Ìtọ́jú ara fún àwọn aláìsàn pẹ̀lú Tourette Syndrome
Àrùn Tourette jẹ́ àrùn ìdàgbàsókè ọpọlọ tí a mọ̀ sí ìṣẹ̀lẹ̀ àwọn ohun tí ń ṣẹlẹ̀ tí ó ń ṣẹlẹ̀ nígbà tí a bá ń lo agbára àti ohùn tí ó ń jáde, tí ó ń ṣẹlẹ̀ láìmọ̀, tí ó sì ṣòro láti ṣàkóso. Àwọn ohun tí ń ṣẹlẹ̀ lè bẹ̀rẹ̀ láti ìfọ́ ojú, ìṣípo orí kíákíá, fífọ èjìká, sí pípa ọ̀fun tàbí sísọ àwọn ọ̀rọ̀ pàtó. Àrùn náà sábà máa ń bẹ̀rẹ̀ nígbà ọmọdé ó sì lè yípadà ní agbára—nígbà míìrán tí ó ń sunwọ̀n sí i, nígbà míìrán tí ó ń burú sí i—tí àárẹ̀, àárẹ̀, tàbí àwọn ipò tí ó nílò ìfọkànsí ń nípa lórí. Ọ̀nà onírúurú ẹ̀kọ́ ṣe pàtàkì nínú ìṣàkóso àrùn Tourette: ìtọ́jú ìwà, ìtọ́jú oògùn nígbà tí ó bá yẹ, ìtìlẹ́yìn nípa ọpọlọ, ẹ̀kọ́ ìdílé, àti àwọn ìtọ́jú àtúnṣe. Láàrín àwọn iṣẹ́ àtúnṣe, ìtọ́jú ara ní ipa tí a mọ̀ sí i, pàápàá jùlọ nínú ríran àwọn aláìsàn lọ́wọ́ láti ṣàkóso ipa ara ti àwọn ohun tí ń ṣẹlẹ̀ sí àwọn ohun tí ń ṣẹlẹ̀ sí wọn àti láti mú iṣẹ́ ojoojúmọ́ sunwọ̀n sí i.
Lílóye ipa ti ara ti Tics lori ara
Àwọn ìṣiṣẹ́ ara Tourette kìí ṣe “àṣà” tàbí “ìṣíkiri ìfẹ́.” Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣiṣẹ́ ara ní ìfàmọ́ra iṣan kíákíá, tí a sì máa ń pè ní “tics”, wọ́n sì sábà máa ń jẹ́ ohun tí a kò lè fojú rí. Nínú àwọn aláìsàn kan, pàápàá jùlọ àwọn tí wọ́n ní ìṣiṣẹ́ ara tó díjú bíi gbígbì orí, yíyí ọrùn, tàbí gbígbé apá líle, àwọn ìṣòro iṣan ara bí ìrora ọrùn, ìfọ́ èjìká, orí fífó, ìfọ́ orí, àti ìdààmú ipò lè ṣẹlẹ̀. Àwọn ìṣiṣẹ́ ara tó sábà máa ń ní ipa lórí ojú lè fa ìrora iṣan ní àyíká ojú àti àgbọ̀n.
Ní àfikún sí ìrora àti ìdààmú, àwọn oògùn tics lè ba ìṣọ̀kan àti ìdúróṣinṣin jẹ́. Àwọn ọmọdé kan tí wọ́n ní Tourette's tún ní àwọn àrùn bíi ADHD, OCD, àwọn ìṣòro àníyàn, tàbí àwọn ìṣòro ìṣiṣẹ́ ìmọ̀lára. Àpapọ̀ yìí lè ní ipa lórí dídára oorun, ìfaradà iṣẹ́, àti ìlera. Nítorí náà, ìtọ́jú ara kò dojúkọ “yíyọ àwọn oògùn tics kúrò,” ṣùgbọ́n ó ń ran lọ́wọ́ láti dín àwọn àbájáde ara àti iṣẹ́ ti tics kù àti láti mú agbára aláìsàn láti ṣiṣẹ́ ní ìtùnú àti láìléwu.
Àwọn Àfojúsùn ti Ìtọ́jú Ara ní Àrùn Tourette
Àwọn ibi-afẹ́sẹ̀mọ́ ti ìtọ́jú ara fún àwọn aláìsàn tí wọ́n ní Tourette syndrome sábà máa ń ní:
1. Ó dín ìrora àti ìfúnpá iṣan kù nítorí àwọn ìṣípo tí ń ṣe leralera.
2. Mu iduro ati iṣakoso gbigbe dara si paapaa fun awọn alaisan ti o ni ọrùn, ejika, ẹhin, tabi ibadi.
3. Mu imoye ara pọ si ki awọn alaisan le mọ awọn ilana isinmi-wahala, awọn ipo apapọ, ati awọn iwa isanpada gbigbe.
4. Mu ara ati agbara pọ si ki ara le mura lati koju awọn iṣẹ ojoojumọ laisi rirẹ ni irọrun, nitori rirẹ maa n mu ki awọn aisan buru si.
5. Ó ń ṣe àtìlẹ́yìn fún ìdènà wahala àti ìsinmi, nítorí pé wahala jẹ́ ohun tó sábà máa ń fa ìdààmú ọkàn.
6. Dínà àwọn ìpalára líle tàbí àìròtẹ́lẹ̀ tí ó ní í ṣe pẹ̀lú tic, fún àpẹẹrẹ sí ọrùn àti ẹ̀yìn.
Pẹ̀lú ète yìí lọ́kàn, ìtọ́jú ara ń ṣe àfikún sí àwọn ìtọ́jú ìwà bíi CBIT (Comprehensive Behavior Intervention for Tics) tàbí Habit Reversal Training (HRT). Àwọn onímọ̀ nípa ìlera ara kì í rọ́pò àwọn onímọ̀ nípa ọpọlọ tàbí dókítà, ṣùgbọ́n wọ́n ń ṣe ìrànlọ́wọ́ nípasẹ̀ ọ̀nà tí ó tẹnu mọ́ iṣẹ́ ara àti dídára ìgbésí ayé.
Àyẹ̀wò Ìtọ́jú Ara: Ṣíṣàyẹ̀wò Àwọn Ìlànà Ìṣípo àti Iṣẹ́
Kí a tó dá sí i, onímọ̀ nípa ara yóò ṣe àyẹ̀wò kíkún. Àkọ́kọ́, a ó ṣe ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò láti mọ ìgbà tí àwọn àmì àrùn náà bẹ̀rẹ̀, àwọn ohun tó ń fa wọ́n, àìbalẹ̀ ọkàn tí wọ́n ní, àwọn ìgbòkègbodò tó ń dí wọn lọ́wọ́ (kíkọ̀wé, eré ìdárayá, jíjókòó fún ìgbà pípẹ́ ní kíláàsì, sísùn), àti ìtàn àwọn ìpalára. Lẹ́yìn náà, a ó ṣe àyẹ̀wò ara, èyí tó lè ní nínú:
– Ìṣàyẹ̀wò ìdúró (orí, èjìká, ipò ẹ̀yìn).
– Ìwọ̀n ìyípo àwọn oríkèé ara, pàápàá jùlọ ọrùn, èjìká, àgbọ̀n, àti ẹ̀yìn.
– Agbara iṣan ati ifarada ni ipo.
– Ìfúnpọ̀ iṣan (fún àpẹẹrẹ, òkè trapezius, levator scapulae, suboccipital).
– Àwọn ìlànà ìmí àti àwọn ọgbọ́n ìsinmi.
– Ìwọ̀ntúnwọ̀nsì, ìṣọ̀kan, àti dídára ìṣíṣẹ́ iṣẹ́.
Nínú àwọn ọmọdé, àwọn onímọ̀ nípa ara tún máa ń ronú nípa ìdàgbàsókè ọkọ̀ àti àwọn ohun tí ó nílò láti ṣe. Ìṣàyẹ̀wò yìí ṣe pàtàkì láti rí i dájú pé ètò ìdánrawò náà jẹ́ èyí tí a yà sọ́tọ̀, tí ó ní ààbò, tí ó sì bá àfojúsùn aláìsàn mu.
Awọn Itoju Itọju-ara Akọkọ
1. Ẹ̀kọ́ àti Ìṣàkóso Iṣẹ́
Ẹ̀kọ́ ni ìpìlẹ̀. Àwọn aláìsàn àti ìdílé gbọ́dọ̀ mọ̀ pé kìí ṣe ẹ̀bi wọn ni tics àti pé a kò lè ṣàkóso wọn nígbà gbogbo. Àwọn onímọ̀ nípa ara máa ń ran àwọn ìgbòkègbodò tó ń fa ìṣòro lọ́wọ́ láti mọ (fún àpẹẹrẹ, jíjókòó pẹ́ títí láìsí ìsinmi, kíkẹ́kọ̀ọ́ pẹ̀lú ọrùn títẹ̀, lílo àwọn ẹ̀rọ) àti láti ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ọgbọ́n ìṣàkóso ìgbòkègbodò bíi:
- Ilọsiwaju (ṣiṣe ilana ti iṣẹ ṣiṣe ati isinmi).
– Dín àwọn ipò tí ó dúró pẹ́ kù.
– Àwọn àtúnṣe ergonomic nílé àti ní ilé ìwé (gíga tábìlì, ipò ìbòjú, àga ìdúró).
Ọ̀nà yìí lè dín ìfúnpá iṣan kù kí ó sì dín ewu ìrora tó ń wáyé nígbà míì kù.
2. Awọn adaṣe Iduro ati Iduroṣinṣin
Àwọn aláìsàn tí wọ́n ní ọrùn tàbí èjìká sábà máa ń ní ìdúró orí síwájú àti èjìká yípo. Ètò ìdánrawò lè ní nínú:
– Sísún àwọn iṣan ìdúróṣinṣin scapular (trapezius àárín-ìsàlẹ̀, serratus anterior).
– Ṣiṣẹ́ àwọn flexors ọrùn jíjìn fún ìdúróṣinṣin ọrùn.
– Awọn adaṣe išipopada ti a ṣakoso lọra lati mu didara išipopada dara si, kii ṣe agbara nikan.
A máa ń ṣe àwọn ìdánrawò náà ní ìpele-ìpele pẹ̀lú àbójútó kí ó má baà fa wàhálà púpọ̀.
3. Nínà àti Sísọ ìfúnpọ̀ iṣan diẹ̀
Àwọn ìtọ́jú ara tí ó ń tún ara ṣe lè mú kí àwọn iṣan ara kan le koko kí wọ́n sì kúrú. Onímọ̀ nípa ara lè pèsè:
– Àwọn ìnà tí a fẹ́ nà sí ọrùn, èjìká, àyà, àgbọ̀n, tàbí ẹ̀yìn.
– Ọ̀nà ìtura iṣan onítẹ̀síwájú.
– Ìtọ́jú oníṣẹ́ ọwọ́ díẹ̀ (gẹ́gẹ́ bí a ṣe sọ) láti dín ìrora àti ìpalára kù.
Ète rẹ̀ kìí ṣe láti dín ìtìjú kù, ṣùgbọ́n láti mú kí àwọn àrùn ara sunwọ̀n síi láti jẹ́ kí aláìsàn náà túbọ̀ ní ìtura àti láti dín ìrora tó lè fa ìdààmú kù.
4. Àwọn adaṣe mímí àti ìsinmi
Àwọn àpẹẹrẹ ẹ̀mí àìlágbára sábà máa ń wáyé nínú àníyàn, àníyàn sì lè mú kí àwọn ènìyàn máa ní tics. Ìtọ́jú ara lè ní nínú:
– Awọn adaṣe ẹmi diaphragmatic.
– Awọn adaṣe isinmi ti o da lori ara (iwoye ara).
– Awọn ọna ipilẹ ti o rọrun lati ṣe iranlọwọ lati ṣakoso eto aifọkanbalẹ.
Àwọn aláìsàn kan máa ń rò pé ara wọn ti dínkù nígbà tí ara bá túbọ̀ balẹ̀, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìdáhùn ẹnì kọ̀ọ̀kan yàtọ̀ síra.
5. Awọn adaṣe Iṣọkan ati Awọn Iṣẹ Iṣẹ
Fún àwọn ọmọdé àti àwọn ọ̀dọ́langba, ìtọ́jú ara lè lo eré ìdárayá tàbí eré ìdárayá láti mú kí ìṣọ̀kan, ìwọ́ntúnwọ̀nsì, àti ìgbẹ́kẹ̀lé ara ẹni sunwọ̀n síi. Fún àpẹẹrẹ:
– Awọn adaṣe iwọntunwọnsi oniyipada.
– Àwọn ìṣíṣẹ́ bíi fífẹ́ ẹsẹ̀, fífẹ́ ẹsẹ̀, àti àwọn ìdánrawò ara.
– Àwọn ìgbòkègbodò eré bíi rírìn kíákíá tàbí wíwẹ̀ (tí ó bá jẹ́ pé ó dára láti ṣe bẹ́ẹ̀).
Adaṣe jẹ́ ti ẹni kọ̀ọ̀kan. Àwọn aláìsàn kan rí i pé agbára ìṣiṣẹ́ ara wọn dínkù nígbà tí wọ́n bá dojúkọ àwọn ìgbòkègbodò ara pàtó kan, nígbà tí àwọn mìíràn lè ní ìdààmú tàbí àárẹ̀. Nítorí náà, yíyàn ìgbòkègbodò yẹ kí ó jẹ́ èyí tí ó rọrùn tí a sì ṣe ní ọ̀nà tí ó yẹ.
6. Àwọn ọgbọ́n ìdènà àti ààbò ìpalára
Àwọn ìṣẹ́lẹ̀ tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìjákulẹ̀ orí tàbí ìṣípo tí ó le koko lójijì máa ń mú kí ewu ìpalára ọrùn àti ẹ̀yìn pọ̀ sí i. Àwọn onímọ̀ nípa ara ń kọ́ni pé:
– Báwo ni a ṣe lè dín ẹrù ọrùn kù pẹ̀lú ìdúróṣinṣin ìmọ́lẹ̀.
– Àwọn ọ̀nà ìnà lẹ́yìn ìṣẹ̀lẹ̀ ìfàsẹ́yìn líle koko.
– Àwọn ọgbọ́n ààbò nígbà ìgbòkègbodò (fún àpẹẹrẹ nígbà tí a bá ń gbé àpò, nígbà tí a bá ń fi ọwọ́ kan eré ìdárayá, tàbí nígbà tí a bá ń wọ àṣíborí fún àwọn ìgbòkègbodò kan nígbà tí a bá dámọ̀ràn).
Nínú àwọn ọ̀ràn kan, ó ṣe pàtàkì láti tọ́ka sí dókítà tí àwọn àmì àrùn ọpọlọ bá wà, ìrora líle, ìró ríro, tàbí ìdíwọ́ pàtàkì nínú ìṣísẹ̀.
Ijọṣepọ pẹlu Awọn Ẹgbẹ Onimọ-jinlẹ Pupọ
Ìtọ́jú Tourette tó dára jùlọ ní í ṣe pẹ̀lú onímọ̀ nípa ọpọlọ/oníṣègùn ọpọlọ ọmọdé, onímọ̀ nípa ọpọlọ, onímọ̀ nípa iṣẹ́, àwọn olùkọ́, àti ìdílé. Onímọ̀ nípa ara lè bá onímọ̀ nípa ọpọlọ ṣiṣẹ́ pọ̀ láti pèsè CBIT/HRT láti ṣètò àwọn ọgbọ́n ìṣàkóso tic. Onímọ̀ nípa iṣẹ́ lè ran àwọn ọmọ lọ́wọ́ láti ní ìmọ̀ ilé-ẹ̀kọ́, kíkọ̀wé, àti agbára ìmọ̀lára, nígbà tí onímọ̀ nípa ara ń dojúkọ ìdúró, ìlera ara, àti ìrora. Ìbánisọ̀rọ̀ láàárín àwọn onímọ̀ ṣe ìrànlọ́wọ́ láti yẹra fún àwọn ọ̀nà tí ó takora—fún àpẹẹrẹ, ní rírọ̀ mọ́ aláìsàn nígbà gbogbo pé kí ó “di ìdààmú mú,” èyí tí ó lè mú kí wahala pọ̀ sí i.
Àwọn Ìpèníjà àti Àwọn Ìfojúsùn Tó Tòótọ́
Ó ṣe pàtàkì láti ṣètò àwọn ìfojúsùn tó yẹ. Ìtọ́jú ara kì í ṣe ìtọ́jú àkọ́kọ́ fún ìtura ara, nítorí pé àwọn ìtọ́jú ara jẹ́ ti àwọn ètò ọpọlọ. Síbẹ̀síbẹ̀, ìtọ́jú ara lè:
– Ó dín ìrora àti àìbalẹ̀ ọkàn kù.
– Ó ń mú kí ìṣísẹ̀ àti ìdúró ṣiṣẹ́ sunwọ̀n síi.
– Mu ikopa ninu ile-iwe, ere idaraya, ati awọn iṣẹ awujọ pọ si.
– Ó fún àwọn aláìsàn ní ìmọ̀lára ìṣàkóso nípasẹ̀ ìsinmi àti ọgbọ́n ìṣàkóso ara.
Ìlọsíwájú sábà máa ń wáyé díẹ̀díẹ̀, ó sì máa ń ní ipa lórí eré ìdárayá déédéé, ìtìlẹ́yìn ìdílé, àti àwọn àìsàn tó lè fa àìsàn. Nínú àwọn aláìsàn kan, fífún agbára ara lágbára àti dídín ìdààmú kù lè ní ipa rere lórí ìpele ìfàsẹ́yìn, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn àbájáde yàtọ̀ síra láti ọ̀dọ̀ ẹnìkọ̀ọ̀kan.
Penutup
Ìtọ́jú ara jẹ́ ipa pàtàkì nínú ìtọ́jú àwọn aláìsàn tí wọ́n ní àrùn Tourette gẹ́gẹ́ bí ìrànlọ́wọ́ tó ń ranni lọ́wọ́ tí a fojú sí iṣẹ́ àti dídára ìgbésí ayé. Nípa dídúró lórí ìdínkù ìrora, mímú ipò ara sunwọ̀n síi, ìdúróṣinṣin, ìlera ara, àti àwọn ọ̀nà ìsinmi, ìtọ́jú ara ń ran àwọn aláìsàn lọ́wọ́ láti kojú ipa ti ara ti àwọn tics àti láti ṣe àwọn ìgbòkègbodò ojoojúmọ́ ní ìtùnú. Nígbà tí a bá so pọ̀ mọ́ ìtọ́jú ìwà, ẹ̀kọ́ ìdílé, àti ìrànlọ́wọ́ ilé ìwé, ìtọ́jú ara lè jẹ́ apá pàtàkì nínú ọ̀nà onírúurú tí ó mọ àìní aláìsàn Tourette kọ̀ọ̀kan.
Tí o bá fẹ́, mo lè ṣe àtúnṣe àpilẹ̀kọ yìí fún iṣẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ gíga (pẹ̀lú ìṣètò ẹ̀kọ́, àwọn ìtọ́kasí, àti ìwé àkójọpọ̀) tàbí kí n ṣẹ̀dá àtúnṣe tó gbajúmọ̀ jù fún ẹ̀kọ́ òbí àti olùkọ́.
