Àlàyé nípa Àwọn Àyíká Arctic àti Antarctica
Àyíká Arctic àti Àyíká Antarctic jẹ́ ìlà méjì tí a lè fojú rí tí a sábà máa ń mẹ́nu kàn nínú ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé, ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa sánmọ̀ àti ìmọ̀ nípa ojú ọjọ́. Wọn kì í ṣe “àwọn ìlà” tí a lè rí lórí ojú ilẹ̀ ayé, ṣùgbọ́n wọ́n jẹ́ ààlà ilẹ̀ ayé tí ó ń fi àwọn agbègbè hàn pẹ̀lú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àdánidá tí ó yàtọ̀, pàápàá jùlọ gígùn ọ̀sán àti òru. Lílóye àwọn àyíká wọ̀nyí ń ràn wá lọ́wọ́ láti lóye ìdí tí àwọn agbègbè kan fi ń ní àwọn ọjọ́ láìsí wíwọ̀ oòrùn, tàbí, ní ọ̀nà kejì, àwọn òru gígùn láìsí oòrùn.
Kí ni Arctic Circle àti Antarctic Circle?
Ní ṣókí, Arctic Circle jẹ́ ìlà ìlà ìlà ní Àríwá Ìlà Oòrùn, nígbàtí Antarctic Circle wà ní Gúúsù Ìlà Oòrùn. Àwọn méjèèjì wà ní ìwọ̀n 66,5° láti ìlà ìlà oòrùn:
– Arctic Circle wà ní nǹkan bí 66,5° N (Àríwá Latitude).
– Agbègbè Antarctica wà ní ìwọ̀n 66,5° Gúúsù Latitude.
Àwòrán 66,5° yìí ní í ṣe pẹ̀lú títẹ̀ tí ilẹ̀ ayé ń yípo. Ayé tẹ̀ sí ìwọ̀n 23,5° ní ìfiwéra pẹ̀lú ìwọ̀n tí ó ń yípo oòrùn. Nítorí èyí, àwọn agbègbè kan ń gba oòrùn tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ máa wà ní gbogbo ìgbà ní àwọn àkókò kan nínú ọdún, nígbà tí àwọn mìíràn kò rí ohunkóhun gbà rárá.
Kí ló dé tí wọ́n fi pè é ní “yíká”?
A pe e ni "yika" nitori ti a ba ya ila ila ti o wa ni ayika Aye, o di iyipo pipe kan. Ila yii ni afiwe si equator, gege bi awon ila ila ti o wa ni awon ila miiran. Sugbon ohun ti o mu ki o se pataki ni ise re gege bi ala ti o ni imo-ero ati oju-ọjọ, kii se ami ipo nikan.
Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì: Oòrùn òru àti òru pola
Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ méjì tó gbajúmọ̀ jùlọ tó máa ń ṣẹlẹ̀ ní àwọn agbègbè tó wà lókè Arctic Circle tàbí ní ìsàlẹ̀ Antarctic Circle ni:
1. Òru Àárọ̀ (Àárọ̀ Àárọ̀ Àárọ̀)
Ní àwọn àkókò kan, pàápàá jùlọ ní àkókò ẹ̀ẹ̀rùn ní gbogbo àgbáyé, oòrùn kì í wọ̀ ní ìsàlẹ̀ ojú ọ̀run fún wákàtí mẹ́rìnlélógún tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ. Nítorí náà, bó tilẹ̀ jẹ́ pé “òru” ni, ojú ọ̀run ṣì mọ́lẹ̀.
2. Alẹ́ Polar
Ní ìyàtọ̀ sí èyí, ní àsìkò òtútù, oòrùn kìí farahàn rárá fún wákàtí mẹ́rìnlélógún tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn agbègbè tí wọ́n ní òru ìsàlẹ̀ máa ń ní òkùnkùn gígùn, bó tilẹ̀ jẹ́ pé òru máa ń ṣú ní àwọn àkókò kan, ó sinmi lórí ibi tí wọ́n wà àti ipò ojú ọjọ́.
Ní àwọn agbègbè tí ó wà ní ẹ̀gbẹ́ àyíká náà (66,5°), ìṣẹ̀lẹ̀ yìí máa ń ṣẹlẹ̀ ní ìgbà kan lọ́dún. Síbẹ̀síbẹ̀, bí ènìyàn bá ń sún mọ́ àwọn òpó (90° N fún Pólà Àríwá àti 90° S fún Pólà Gúúsù), àkókò “oòrùn àárín òru,” tàbí “alẹ́ ìlù” yóò pẹ́ sí i, kódà yóò pẹ́ títí.
Awọn iyatọ laarin awọn agbegbe Arctic ati Antarctic
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn méjèèjì ló ní orúkọ náà “ọ̀pá”, Arctic àti Antarctic yàtọ̀ síra gan-an.
1. Àríwá: òkun tí ilẹ̀ yí ká
Agbègbè Arctic jẹ́ Òkun Arctic ní pàtàkì, tí yìnyín bo gbogbo rẹ̀ (ní pàtàkì ní ìgbà òtútù), tí àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì bíi Àríwá Amẹ́ríkà, Yúróòpù, àti Éṣíà sì yí i ká. Agbègbè Arctic jẹ́ ibi tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwùjọ ènìyàn wà, títí kan àwọn ènìyàn ìbílẹ̀ àti àwọn ìlú kékeré sí àárín gbùngbùn ní àwọn orílẹ̀-èdè bíi Kánádà, Norway, Rọ́síà, àti Alaska (United States).
Nítorí pé òkun ni Arctic, ọ̀pọ̀lọpọ̀ yìnyín rẹ̀ jẹ́ yìnyín òkun tí ń léfòó. Yìnyín yìí ní ìmọ̀lára púpọ̀ sí àwọn ìyípadà nínú ooru àti ìṣàn omi òkun, nítorí náà ipa ìgbóná ayé ní Arctic hàn gbangba ní ìrísí ìdínkù ìwọ̀n yìnyín òkun.
2. Antarctica: kọ́ńtínẹ́ǹtì kan tí àwọn òkun yí ká
Ní ìyàtọ̀ sí èyí, Antarctica jẹ́ kọ́ńtínẹ́ǹtì kan tí ó ní ìpele yìnyín tí ó nípọn, tí Òkun Gúúsù yíká. Antarctica kò ní iye ènìyàn tí ó wà títí láé; àwọn ènìyàn kan ṣoṣo tí ń gbé níbẹ̀ ni àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì àti àwọn òṣìṣẹ́ ìrànlọ́wọ́ ní àwọn ibùdó ìwádìí.
Yìnyín tó wà ní Antarctica ní àkọ́kọ́ jẹ́ ti àwọn yìnyín ilẹ̀. Tí àwọn yìnyín ilẹ̀ bá yọ́ tí wọ́n sì ṣàn sínú òkun, ipa tó ní lórí ìdàgbàsókè ipele omi òkun kárí ayé lè pọ̀ ju àwọn ìyípadà nínú yìnyín òkun tó ń léfòó lọ.
Kí ló dé tí ìlà yìí fi yípadà?
Ní ti ìmọ̀ ẹ̀rọ, ipò àwọn Arctic àti Antarctic Circles kò “dúró ṣinṣin” fún ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún. Èyí jẹ́ nítorí àwọn ìyípadà kékeré nínú ìtẹ̀sí axial Earth (obliquity), èyí tí ó ń yípadà díẹ̀díẹ̀ lórí àwọn ìyípo astronomical ìgbà pípẹ́. Nígbà tí ìtẹ̀sí Earth bá yípadà díẹ̀, àwọn ìlà tí ó ní ìrírí ìyípo ọ̀sán/alẹ́ wákàtí 24 náà tún ń yípadà díẹ̀.
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ìyípadà náà kéré ní ìwọ̀n ìgbésí ayé ènìyàn, wọ́n ṣe pàtàkì ní ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì fún òye ojú ọjọ́ àti ìyípadà ìmọ̀ nípa ìràwọ̀ lórí àwọn ìwọ̀n ìgbà pípẹ́.
Ipa lori oju ojo ati igbesi aye
Àwọn agbègbè tí ó yí àwọn àyíká méjèèjì yìí ká ní ojúọjọ́ tó le koko: ìgbà òtútù gígùn, òtútù àti ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn kúkúrú tí ó lè jẹ́ ìtura díẹ̀ sí i gbígbóná ní àwọn ibì kan (pàápàá jùlọ ní Arctic ní àwọn agbègbè etíkun kan).
Ètò Àyíká Arctic
Àgbègbè Arctic ní àwọ̀ ewéko tundra, ewéko mosses, àwọn igbó kéékèèké, àti àwọn ẹranko ìgbẹ́ bí béárì polar, àwọn kọ̀lọ̀kọ̀lọ̀ Arctic, caribou, àti onírúurú ẹyẹ tí ń ṣí kiri. Ìgbésí ayé ènìyàn ní Arctic ti bá àwọn ipò wọ̀nyí mu nípasẹ̀ ọdẹ, pípa ẹja, àti àwọn ìlànà ààbò tí ó bá ojú ọjọ́ òtútù mu.
Ètò Ìṣẹ̀dá Antarctica
Antarctica náà tún burú jù bẹ́ẹ̀ lọ. Ìgbésí ayé lórí ilẹ̀ ní ààlà, ṣùgbọ́n òkun tó yí i ká ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohun alààyè, títí bí krill (ẹja kékeré), seal, whale, àti penguin. Ẹ̀wọ̀n oúnjẹ ní agbègbè yìí sinmi lórí iṣẹ́ àṣekára òkun ní àsìkò àti wíwà yìnyín òkun.
Ipa pataki ninu iwadi imọ-jinlẹ
Àwọn ilẹ̀ Arctic àti Antarctic ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí “àwọn ilé ìwádìí àdánidá” fún kíkẹ́kọ̀ọ́ nípa ìyípadà ojú ọjọ́. Àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ṣàkíyèsí:
- awọn iyipada ninu iwọn yinyin okun ni akoko kọọkan,
- yíyọ́ àwọn glaciers àti àwọn yinyin,
- awọn ilana afẹfẹ ati awọn ṣiṣan okun,
– àti àwọn kẹ́míkà afẹ́fẹ́ ojú ọjọ́ (fún àpẹẹrẹ ozone àti àwọn gáàsì afẹ́fẹ́).
Antarctica tun gbajumọ fun wiwa ati abojuto ihò ozone ninu stratosphere, eyiti o ṣe iranlọwọ fun agbaye lati loye ipa ti awọn kemikali kan (bii CFCs) lori afẹfẹ. Nibayi, Arctic jẹ afihan iyara ti igbona agbaye nitori awọn agbegbe pola n gbona ni iyara ju apapọ agbaye lọ, iṣẹlẹ kan ti a maa n pe ni amplification Arctic.
Ipari
Àyíká Arctic àti Àyíká Antarctic jẹ́ àwọn ààlà pàtàkì látitude tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìtẹ̀sí àti ìyípo axial ti Earth ní àyíká Oòrùn. Àwọn méjèèjì ni a ń ṣàmì sí àwọn agbègbè tí a ti lè rí oòrùn òru àti òru polar, àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí a kò sábà rí ní àwọn latitude oníwọ̀n otútù tàbí ti tropical. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n jọra ní èrò, Arctic àti Antarctic yàtọ̀ síra ní ti ilẹ̀ ayé, àwọn ètò àyíká, àti wíwà ènìyàn. Lílóye àwọn yíká méjèèjì yìí kì í ṣe pé ó ń mú kí òye ilẹ̀ ayé pọ̀ sí i nìkan, ó tún ń fún òye wa nípa ìyípadà ojúọjọ́ ayé àti ọjọ́ iwájú àyíká ayé lágbára sí i.
Tí o bá fẹ́, mo lè ṣe àtúnṣe àpilẹ̀kọ yìí sí àṣà “olókìkí fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́”, ẹ̀yà “ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì pẹ̀lú àwọn ìtọ́kasí”, tàbí kí n fi àwọn apá pàtàkì kún un bí àpẹẹrẹ àwọn orílẹ̀-èdè tí Arctic Circle kọjá àti àwọn ibùdó ìwádìí pàtàkì ní Antarctica.
