Ìlànà Alfred Wegener nípa Ìṣẹ̀dá Kọntinent
Alfred Wegener jẹ́ onímọ̀ nípa ojú ọjọ́ àti ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé tí a bí ní Germany, tí a mọ̀ dáadáa fún ìmọ̀ ìyípadà rẹ̀ nípa ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé. Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, Wegener dábàá àbá kan pé àwọn ilẹ̀ ayé òde òní ti di ọ̀kan lára àwọn ilẹ̀ ayé tí ó ti para pọ̀ di ilẹ̀ ayé tí ó ga jù tí ó pè ní Pangea. Lẹ́yìn náà, ẹ̀kọ́ yìí di mímọ̀ sí Ẹ̀kọ́ Ìdàgbàsókè Orílẹ̀-èdè.
Ìbẹ̀rẹ̀ àti Ìpìlẹ̀ Ẹ̀kọ́ Ìmọ̀
A bí Alfred Wegener ní ọjọ́ kìíní oṣù kọkànlá ọdún 1880, ní ìlú Berlin, orílẹ̀-èdè Jámánì. Láti ìbẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀, Wegener ní ìfẹ́ gidigidi sí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àdánidá, pàápàá jùlọ ìmọ̀ ojú ọjọ́ àti ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé. Ní ọdún 1912, Wegener kọ́kọ́ gbé àwọn èrò rẹ̀ kalẹ̀ lórí ìyípadà ilẹ̀ ayé nípasẹ̀ àwọn ìwé àti àsọyé sáyẹ́ǹsì. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn èrò rẹ̀ kò gba ìtẹ́wọ́gbà títí di ọ̀pọ̀ ọdún lẹ́yìn náà.
Àwọn èrò Wegener dá lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àkíyèsí tí ó ṣòro láti ṣàlàyé nípa lílo àwọn ìmọ̀ tó wà nígbà náà. Ọ̀kan lára àwọn àkíyèsí pàtàkì jùlọ ni ìbáradọ́gba etíkun láàárín àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì Òkun Atlantiki, pàápàá jùlọ láàárín etíkun ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà àti etíkun ìlà oòrùn Gúúsù Amẹ́ríkà. Ìbáradọ́gba yìí yani lẹ́nu débi pé a kò lè kà á sí ìṣẹ̀lẹ̀ lásán.
Àwọn ẹ̀rí tó ń gbé ìlànà Wegener lárugẹ
Wegener gbé ìlànà rẹ̀ ka oríṣiríṣi ẹ̀rí. Àwọn ẹ̀rí pàtàkì tí ó gbé ìlànà ìyípadà ilẹ̀ ayé kalẹ̀ nìyí:
1. Ìbámu pẹ̀lú àwọn ìrísí ilẹ̀ ayé:
Etíkun àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì bíi Áfíríkà àti Gúúsù Amẹ́ríkà dà bí ẹni pé wọ́n jọra bí àwọn nǹkan ìpìlẹ̀ tó yàtọ̀ síra. Èyí fi hàn pé ó ṣeé ṣe kí àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì náà ti para pọ̀ tẹ́lẹ̀ tí wọ́n sì ti pínyà.
2. Àwọn Fọ́sílì tó jọra lórí àwọn Kẹ́ńtínẹ́ǹtì tó yàtọ̀ síra:
A ti rí àwọn ohun ìfọ́mọ́lẹ̀ kan náà, bíi ti Mesosaurus onírun àgbáyé, ní Áfíríkà àti Gúúsù Amẹ́ríkà. Èyí fihàn pé àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì wọ̀nyí ti sún mọ́ ara wọn tẹ́lẹ̀ kí wọ́n tó lọ sí ipò tí wọ́n wà lọ́wọ́lọ́wọ́.
3. Àwọn ìjọ́ra nínú Ìṣètò Ilẹ̀-ayé:
Àwọn àpáta àti àwọn ìṣètò ilẹ̀ ayé jọra ní gbogbo àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì jíjìn. Fún àpẹẹrẹ, àwọn Òkè Appalachian ní Àríwá Amẹ́ríkà jọra pẹ̀lú àwọn òkè ní Scotland àti Greenland.
4. Ìmọ̀ nípa ojú ọjọ́:
Àwọn ẹ̀rí láti inú àwọn ìwádìí nípa ojú ọjọ́ àtijọ́ fihàn pé àwọn agbègbè tí ó ti di òtútù báyìí (bíi Antarctica) ní ojú ọjọ́ olóoru nígbà kan rí, èyí tí a lè ṣàlàyé nípa ipò wọn tí ó sún mọ́ equator nígbà àtijọ́.
Àríwísí àti Ìkọ̀sílẹ̀ Àkọ́kọ́
Láìka ẹ̀rí tó lágbára sí, ẹ̀kọ́ Wegener dojú kọ àríwísí tó pọ̀ ní àkọ́kọ́. Àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì nígbà náà kò lè gba èrò rẹ̀ nítorí pé kò sí ọ̀nà tó ṣe kedere láti ṣàlàyé bí àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì ṣe lè gbéra. Wegener fúnra rẹ̀ dábàá ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà tí a fihàn pé kò tó, bí àbá pé agbára centrifugal àti ìfàsẹ́yìn ìṣàn omi ti òṣùpá ló fa ìyípadà kọ́ńtínẹ́ǹtì.
Nítorí àìsí ètò tí ó ṣeé gbà àti ẹ̀rí míràn, ọ̀pọ̀ àwọn onímọ̀ nípa ilẹ̀ ayé ìgbàanì kò gbà èrò Wegener. Àtakò yìí ṣì lágbára títí di àárín ọ̀rúndún ogún, nígbà tí ẹ̀rí tuntun bẹ̀rẹ̀ sí í farahàn tí ó ń ṣètìlẹ́yìn fún ìyípadà ilẹ̀ ayé.
Ìyípadà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì: Àtìlẹ́yìn fún Ìmọ̀ nípa Plate Tectonics
Ìmọ̀ Wegener bẹ̀rẹ̀ sí í gba ìtẹ́wọ́gbà tó gbòòrò lẹ́yìn ìdàgbàsókè ìmọ̀ nípa ilẹ̀ omi àti àwárí àwọn tectonics plate ní ọdún 1960. Àwárí yìí pèsè ìlànà tó bófin mu àti èyí tó ṣeé dán wò láti ṣàlàyé bí àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì ṣe ń rìn.
Ẹ̀kọ́ nípa àwọn tectonics plates sọ pé àwọn èérún ilẹ̀ ayé ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn páálí ńláńlá tí ń fò lórí ìpele díẹ̀-omi kan tí a ń pè ní asthenosphere. Àwọn páálí wọ̀nyí ń gbéra nítorí ìṣàn convection nínú aṣọ ìbora tí ó wà lábẹ́ aṣọ náà. Àwọn ààlà páálí wọ̀nyí ni àwọn ibi tí ìgbòkègbodò ilẹ̀ ayé ti le koko, títí kan àwọn ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀, àwọn òkè ayọnáyèéfín, àti ìṣẹ̀dá òkè.
Àwọn ẹ̀rí pàtàkì kan tí ó ń ṣe àtìlẹ́yìn fún ẹ̀kọ́ nípa àwọn tectonics plate ni:
1. Oofa lori Ilẹ Okun:
Àwọn àìdánilójú mànàmáná lórí ilẹ̀ òkun fi àpẹẹrẹ ìlà tí ó dọ́gba hàn ní ẹ̀gbẹ́ méjèèjì ti etí àárín òkun. Èyí ṣe àtìlẹ́yìn fún èrò náà pé ilẹ̀ òkun máa ń yípadà nígbà gbogbo nípasẹ̀ ìlànà ìtànkálẹ̀ ilẹ̀ òkun.
2. Pínpín Ìsẹ̀lẹ̀:
Ilẹ̀ rírilẹ̀ sábà máa ń ṣẹlẹ̀ ní ààlà àwo, èyí tó ń fúnni ní àmì nípa ìgbòkègbodò àti ìṣípo àwọn àwo náà.
3. Àpẹẹrẹ Pínpín Ìyẹ́lẹ̀ Òkè Aláná:
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn òkè ayọnáyèéfín ni a rí ní àyíká ààlà àwo, bíi “Òrùka Iná” ní àyíká Òkun Pàsífíìkì, èyí tí ó ṣàfihàn ìbáṣepọ̀ àwọn àwo tectonic.
Àfojúsùn Alfred Wegener
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé Wegener kú ní ọdún 1930 láì rí i pé a gba ẹ̀kọ́ rẹ̀, àwọn àfikún rẹ̀ sí ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé kò ṣeé sẹ́. Wegener jẹ́ aṣáájú ọ̀nà tí àwọn èrò rẹ̀ ti wà ṣáájú àkókò rẹ̀. Gbígbà àti mímọ̀ ẹ̀kọ́ nípa ìyípadà ilẹ̀ ayé pèsè ìpìlẹ̀ tó lágbára fún ìdàgbàsókè ẹ̀kọ́ nípa àwọn tectonics plates tó kún rẹ́rẹ́.
A mọ̀ pàtàkì iṣẹ́ Wegener kìí ṣe nínú ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé nìkan, ṣùgbọ́n a tún mọ̀ nípa bí a ṣe lóye ìtàn àti ìyípadà ilẹ̀ ayé wa. Pangea kìí ṣe pé ó ṣàlàyé ìpínkiri àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì lọ́wọ́lọ́wọ́ nìkan, ó tún ń ràn wá lọ́wọ́ láti lóye ìyípadà ojúọjọ́ àtijọ́, ìdàgbàsókè ìgbésí ayé, àti onírúurú ìṣẹ̀lẹ̀ ilẹ̀ ayé kárí ayé.
Níkẹyìn, Alfred Wegener kọ́ wa ní pàtàkì láti tẹ̀lé àwọn ìlànà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì láti ṣe àwárí àwọn àbá tó lágbára àti onírúurú, kódà bí wọ́n bá dàbí ẹni pé wọ́n tako ọgbọ́n ìbílẹ̀ ní àkọ́kọ́. Ìṣẹ̀dá tuntun yìí fi kókó ìlọsíwájú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti ìtúnṣe òye ènìyàn nípa ayé wa hàn.
Ipari
Ẹ̀kọ́ Alfred Wegener nípa ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìpìlẹ̀ ìpìlẹ̀ ti ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé òde òní. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a ti kọ̀ ọ́ ní àkọ́kọ́, ẹ̀rí tí ó gbé kalẹ̀, pẹ̀lú ẹ̀kọ́ nípa àwọn tectonics plates lẹ́yìn náà, yí ọ̀nà tí a gbà lóye agbára ojú ilẹ̀ ayé padà. Ìyípadà ilẹ̀ ayé kìí ṣe ẹ̀rí ìrọ̀rùn àti ìdàgbàsókè ilẹ̀ ayé nìkan, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ àmì ti ìyípadà àti ìyípadà ti èrò ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tí ń yípadà nígbà gbogbo. Àwọn àfikún Wegener ṣì wà títí láé nínú ìtàn ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, ó sì ń nípa lórí ìkẹ́kọ̀ọ́ ilẹ̀ ayé àti ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé títí di òní.
