgbọ́n wọ́n tún wà pẹ̀lú àwọn ìlànà ìfọ́ àti ojú ọjọ́ tí ó ń ṣẹ̀dá àwọn àpẹẹrẹ òkè tó yàtọ̀.
Ìmọ̀ nípa ìṣẹ̀dá ilẹ̀ òkè ayọnáyèéfín ní ipa pàtàkì nínú dídín àjálù òkè ayọnáyèéfín kù, fún àpẹẹrẹ ṣíṣe àwòrán àwọn ipa ọ̀nà ìṣàn lava, lahar, àti àwọsánmà gbígbóná, àti dídá àwọn ibi ìpamọ́ àtijọ́ mọ̀ láti ṣe ìṣirò àwọn ewu tí ó lè ṣẹlẹ̀ lọ́jọ́ iwájú.
7. Ẹ̀kọ́ nípa Ìṣètò àti Ìmọ̀-ẹ̀rọ
Ẹ̀kọ́ nípa ilẹ̀ ayé tẹnu mọ́ ipa tí àwọn ohun èlò ilẹ̀ ayé (àbùkù, ìdìpọ̀, àwọn àpáta líle) ní lórí àwọn ìrísí ilẹ̀. Ẹ̀kọ́ nípa ilẹ̀ ayé ṣe àyẹ̀wò ní pàtó bí àwọn ìṣípo ilẹ̀ ayé (gbígbé sókè, ìsàlẹ̀) ṣe ń ṣe àgbékalẹ̀ ìtura àti bí ó ṣe ń nípa lórí àwọn odò, àwọn ilẹ̀ ìta, àti àwọn ìlànà ìṣàn omi.
Àwọn ìwádìí nípa Tectonic-geomorphological ni a sábà máa ń lò láti ṣe àyẹ̀wò ìṣiṣẹ́ àṣìṣe, láti mọ àwọn agbègbè tí ìsẹ̀lẹ̀ ti lè ṣẹlẹ̀, àti láti lóye ìdàgbàsókè àwọn òkè ńlá. Fún àpẹẹrẹ, àwọn odò tí wọ́n ti “gé” tí wọ́n sì ṣe àwọn ilẹ̀ onípele lè jẹ́ àmì ìdàgbàsókè tectonic tí ó ń wáyé leralera.
8. Ẹ̀kọ́ nípa Ilẹ̀ àti Ìṣíkiri Àwọn Ènìyàn ní Hillslope
Ẹ̀ka-ẹ̀ka kékeré yìí ń ṣe àgbéyẹ̀wò àwọn ìlànà ìtẹ̀síwájú bíi ojú ọjọ́, ìfàsẹ́yìn, ìṣàn àpáta, ìyípo ilẹ̀ sí oríṣiríṣi/yíyípo, àti ìṣàn ìdọ̀tí. Àwọn ohun tó ń darí rẹ̀ ni ìtẹ̀síwájú ilẹ̀, irú ilẹ̀/àpáta, òjò, ewéko, àti àwọn ìgbòkègbodò ènìyàn bíi pípa ilẹ̀.
Àwọn ìwádìí nípa ìpele òkè jẹ́ pàtàkì ní àwọn agbègbè olókè bíi Indonesia, nítorí pé ìpele ilẹ̀ sábà máa ń ṣẹlẹ̀ nígbà òjò líle tàbí ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀. Ṣíṣàfihàn ìfaradà ìpele ilẹ̀, ìṣàyẹ̀wò ìdúróṣinṣin ìpele ilẹ̀, àti àwọn àbá nípa lílo ilẹ̀ gbára lé àwọn èrò nípa ìpele ilẹ̀.
9. Ìmọ̀ nípa Ìṣẹ̀dá àti Ìṣẹ̀dá Oníyebiye
Ìmọ̀ nípa ìṣètò ilẹ̀ (Quantitative geomorphology) ń lo ìwọ̀n, statistiki, àti àpẹẹrẹ ìṣirò láti lóye àwọn ìlànà tí ó ń ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ìṣẹ̀dá ilẹ̀. Ìṣètò ilẹ̀ (Geomorphometry) dojúkọ wíwọ̀n ìṣẹ̀dá ojú ilẹ̀ nípa lílo data gíga (DEM) láti mú àwọn pàrámítà bíi ìsàlẹ̀, aspect, curvature, àti topographic roughness index jáde.
Ọ̀nà yìí ṣe pàtàkì ní àkókò ìwádìí ńlá àti ìwádìí láti ọ̀nà jíjìn, nítorí ó ń jẹ́ kí a lè ṣe àgbéyẹ̀wò ilẹ̀ tó tóbi kíákíá àti tó péye, àwòkọ́ṣe ìjì, àsọtẹ́lẹ̀ ìkún omi, àti àwòrán ewu.
10. Ẹ̀kọ́ nípa Àyíká àti Ènìyàn
Ẹ̀kọ́ nípa ilẹ̀ ayé kìí ṣe àwọn ìlànà àdánidá nìkan, ṣùgbọ́n ó tún ní ipa lórí ènìyàn lórí ilẹ̀ ayé. Ẹ̀ka ìwádìí nípa ẹ̀dá ènìyàn ń ṣàyẹ̀wò bí iwakusa, ìdàgbàsókè ìlú ńlá, kíkọ́ àwọn omi, pípa igbó run, àtúnṣe etíkun, àti iṣẹ́ àgbẹ̀ tó le koko ṣe ń yí àwọn ìlànà ìfọ́ àti ìdúróṣinṣin ilẹ̀ padà.
Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibi, ènìyàn ni “apẹẹrẹ geomorphic” tó lágbára jùlọ, tó lè mú kí ìfọ́ omi yára, kó ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìdọ̀tí kúrò, tàbí yí àwọn ipa ọ̀nà odò padà. Nítorí náà, òye nípa geomorphology ṣe pàtàkì fún ìdàgbàsókè tó ṣeé gbé.
Penutup
Ẹ̀kọ́ nípa ilẹ̀ ayé ni ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tó ń ràn wá lọ́wọ́ láti lóye “ojú” ayé: ìdí tí agbègbè kan fi ní òkè, ìdí tí àwọn odò fi ń yípo, ìdí tí etíkun fi ń bàjẹ́, àti bí àwọn òkè ńlá ṣe ń ṣẹ̀dá tí wọ́n sì ń bàjẹ́ díẹ̀díẹ̀. Nípa lílóye àwọn ẹ̀ka ìsàlẹ̀ rẹ̀—ilẹ̀ omi, etíkun, aeolian, glacial, karst, volcano, tectonic, slope, quantitative, àti anthropogenic—a lè rí i pé gbogbo ìrísí ilẹ̀ jẹ́ àbájáde ìbáṣepọ̀ àwọn ìlànà tí ó ní ipa lórí ara wọn.
Láàárín àwọn ìpèníjà ìyípadà ojúọjọ́, ìdàgbàsókè ìlú ńlá, àti ewu àjálù tó ń pọ̀ sí i, ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé túbọ̀ ṣe pàtàkì sí i. Kì í ṣe pé ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì yìí ń mú kí òye wa nípa ìtàn ayé pọ̀ sí i nìkan ni, ó tún ń ràn wá lọ́wọ́ láti ṣe àwọn ìpinnu tó wúlò fún ààbò, ìfaradà agbègbè, àti ìṣàkóso àyíká tó gbọ́n.
