Báwo Ni A Ṣe Ń Ṣẹ̀dá Àwọn Aṣálẹ̀ Gẹ́gẹ́ Bí Ìrísí Ilẹ̀ Rẹ̀ Ṣe Sọ
A sábà máa ń fojú inú wo àwọn aṣálẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ibi tí ó gbòòrò, tí ó gbóná, tí ó sì jẹ́ pé kò sí aṣálẹ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, ní ti ilẹ̀ ayé, àwọn aṣálẹ̀ kìí sábà máa ń jẹ́ ohun kan náà pẹ̀lú iyanrìn, wọn kìí sì í sábà gbóná nígbà gbogbo. Àwọn aṣálẹ̀ àpáta wà, àwọn aṣálẹ̀ oníyẹ̀fun, àti àwọn aṣálẹ̀ tútù àti yìnyín pàápàá. Kókó láti lóye àwọn aṣálẹ̀ jẹ́ ohun kan: ọ̀dá. Ní gbogbogbòò, aṣálẹ̀ jẹ́ agbègbè tí òjò kò rọ̀ púpọ̀—nígbà gbogbo kò tó nǹkan bí 250 mm lọ́dọọdún—nítorí náà, ìgbóná omi sábà máa ń ju iye omi tí ń wọlé lọ. Nítorí náà, báwo ni àwọn agbègbè bí èyí ṣe ń ṣẹ̀dá? Ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé ṣàlàyé ìṣẹ̀dá aṣálẹ̀ nípasẹ̀ àpapọ̀ àwọn ìlànà afẹ́fẹ́, ipò ilẹ̀ ayé, àwọn ìṣẹ̀dá ilẹ̀, ìṣàn omi òkun, àti ìtàn ilẹ̀ ayé.
1. Àwọn aṣálẹ̀ nítorí àìdọ́gba omi
Nínú ẹ̀kọ́ nípa ilẹ̀ ayé, ìṣẹ̀dá aṣálẹ̀ ní ìsopọ̀ mọ́ èrò ìwọ́ntúnwọ́nsí omi. Agbègbè kan di aṣálẹ̀ nígbà tí omi tí ó wà láti inú òjò tàbí àwọn orísun mìíràn kò bá lè yípadà omi tí ó pàdánù nípasẹ̀ ìgbóná àti ìfàsẹ́yìn. Ní àkókò gígùn (ẹ̀wá sí ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún), ewéko máa ń dínkù, ilẹ̀ náà máa ń pàdánù omi, àti àwọn ìlànà ilẹ̀ ayé tí ó wọ́pọ̀ ní àwọn agbègbè gbígbẹ bẹ̀rẹ̀ sí í borí. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, aṣálẹ̀ máa ń ṣẹ̀dá kì í ṣe nítorí pé kò sí omi rárá, ṣùgbọ́n nítorí pé ojú ọjọ́ àti ilẹ̀ ayé mú kí ó ṣòro fún omi láti wà níbẹ̀.
2. Ipa ti sisan afẹfẹ agbaye: beliti titẹ giga ti o wa ni isalẹ oorun
Ọ̀kan lára àwọn ohun tó ń fa ìṣẹ̀dá aṣálẹ̀ kárí ayé ni àwọn ìrísí afẹ́fẹ́ kárí ayé. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ aṣálẹ̀ ńláńlá ló wà ní àyíká àwọn ìlà 20°–30° N/S, bíi Sahara, Arabia, àti àárín gbùngbùn Australia. Àwọn agbègbè wọ̀nyí wà lábẹ́ ipa àwọn bẹ́líìtì onítẹ̀sí gíga tí ó ní í ṣe pẹ̀lú sẹ́ẹ̀lì Hadley.
Ilana naa dabi eyi:
– Nítòsí ìlà-oòrùn, ooru oòrùn lágbára débi pé afẹ́fẹ́ yóò gòkè (convection) yóò sì di ìkùukùu àti òjò ńlá.
– Afẹ́fẹ́ tí ó ti pàdánù omi ń lọ sí àwọn ilẹ̀ olóoru tí ó wà ní àwọn ìpele òkè ti afẹ́fẹ́.
– Nínú àwọn ilẹ̀ olóoru, afẹ́fẹ́ máa ń sọ̀kalẹ̀ (abẹ́ ilẹ̀). Bí afẹ́fẹ́ bá ṣe ń sọ̀kalẹ̀, ó máa ń gbóná bíi ti àdáábàtí, ó sì máa ń gbẹ díẹ̀díẹ̀.
– Afẹ́fẹ́ gbígbóná àti gbígbẹ yìí ń dí ìṣẹ̀dá àwọsánmà lọ́wọ́, nítorí náà òjò ṣọ̀wọ́n.
Ìdí nìyí tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn aṣálẹ̀ ńlá fi ń ṣe “ìgbálẹ̀” ní àyíká àwọn ilẹ̀ olóoru.
3. Ipa ti awọn igbi omi okun tutu: awọn aginju eti okun ti o kun fun kurukuru
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ aṣálẹ̀ ló máa ń ṣẹlẹ̀ ní etí ìwọ̀ oòrùn àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì, bíi Aṣálẹ̀ Atacama ní Chile àti Aṣálẹ̀ Namib ní ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà. Àwọn ìṣàn omi òkun tútù ló ń nípa lórí àwọn agbègbè wọ̀nyí (bíi Humboldt Current àti Benguela Current). Ìṣàn omi òkun tútù máa ń mú kí afẹ́fẹ́ tó wà lókè òkun tutù, èyí sì máa ń yọrí sí:
– Ìtújáde omi láti inú òkun ti dínkù.
– Afẹ́fẹ́ náà máa ń dúró ṣinṣin (ìyípadà otutu) ó sì máa ń ṣòro láti dìde láti ṣẹ̀dá ìkùukùu òjò.
– Kurukuru tabi awọsanma kekere maa n waye dipo ojo.
Nítorí náà, àwọn agbègbè etíkun lè gbẹ gan-an bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n sún mọ́ òkun. A mọ Atacama sí ọ̀kan lára àwọn ibi gbígbẹ jùlọ ní ayé, pẹ̀lú àwọn ibi kan tí òjò kò rọ̀ fún ọ̀pọ̀ ọdún.
4. Òjìji òjò: aṣálẹ̀ lẹ́yìn àwọn òkè ńlá
Àwọn ohun tó ń fa ilẹ̀ jẹ́ pàtàkì gan-an. Aṣálẹ̀ lè ṣẹ̀dá nítorí ìṣẹ̀lẹ̀ òjìji òjò. Nígbà tí afẹ́fẹ́ tó rọ̀ bá ń lọ sí àwọn òkè ńlá:
– Afẹ́fẹ́ náà yóò dìde, ó tutù, lẹ́yìn náà ó di yìnyín kí ó sì rọ̀ bí òjò ṣe ń rọ̀ sí ẹ̀gbẹ́ afẹ́fẹ́.
– Lẹ́yìn tí afẹ́fẹ́ bá ti kọjá òkè náà tán, afẹ́fẹ́ náà á sọ̀kalẹ̀ sí ẹ̀yìn (ìsàlẹ̀), yóò gbóná, yóò sì gbẹ.
– Àwọn agbègbè tí ó wà ní ẹ̀yìn àwọn òkè ńlá kò rí òjò púpọ̀.
Àpẹẹrẹ ni àwọn agbègbè gbígbẹ lẹ́yìn àwọn Òkè Andes (àwọn apá kan ní Patagonia), tàbí àwọn agbègbè gbígbẹ lẹ́yìn Sierra Nevada, èyí tí ó ń fa àwọn ipò aṣálẹ̀ díẹ̀ tí ó gbẹ díẹ̀ ní àwọn apá kan ní Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà. Ọ̀nà yìí fihàn pé àwọn aṣálẹ̀ lè ṣẹ̀dá pàápàá níta àwọn agbègbè olóoru, tí ó bá jẹ́ pé àwọn ìdènà ilẹ̀ ń dènà ìpèsè omi.
5. Aṣálẹ̀ ilẹ̀ ayé: ó jìnnà sí àwọn orísun èéfín omi
Àwọn aṣálẹ̀ kan máa ń ṣẹ̀dá nítorí pé wọ́n jìnnà sí òkun, débi pé afẹ́fẹ́ tó ń dé ọ̀dọ̀ wọn ti pàdánù ọ̀rinrin wọn. Òjò kì í sábà rọ̀ ní àwọn ilẹ̀ tó tóbi ní ilẹ̀ náà, pàápàá jùlọ tí àwọn òkè ńlá tàbí àwọn ìrísí afẹ́fẹ́ kan bá dí afẹ́fẹ́ láti inú òkun lọ́wọ́.
Aṣálẹ̀ Gobi ní Éṣíà jẹ́ àpẹẹrẹ agbègbè gbígbẹ tí ìjìnnà sí òkun àti àyíká ilẹ̀ ní ipa lórí. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, àwọn ilẹ̀ inú ilẹ̀ sábà máa ń ní ìyípadà ooru ńlá: àwọn ọjọ́ gbígbóná àti àwọn òru tútù gidigidi nítorí àìsí èéfín omi àti ìkùukùu, èyí tí ó sábà máa ń ran lọ́wọ́ láti pa ooru mọ́.
6. Aṣálẹ̀ tútù: ọ̀dá ní àwọn agbègbè tí ó ní iwọ̀n otútù díẹ̀
Nínú ẹ̀kọ́ ilẹ̀ ayé, àwọn aṣálẹ̀ tún ní àwọn aṣálẹ̀ tútù nínú. A sábà máa ń pe Antarctica ní aṣálẹ̀ tó tóbi jùlọ ní ayé nítorí pé òjò kò pọ̀ tó bẹ́ẹ̀ (pàápàá jùlọ yìnyín). Kí ló dé tí àwọn agbègbè tútù fi lè di aṣálẹ̀?
Nítorí pé afẹ́fẹ́ tútù kò lè gba omi púpọ̀, àbájáde rẹ̀ ni:
– Awọsanma ati ojo ko ni opin.
– Ọriniinitutu afẹfẹ kekere.
– Òjò dídì kò pọ̀ tó, bó tilẹ̀ jẹ́ pé yìnyín lè kó jọ nítorí pé otútù tó lọ sílẹ̀ náà máa ń yọ́ díẹ̀díẹ̀.
A tun le ri awọn aginju tutu ni awọn ibi giga tabi awọn agbegbe giga kan, gẹgẹbi awọn apakan ti Central Asia.
7. Ipa ti awọn ilana geomorphological: afẹfẹ, iparun, ati awọn iru ilẹ aṣálẹ̀
Nígbà tí ojú ọjọ́ gbígbẹ bá ti gbilẹ̀, àwọn ìlànà ìṣẹ̀dá ilẹ̀ aṣálẹ̀ máa ń di èyí tó lágbára jù. Àwọn ohun pàtàkì méjì ni afẹ́fẹ́ àti òjò ìgbà díẹ̀.
1. Ìlànà afẹ́fẹ́ (afẹ́fẹ́) Aeolian
Afẹ́fẹ́ lè gbé iyanrìn àti eruku, ó sì ń ṣẹ̀dá:
– Àwọn òdòdó iyanrìn onírúurú (barchan, seif, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ)
– Àwọn ohun tí a kò san (eruku díẹ̀) ní àwọn agbègbè kan
– Ìfọ́ ara rẹ̀ dà bí àpáta olu nítorí ìyànrìn tí ó ń bàjẹ́
2. Ṣíṣàn omi ìgbà díẹ̀
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé òjò kì í sábà rọ̀, nígbà tí ó bá ń rọ̀, ó sábà máa ń kúrú tí ó sì máa ń le gan-an. Nítorí pé ilẹ̀ gbígbẹ ní ìṣòro láti fa omi kíákíá, omi tó lágbára, tó sì ń ṣàn jáde láti inú ère rẹ̀ máa ń dà bí èyí:
– Wadi (odò ìgbà)
– Aluvial alluvial
– Ìkún omi òjò
Àwọn ìlànà wọ̀nyí kò jẹ́ kí àwọn aṣálẹ̀ “dúró ṣinṣin,” ṣùgbọ́n wọ́n ń yí padà fún ìgbà pípẹ́.
8. Àwọn okùnfà ìyípadà ojúọjọ́ àti ìtàn ilẹ̀ ayé
Ìyípadà ojúọjọ́ àtijọ́ lè ní ipa lórí ìṣẹ̀dá aṣálẹ̀, èyí tí ó jẹ́ ti àdánidá àti ti ènìyàn. Láti ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún sí mílíọ̀nù ọdún, àwọn ìyípadà nínú àwọn àpẹẹrẹ afẹ́fẹ́, àwọn ìyípadà ilẹ̀ ayé, àwọn ìyípadà ìpele òkun, àti àwọn ìyípadà nínú àyíká ayé lè yí agbègbè tí ó ti jẹ́ ọlọ́ràá tẹ́lẹ̀ padà sí èyí tí ó gbẹ, tàbí ìyípadà sí èyí tí ó yàtọ̀ síra. Fún àpẹẹrẹ, Sahara ní ìrírí àkókò “Saharan Alawọ ewe” nígbà tí ó jẹ́ omi púpọ̀ tí ó sì ní àwọn adágún àti ewéko tí ó gbòòrò sí i.
Ni afikun, ero ti isodipupo wa, eyiti o jẹ ilana ti ilosoke awọn ipo gbigbẹ nitori apapọ iyipada oju-ọjọ ati awọn iṣẹ eniyan (iparun igbo, jijẹ ẹran ju, ati iṣakoso omi ti ko dara). Isodipupo kii ṣe ọna kan ṣoṣo ti awọn aginju “farahan,” ṣugbọn o le mu ọgbun ati ibajẹ ilẹ buru si ni awọn agbegbe gbigbẹ kekere.
Ipari
Gẹ́gẹ́ bí ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé, àwọn aṣálẹ̀ máa ń ṣẹ̀dá ní pàtàkì nítorí àwọn ìrísí ojúọjọ́ tí ó ń mú kí òjò rọ̀ díẹ̀ àti àìtó ìwọ̀n omi. Àwọn kókó wọ̀nyí lè ní ìṣàn ojúọjọ́ afẹ́fẹ́ tí ó wà ní ìsàlẹ̀ ilẹ̀, ìṣàn omi òkun tútù, òjìji òjò òkè, ìjìnnà sí òkun, àti àwọn ipò òtútù tí ó ń dín iye afẹ́fẹ́ omi kù. Lẹ́yìn tí àwọn ohun tí ó ń fa ojúọjọ́ bá dá ọ̀dá sílẹ̀, àwọn ìlànà ilẹ̀ ayé—ní pàtàkì afẹ́fẹ́ àti ìṣàn omi ìgbàlódé—ń ṣe àfihàn àwọn ànímọ́ pàtàkì ti ilẹ̀ aṣálẹ̀. Nípa lílóye àwọn ìlànà wọ̀nyí, a lè rí àwọn aṣálẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun tí ó ju “àwọn ibi tí ó ní iyanrìn” lọ, ṣùgbọ́n dípò àwọn ètò ilẹ̀ ayé tí a ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀ nípasẹ̀ àwọn ìbáṣepọ̀ dídíjú láàárín afẹ́fẹ́, òkun, àti ojú ilẹ̀ ayé.
