Àjọṣepọ̀ láàrín àwọn òkè ayọnáyèéfín àti àwọn tectonics àwo
Àwọn òkè ayọnáyèéfín jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àdánidá tó yani lẹ́nu jùlọ lórí ilẹ̀ ayé. Ìbúgbà wọn lè ṣẹ̀dá ilẹ̀ tuntun, kí ilẹ̀ náà ní ọrọ̀, kí ó sì tún fa ìṣẹ̀lẹ̀ búburú. Ṣùgbọ́n àwọn òkè ayọnáyèéfín kì í fara hàn láìròtẹ́lẹ̀. Tí a bá ṣe àfihàn ibi tí àwọn òkè ayọnáyèéfín tó ń ṣiṣẹ́ kárí ayé wà, àpẹẹrẹ tó ṣe kedere yóò farahàn: ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn wà ní ẹ̀gbẹ́ ààlà àwọn òkè ayọnáyèéfín tectonic. Ìbáṣepọ̀ yìí kì í ṣe àìròtẹ́lẹ̀, ṣùgbọ́n ó jẹ́ àbájáde tààràtà ti bí Ayé ṣe ń tú ooru inú rẹ̀ jáde nípasẹ̀ ìṣípo àwọn àwo àti ìṣẹ̀dá magma.
Lílóye àwọn àwo tectonic àti ìṣètò ayé
Ayé ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpele. Èyí tó wà ní ìta ni ìpele tín-tín, lábẹ́ èyí tí aṣọ ìbora wà, lẹ́yìn náà ni ààrin òde àti ààrin inú. Ìpele àti apá òkè ti aṣọ ìbora náà ni ó para pọ̀ di lithosphere líle. Lithosphere yìí kò le koko, ṣùgbọ́n ó pín sí àwọn “páàkì” ńlá tí a ń pè ní àwọn àwo tectonic. Àwọn àwo wọ̀nyí ń rìn díẹ̀díẹ̀ lórí ìpele ike (athenosphere) ní ìwọ̀n centimeters mélòókan lọ́dún.
Ìṣíkiri àwọn àwo máa ń wáyé nítorí pé ooru láti inú ilẹ̀ ayé máa ń fa ìṣàn convection nínú aṣọ ìbora. Ohun gbígbóná máa ń dìde, ó máa ń tutù ní òkè, lẹ́yìn náà ó máa ń rì padà sí ìsàlẹ̀. Àwọn ìṣàn wọ̀nyí máa ń "tì" àti "fa" àwọn àwo náà, èyí sì máa ń fa ìbáṣepọ̀ ní ààlà àwọn àwo: wọ́n máa ń yapa (yàtọ̀), wọ́n máa ń sún mọ́ ara wọn (wọ́n máa ń kóra jọ), tàbí wọ́n máa ń yọ́ kọjá ara wọn (wọ́n máa ń yí padà). Ìbáṣepọ̀ yìí ṣàlàyé ìdí tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìsẹ̀lẹ̀ àti àwọn òkè ayọnáyèéfín fi wà ní àwọn ibi kan.
Báwo ni a ṣe ń ṣẹ̀dá àwọn òkè ayọnáyèéfín?
Àwọn òkè ayọnáyèéfín máa ń ṣẹ̀dá nígbà tí magma—àpáta gbígbóná tí ó yọ́ láti ìsàlẹ̀ ilẹ̀—bá yọ tí ó sì sá jáde láti inú àwọn ìfọ́ nínú eruku. Magma lè ṣẹ̀dá nípasẹ̀ àwọn ọ̀nà pàtàkì mẹ́ta:
1. Yíyọ́ nítorí ìdínkù ìfúnpọ̀ (yíyọ́ ìfúnpọ̀): ó máa ń ṣẹlẹ̀ nígbà tí ohun èlò mantle bá sún mọ́ ojú ilẹ̀ tí ìfúnpọ̀ náà fi ń dínkù tí díẹ̀ lára rẹ̀ sì ń yọ́.
2. Yíyọ́ nítorí àfikún omi/àwọn ohun tí kò lè yí padà (yíyọ́ omi): ó máa ń ṣẹlẹ̀ nígbà tí omi àti àwọn ohun mìíràn tí kò lè yí padà bá wọ inú aṣọ náà, èyí tí yóò mú kí àpáta náà yọ́ kí wọ́n lè yọ́ ní irọ̀rùn.
3. Yíyọ́ nítorí ìgbóná tó pọ̀ sí i (ìgbéjáde ooru): ó máa ń ṣẹlẹ̀ nígbà tí magma gbígbóná bá mú kí àwọn àpáta tó yí i ká gbóná títí tí àwọn kan lára wọn yóò fi yọ́.
Àwọn ọ̀nà mẹ́ta yìí ní í ṣe pẹ̀lú irú ààlà àwo tectonic tí ń ṣẹlẹ̀.
Àwọn òkè ayọnáyèéfín ní àwọn ààlà tó yàtọ̀ síra: nígbà tí àwọn àwo bá yapa
Ààlà tó yàtọ̀ síra ni agbègbè kan tí àwọn àwo méjì ti ń ṣí lọ sí ara wọn. Àpẹẹrẹ tó gbajúmọ̀ jùlọ ni òkè àárín òkun, bíi Àárín Òkun. Nígbà tí àwọn àwo náà bá ya, aṣọ náà yóò dìde láti kún òfo náà. Bí ó ṣe ń gòkè, ìfúnpá náà yóò dínkù, èyí yóò sì yọrí sí yíyọ́ díẹ̀ (yíyọ́ ìfúnpá). Àwọ̀ tí ó ń jáde máa ń jẹ́ basaltic, ó máa ń jẹ́ omi díẹ̀, ó sì máa ń ṣẹ̀dá eruku òkun tuntun.
Àwọn ìbúgbàù ní àwọn ààlà tí ó yàtọ̀ síra sábà máa ń jẹ́ kí ìbúgbàù má pọ̀ ju ti àwọn agbègbè subduction lọ. Lafa basaltic tí ó lọ́ra máa ń ṣàn ní irọ̀rùn, ó sì máa ń bẹ́ sílẹ̀ ní agbára, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ṣì léwu, pàápàá jùlọ tí ó bá ṣẹlẹ̀ nítòsí àwọn ibùgbé (fún àpẹẹrẹ, ní Iceland, tí ó wà lórí òkè àárín òkun tí ó sì jẹ́ ibi tí ó gbóná janjan).
Yàtọ̀ sí àwọn òkun, àwọn ààlà tó yàtọ̀ síra tún lè wáyé lórí ilẹ̀ ní ìrísí àwọn ihò, fún àpẹẹrẹ, Ìlà Oòrùn Áfíríkà. Tí ihò náà bá ń tẹ̀síwájú láti dàgbàsókè, ilẹ̀ náà lè pín sí méjì, kí ó sì di òkun tuntun lórí àkókò tí a ń lò ní ilẹ̀ ayé.
Àwọn òkè ayọnáyèéfín ní àwọn ààlà ìdàpọ̀: ìtújáde gẹ́gẹ́ bí ilé iṣẹ́ magma kan
Ààlà ìdàpọ̀ jẹ́ agbègbè tí àwọn àwo méjì ń lọ sí ara wọn. Tí àwo kan bá nípọn jù tí ó sì tutù jù, ó máa ń jẹ́ subduct lábẹ́ èkejì. Àwọn agbègbè subduction wọ̀nyí ni ibi tí àwọn òkè ayọnáyèéfín tí ń ṣiṣẹ́ jùlọ àti tí ó léwu jùlọ wà ní àgbáyé.
Bí àwọn àwo òkun ṣe ń wọ inú aṣọ náà, wọ́n ń gbé àwọn ohun alumọ́ni àti àwọn ohun ìdọ̀tí tí ó ní omi. Ní àwọn ibú omi kan, omi àti àwọn ohun ìyípadà ni a máa ń tú jáde sínú aṣọ tí ó wà ní ìsàlẹ̀. Wíwà omi ń dín ibi tí àwọn òkúta mantle ń yọ́ kù, èyí sì ń yọrí sí yíyọ́ ìṣàn. Àmì tí ó ń jáde máa ń nípọn (andesititic sí rhyolitic) ó sì máa ń ní gáàsì púpọ̀, èyí tí ó ń yọrí sí ìbúgbàù ìbúgbàù púpọ̀ sí i. Èyí ṣàlàyé ìdí tí ọ̀pọ̀ àwọn òkè ayọnáyèéfín ní ẹ̀bá Pacific Ring of Fire fi máa ń bú jáde lọ́nà líle koko.
Indonesia jẹ́ àpẹẹrẹ pàtàkì ti agbègbè tí ìlànà yìí ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀. Àwo Indo-Australian tí ó wà lábẹ́ Àwo Eurasia jẹ́ àkójọpọ̀ òkè ayọnáyèéfín Sumatra, Java, Bali, àti Nusa Tenggara. Ní ìlà-oòrùn, ìbáṣepọ̀ àwọn àwo di ohun tí ó díjú síi, tí ó ní í ṣe pẹ̀lú Àwo Pacific àti onírúurú microplates, èyí tí ó yọrí sí ìsẹ̀lẹ̀ gíga àti ìṣẹ̀dá òkè ayọnáyèéfín.
Yàtọ̀ sí ìṣàn omi òkun àti ilẹ̀ òkèèrè, ìṣàn omi òkun àti ilẹ̀ òkèèrè tún wà tí ó ń ṣe àwọn erékùsù bíi ti Japan àti Philippines. Ní àkókò kan náà, ìkọlù ilẹ̀ òkèèrè àti ilẹ̀ òkèèrè (fún àpẹẹrẹ, Íńdíà àti Eurasia tí ń ṣe Himalayas) sábà máa ń fa àwọn òkè ńlá àti ìsẹ̀lẹ̀, ṣùgbọ́n àwọn òkè ayọnáyèéfín díẹ̀ ni ó ń ṣẹlẹ̀, nítorí pé kò sí àwọn àwo òkun tí ó rọrùn láti yọ́ tí ó ń gbé omi láti fa ìyọ́.
Ààlà ìyípadà: ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìsẹ̀lẹ̀, àwọn òkè ayọnáyèéfín díẹ̀
Àwọn ààlà ìyípadà jẹ́ àwọn agbègbè tí àwọn ààlà méjì ti ń yọ̀ kọjá ara wọn. Àpẹẹrẹ kan tí a sábà máa ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ ni Àbùkù San Andreas ní California. Ní àwọn ààlà wọ̀nyí, ìfọ́mọ́ra àti àbùkù ń fa ìsẹ̀lẹ̀, ṣùgbọ́n ní gbogbogbòò wọn kì í ṣẹ̀dá àwọn ipò tí ó dára fún ìṣẹ̀dá magma, nítorí náà àwọn òkè ayọnáyèéfín ṣọ̀wọ́n. Síbẹ̀síbẹ̀, ní àwọn ibì kan, àbùkù ìyípadà lè ní í ṣe pẹ̀lú ìṣiṣẹ́ òkè ayọnáyèéfín tí wọ́n bá sún mọ́ àwọn ààlà ààlà ààlà mìíràn tàbí tí ó ń ṣẹ̀dá àwọn ìfọ́ tí ó ń mú kí magma wú sókè.
Ibi tí a ń gbóná janjan: òkè ayọnáyèéfín kan tí kì í tẹ̀lé ààlà àwo nígbà gbogbo
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ òkè ayọnáyèéfín wà ní ààlà àwo, àwọn ìyàtọ̀ pàtàkì kan wà: àwọn ibi tí ooru ti ń pọ̀ sí. Àwọn ibi tí ooru ti ń pọ̀ sí ni àwọn ibi tí ohun èlò gbígbóná láti inú aṣọ ìbora náà ti ń dìde gẹ́gẹ́ bí plum tí ó sì ń yọ́ lithosphere tí ó wà lórí rẹ̀. Bí àwọn àwo náà ṣe ń yípo lórí àwọn ibi tí ó dúró ṣinṣin, ẹ̀wọ̀n òkè ayọnáyèéfín gígùn kan tí ó dàbí “ọ̀nà” ń yọ.
Àpẹẹrẹ kan ni àwọn erékùsù Hawaii. Àwọn òkè ayọnáyèéfín tó ń ṣiṣẹ́ wà lókè ibi tí agbára náà pọ̀ sí, nígbà tí àwọn erékùsù àtijọ́ jìnnà sí i nítorí pé wọ́n ń rìn kiri ní ẹ̀bá Pàsífíìkì. Àwọn ibi gbígbóná tún lè ṣẹlẹ̀ lábẹ́ àwọn àwo ilẹ̀ continental, bíi Yellowstone (United States), èyí tó lè fa ìbúgbàù ńlá bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò sí ní ààlà àwo ilẹ̀.
Àwọn ibi tí a ti ń rí àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ń ran lọ́wọ́ láti lóye ìtọ́sọ́nà àti iyàrá ìṣíkiri àwọn àwo. Àwọn àmì ọjọ́ orí àwọn òkè ayọnáyèéfín tí ó wà ní ẹ̀gbẹ́ àwọn ibi tí a ti ń rí ...
Kí ló dé tí òye ìsopọ̀ yìí fi ṣe pàtàkì?
Àjọṣepọ̀ láàárín àwọn òkè ayọnáyèéfín àti àwọn tectonics plate kìí ṣe kókó ẹ̀kọ́ nìkan, ṣùgbọ́n ó ní ìtumọ̀ tààrà fún ààbò àti ètò agbègbè. Nípa lílóye àwọn irú ààlà àwo, àwọn ògbógi lè sọ àsọtẹ́lẹ̀:
– Iru ìbúgbàù tí ó lè ṣẹlẹ̀ (tí ó lè fa ìbúgbàù tàbí tí ó lè fa ìbúgbàù),
– Àwọn ewu pàtàkì (ìṣàn lava, àwọsánmà gbígbóná, lahars, òjò eérú),
– Àwọn àpẹẹrẹ ìpínkiri òkè ayọnáyèéfín àti agbára fún ìfarahàn àwọn ilé-iṣẹ́ ìbúgbàù tuntun,
– Àjọṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀ nítorí ìṣípo àwọn àwo.
Ní àwọn agbègbè bíi Indonesia, ìmọ̀ yìí ṣe pàtàkì fún dídín àjálù kù. Ṣíṣe àwòrán àwọn agbègbè ìfàsẹ́yìn, ṣíṣàkíyèsí ìṣiṣẹ́ ilẹ̀ ríri, ìyípadà ilẹ̀, àti àwọn gáàsì òkè ayọnáyèéfín gbogbo wọn jẹ́ ara ètò ìkìlọ̀ ìbẹ̀rẹ̀. Àwọn agbègbè tún ń jàǹfààní láti inú ẹ̀kọ́ nípa àjálù, èyí tí ó ń jẹ́ kí wọ́n lè dáhùn padà sí bí agbára òkè ayọnáyèéfín ṣe ń pọ̀ sí i.
Ipari
Àwọn òkè ayọnáyèéfín àti àwọn tectonics ní ìsopọ̀mọ́ra pẹ́kípẹ́kí nítorí pé ìṣípo àwọn àwo ń ṣẹ̀dá àwọn ipò tí ó ń mú kí ìṣẹ̀dá magma wáyé. Ní àwọn ààlà tí ó yàtọ̀ síra, magma ń ṣẹ̀dá nítorí ìdínkù ìfúnpá bí aṣọ náà ṣe ń dìde. Ní àwọn ààlà tí ó bá ara wọn mu, pàápàá jùlọ àwọn agbègbè subduction, magma ń ṣẹ̀dá nítorí pé omi àti àwọn ohun tí ó lè yí padà ń dín ibi yíyọ́ àwọn àpáta kù, èyí tí ó ń yọrí sí àwọn òkè ayọnáyèéfín tí ó sábà máa ń ṣẹ̀dá àwọn òkè ayọnáyèéfín. Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, yí àwọn ààlà padà ń fa ìsẹ̀lẹ̀ púpọ̀ ju àwọn òkè ayọnáyèéfín lọ. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, àwọn ibi tí ó ní ìgbóná fihàn pé ìṣiṣẹ́ òkè ayọnáyèéfín tún lè ṣẹlẹ̀ jìnnà sí àwọn ààlà àwo.
Lílóye ìbáṣepọ̀ yìí ń ràn wá lọ́wọ́ láti túmọ̀ “àwòrán ewu” ti ilẹ̀ ayé, ó ṣàlàyé ìdí tí àwọn agbègbè kan fi ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ òkè ayọnáyèéfín, ó sì ń mú kí àwọn ìsapá láti dín àjálù kù lágbára sí i. Nítorí náà, ìmọ̀ nípa àwọn tectonics plates kì í ṣe pé ó ń ṣàlàyé ìyípadà pílánẹ́ẹ̀tì nìkan, ó tún ń pèsè ìpìlẹ̀ pàtàkì fún dídáàbòbò ẹ̀mí ènìyàn ní àwọn agbègbè tí ó ṣeé ṣe kí òkè ayọnáyèéfín ṣẹlẹ̀.
