Àwọn Fẹ́ẹ̀lì ti Afẹ́fẹ́ Ayé àti Iṣẹ́ Wọn
Afẹ́fẹ́ ojú ọ̀run ni ipele àwọn gáàsì tó yí ayé ká, ó sì ń kó ipa pàtàkì nínú ṣíṣe àtìlẹ́yìn fún ìwàláàyè àti dídáàbòbò pílánẹ́ẹ̀tì wa kúrò lọ́wọ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ewu ààyè. Afẹ́fẹ́ ojú ọ̀run ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpele, ọ̀kọ̀ọ̀kan ní àwọn ànímọ́ àrà ọ̀tọ̀ àti àwọn iṣẹ́ pàtó. Nínú àpilẹ̀kọ yìí, a ó jíròrò àwọn ìpele ojú ọ̀run ayé àti iṣẹ́ wọn ní kíkún.
1. Ibùdó ogun
Òpópósífẹ́ẹ̀ ni ìpele tó rẹlẹ̀ jùlọ nínú afẹ́fẹ́ ayé, tó gùn láti ojú ilẹ̀ ayé sí nǹkan bí 8-15 km. Ìwọ̀n rẹ̀ yàtọ̀ síra gẹ́gẹ́ bí ibi tí ó wà, ó tinrin ní àwọn òpó àti pé ó nípọn ní equator.
Àwọn Ànímọ́:
– Ó ní nǹkan bí 75% gbogbo ìwọ̀n ojú ọ̀run.
– Iwọn otutu dinku pẹlu ilosoke giga ni oṣuwọn -6,5°C fun kilomita kan.
– Èyí ni ipele tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ ojú ọjọ́ bí òjò, afẹ́fẹ́ àti ìjì máa ń ṣẹlẹ̀.
– Fọ́ọ́mù ozone kan wà ní òkè (troposhe-ozone) èyí tí ó ń kó ipa kékeré nínú yíyọ ìtànṣán UV.
Iṣẹ́:
– Ó ń pèsè afẹ́fẹ́ fún mímí. Troposphere ní oríṣiríṣi àwọn gáàsì bíi nitrogen (78%), oxygen (21%), àti àwọn gáàsì mìíràn ní ìwọ̀n díẹ̀.
– Àwọn ibi tí ojú ọjọ́ àti ojú ọjọ́ ti ń ṣẹlẹ̀.
– Ó kó ipa pàtàkì nínú ìṣàn afẹ́fẹ́ tó ń ran àwọn ènìyàn lọ́wọ́ láti pín ooru káàkiri àgbáyé.
2. Stratosphere
Ìpele stratosphere náà wà lókè troposphere náà, ó sì gùn láti nǹkan bíi 15 km sí 50 km lókè ojú ilẹ̀ ayé.
Àwọn Ànímọ́:
– Iwọn otutu maa n pọ si pẹlu giga ninu fẹlẹfẹlẹ yii, ko dabi troposphere.
– Ó ní àwọn fẹ́lẹ́fẹ́lẹ́ ozone pàtàkì gan-an, èyí tí ó wà ní gíga tó nǹkan bí 20-30 km lókè ilẹ̀ ayé.
– Afẹ́fẹ́ tó wà nínú ìpele yìí tinrin ju troposphere lọ.
Iṣẹ́:
– Ó ń yọ́ ìtànṣán ultraviolet (UV) láti inú oòrùn. Láìsí ozone, iye ìtànṣán UV tó ń dé ojú ilẹ̀ ayé yóò pọ̀ jù bẹ́ẹ̀ lọ, èyí tó lè fa kí àrùn jẹjẹrẹ awọ ara pọ̀ sí i àti ìbàjẹ́ sí ewéko àti ẹranko.
– Ó ń pèsè àyíká tí ó dúró ṣinṣin fún àwọn ọkọ̀ òfurufú ìṣòwò nítorí pé ìrúkèrúdò díẹ̀ ló máa ń wáyé nínú ipele yìí.
– Ó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ozone afẹ́fẹ́ tó ń dáàbò bo ẹ̀mí ayé kúrò lọ́wọ́ ìtànṣán tó léwu.
3. Mesosphere
Mesosphere naa wa loke stratosphere o si gbooro lati bii 50 km si 85 km loke oju Aye.
Àwọn Ànímọ́:
– Awọn iwọn otutu maa n dinku gidigidi pẹlu giga, ti o de isalẹ ni ayika -90°C.
– Ó máa ń tinrin bí ó bá ń pọ̀ sí i ní gíga, ṣùgbọ́n ó ṣì nípọn tó láti pa àwọn ìràwọ̀ kéékèèké tí ń wọ inú afẹ́fẹ́ run.
Iṣẹ́:
– Ó ń dáàbò bo ayé kúrò lọ́wọ́ àwọn meteors. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ meteors tí ó wọ inú afẹ́fẹ́ a máa ń jóná nínú mesosphere, èyí tí ó ń ṣẹ̀dá ohun kan tí a mọ̀ sí “àwọn ìràwọ̀ tí ń ta.”
– Ó ń ran ìlànà ìṣẹ̀dá àwọsánmà alẹ́ lọ́wọ́ tí ó máa ń hàn ní alẹ́ ní ọ̀pọ̀ ìpele mesosphere.
4. Afẹ́fẹ́ ojú ọ̀run
Ooru oju-ọrun naa gbooro lati bii 85 km si 600 km loke oju ilẹ aye. O jẹ ọkan ninu awọn fẹlẹfẹlẹ ti o gbona julọ ti afẹfẹ nitori o n gba awọn X-ray ati awọn itanna ultraviolet lati oorun.
Àwọn Ànímọ́:
– Iwọn otutu le dide si 2.500°C tabi ju bẹẹ lọ.
– Gáàsì tó wà nínú ìpele yìí máa ń di èyí tó ṣọ̀wọ́n gan-an, a sì máa ń rí àwọn átọ̀mù tó ti di ion, èyí tó ń fa àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ bíi Aurora.
– Thermosphere ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ionosphere, apá afẹ́fẹ́ tí a fi ionization ṣe àfihàn.
Iṣẹ́:
– Ó ní ionosphere kan tí ó ń ṣàfihàn àwọn ìgbì rédíò padà sí Ayé, tí ó ń mú kí ìbánisọ̀rọ̀ jíjìn rọrùn.
– Ó ń dín àwọn satẹlaiti ilẹ̀ ìsàlẹ̀ kù nítorí pé afẹ́fẹ́ díẹ̀ ló wà tí ó lè fa ìfàsẹ́yìn lórí satẹlaiti náà.
5. Exosphere
Exosphere ni ipele ita ti afẹfẹ aye, ti o gbooro lati bii 600 km si 10.000 km tabi ju bẹẹ lọ loke oju aye titi ti o fi darapọ mọ aaye.
Àwọn Ànímọ́:
– Ó ṣọ̀wọ́n gan-an, pẹ̀lú àwọn èròjà gáàsì bíi hydrogen àti helium tí ó jìnnà sí ara wọn gan-an.
– Kò sí ààlà tó ṣe kedere láàárín exosphere àti òde space.
– Àwọn èròjà gáàsì tó wà nínú ìpele yìí lè rìn ìrìn ọgọ́rọ̀ọ̀rún kìlómítà kí wọ́n tó pàdé àwọn èròjà mìíràn.
Iṣẹ́:
– Ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ààlà láàrín afẹ́fẹ́ ayé àti ààyè.
– Ó di agbègbè ìyípadà níbi tí àwọn èròjà lè sá kúrò nínú agbára òòfà ilẹ̀ ayé kí wọ́n sì wọ inú ààyè.
Pàtàkì Afẹ́fẹ́ Ayé
Afẹ́fẹ́ ayé kìí ṣe pé ó ń pèsè àwọn ipò tó rọrùn fún ìwàláàyè nípa pípèsè atẹ́gùn fún èémí nìkan, ṣùgbọ́n ó tún ń dáàbò bo ẹ̀mí kúrò lọ́wọ́ ìtànṣán oòrùn tó léwu, ó ń ran ayé lọ́wọ́ láti ṣàkóso ìwọ̀n otútù ayé, ó sì ń mú kí ìbánisọ̀rọ̀ rọrùn nípasẹ̀ àfihàn àwọn ìgbì rédíò. Láìsí afẹ́fẹ́ ayé, ayé ìbá jẹ́ pílánẹ́ẹ̀tì tí kò ṣeé gbé bíi Mars tàbí Òṣùpá.
Ipa ti Afẹfẹ ni Igbesi aye:
1. Ààbò kúrò lọ́wọ́ àwọn meteorites: Àwọn fẹ́lẹ́fẹ́lẹ́ ojú ọ̀run máa ń dáàbò bò wá kúrò lọ́wọ́ àwọn meteorites tó ń bọ̀. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ meteorites máa ń jóná nínú mesosphere.
2. Ìwọ̀ntúnwọ̀nsì Ojúọjọ́ àti Ojúọjọ́: Ibùdó ìṣàn omi ni ibi tí gbogbo ojúọjọ́ ti ń wáyé àti ibi tí ètò ojúọjọ́ ti ń kó ipa rẹ̀ nínú pípín ooru àti mímú ìwọ́ntúnwọ̀nsì òtútù àgbáyé.
3. Ṣíṣe àtúnṣe ìtànṣán oòrùn: Fẹ́ẹ̀lì ozone ṣe pàtàkì gan-an fún ṣíṣẹ̀ àtúnṣe ìtànṣán UV tó léwu láti inú oòrùn.
4. Ó ń ṣe àtìlẹ́yìn fún Ìlànà Ẹ̀mí: Afẹ́fẹ́ afẹ́fẹ́ náà ń pèsè atẹ́gùn tí ó ṣe pàtàkì fún mímí gbogbo ohun alààyè.
Àwọn Ìpèníjà àti Àwọn Ìhalẹ̀ sí Afẹ́fẹ́
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ojú ọ̀run ayé le koko ní àwọn ọ̀nà kan, ó tún lè yípadà sí àwọn ìyípadà àti ìdàrúdàpọ̀ tí àwọn ènìyàn ń ṣe. Ìbàjẹ́ afẹ́fẹ́, ìtújáde gáàsì afẹ́fẹ́, pípa igbó run, àti pípa ozone run jẹ́ díẹ̀ lára àwọn ìṣòro pàtàkì tí ó ń halẹ̀ mọ́ ìlera afẹ́fẹ́ wa.
1. Ìparẹ́ Ozone: Lílo àwọn èròjà kẹ́míkà bíi CFCs (chlorofluorocarbons) ti fa ìdínkù ti ìpele ozone, èyí tí ó mú kí ewu ìfarahan UV tí ó léwu pọ̀ sí i.
2. Ìyípadà ojúọjọ́: Àwọn ìtújáde gáàsì ewéko, bíi carbon dioxide àti methane, ló ń fa ìgbóná ojúọjọ́ àti ìyípadà ojúọjọ́, wọ́n sì ń yí àwọn ìlànà ojúọjọ́ padà, wọ́n sì ń nípa lórí àwọn ètò àyíká.
3. Ìbàjẹ́ Afẹ́fẹ́: Àwọn ilé iṣẹ́, ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́, àti àwọn ilé iṣẹ́ iná mànàmáná máa ń tú àwọn ohun ìbàjẹ́ sínú afẹ́fẹ́, èyí tí ó lè fa àwọn ìṣòro ìlera tó le koko, tí ó sì lè ba dídára afẹ́fẹ́ jẹ́.
Ipari
Afẹ́fẹ́ ayé ní àwọn ìpele pàtàkì márùn-ún: troposphere, stratosphere, mesosphere, thermosphere, àti exosphere. Ìpele kọ̀ọ̀kan ní àwọn ànímọ́ àti iṣẹ́ àrà ọ̀tọ̀ tí ó ń ṣe àfikún ara wọn láti ṣẹ̀dá àyíká tí ó ń gbé ìwàláàyè ró lórí ilẹ̀ ayé. Dídáàbòbò àti mímú ìwọ́ntúnwọ̀nsì afẹ́fẹ́ ṣe pàtàkì láti rí i dájú pé ìwàláàyè wà lórí ilẹ̀ ayé wa. Lílóye iṣẹ́ àti pàtàkì ìpele kọ̀ọ̀kan ti afẹ́fẹ́ yóò ràn wá lọ́wọ́ láti mọrírì àti láti ṣe àwọn iṣẹ́ tí ó lè mú ìlera afẹ́fẹ́ ayé dúró.
