Ìṣètò àti Iṣẹ́ Ẹ̀rọ Pituitary
Ẹ̀yà ara pituitary jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀yà ara endocrine tó ṣe pàtàkì jùlọ nínú ara ènìyàn. Láìka ìwọ̀n rẹ̀ sí kékeré—tó tóbi tó bí ẹ̀wà—a sábà máa ń pe ẹ̀yà ara pituitary ní “ẹ̀yà ara” nítorí pé ó ń ṣe àwọn homonu tó ń ṣàkóso iṣẹ́ àwọn ẹ̀yà ara mìíràn, bíi thyroid, adrenals, àti gonads. Ó wà ní ìsàlẹ̀ ọpọlọ, lẹ́yìn afárá imú, tí a so mọ́ hypothalamus nípasẹ̀ ẹ̀yà ara tí a ń pè ní pituitary stalk (infundibulum). Láti lóye ìdí tí pituitary fi ṣe pàtàkì tó bẹ́ẹ̀, a ní láti wo ìṣètò ara rẹ̀ àti bí apá kọ̀ọ̀kan ṣe ń ṣe iṣẹ́ tó yàtọ̀ síra.
Ipo ati Ibasepo pẹlu Hypothalamus
Ẹ̀yà pituitary wà láàárín ìdààmú kan nínú egungun sphenoid tí a ń pè ní sella turcica. Ipò yìí ń dáàbò bo ẹ̀yà pituitary kúrò lọ́wọ́ ìkọlù, ṣùgbọ́n ó tún ń jẹ́ kí ẹ̀yà pituitary fẹ̀ sí i (fún àpẹẹrẹ, nítorí àrùn jẹjẹrẹ) tẹ àwọn ẹ̀yà ara tí ó yí i ká, títí kan iṣan ojú, èyí tí ó ń yọrí sí àìlera ojú. Lókè ẹ̀yà pituitary ni hypothalamus—apá kan nínú ọpọlọ tí ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ibùdó ìṣàkóso homonu àti autonomic. Hypothalamus ń ṣàkóso ẹ̀yà pituitary nípasẹ̀ àwọn ipa ọ̀nà méjì pàtàkì: ipa ọ̀nà neural (ní pàtàkì fún pituitary posterior) àti ipa ọ̀nà iṣan hypothalamic-pituitary (fún pituitary anterior).
Ìṣètò Pàtàkì ti Ẹ̀yà Pituitary
Ni gbogbogbo, a pin ẹṣẹ pituitary si awọn apakan mẹta: ẹṣẹ pituitary iwaju (adenohypophysis), ẹṣẹ pituitary posterior (neurohypophysis), ati apakan aarin (pars intermedia), eyiti o kere pupọ ninu eniyan.
1. Ẹ̀rọ ìtọ́jú ara (Adenohypophysis)
Adenohypophysis ni àsopọ glandular tí ó ń ṣe àwọn homonu ní ìṣiṣẹ́. Apá yìí ni ó para pọ̀ di pituitary gland. Nítorí pé ó jẹ́ endocrine, adenohypophysis ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀ láti pín àwọn homonu káàkiri ara.
Ní ti ìmọ̀ nípa ara, a sábà máa ń kó àwọn sẹ́ẹ̀lì adenohypophysis jọ ní ìbámu pẹ̀lú irú àwọ̀ àti àwọn homonu tí wọ́n ń mú jáde, bíi:
– Somatotrophs: ṣe awọn homonu idagbasoke.
– Lactotrophs: Ṣe agbejade prolactin.
– Thyrotroph: ń mú TSH jáde.
– Àwọn Corticotroph: ṣe ACTH.
– Àwọn ẹ̀yà ara Gonadotroph: ń mú FSH àti LH jáde.
Hypothalamus ń ṣàkóso ìtújáde homonu adenohypophysis nípa títújáde àwọn homonu tí a ń gbé kiri tàbí dí wọn lọ́wọ́, èyí tí a ń gbé kiri nípasẹ̀ ètò ẹnu ọ̀nà hypothalamic-pituitary. Ọ̀nà yìí ń gba ààyè fún ìṣàkóso tí ó péye, nítorí pé àwọn àmì homonu láti inú hypothalamus ń rìn lọ tààrà sí inú pituitary gland láìsí pé wọ́n ń rìnrìn àjò gígùn.
2. Ẹ̀yìn Pituitary (Neurohypophysis)
Láìdàbí adenohypophysis, neurohypophysis kìí ṣe àsopọ glandular tí ó ń ṣe àwọn homonu tirẹ̀. Pituitary posterior jẹ́ ìtẹ̀síwájú ti ètò iṣan ara àárín. Ó ní àwọn òpin axon ti àwọn neuron hypothalamic tí ó ń tọ́jú àti tú àwọn homonu pàtàkì méjì jáde: ADH (vasopressin) àti oxytocin. Àwọn homonu méjì wọ̀nyí ni a ń ṣe nínú hypothalamus (nínú nuclei supraoptic àti paraventricular), lẹ́yìn náà a gbé wọn lọ nípasẹ̀ àwọn axons sí posterior pituitary fún ìpamọ́ àti ìtújáde sínú ẹ̀jẹ̀ nígbà tí ó bá yẹ.
3. Apá Àárín
Àárín àwọn èròjà pars wà láàárín adenohypophysis àti neurohypophysis. Nínú ènìyàn, agbègbè yìí kéré, ó sì kéré sí i ju ti àwọn ẹranko kan lọ. Àárín àwọn èròjà pars ní í ṣe pẹ̀lú ìṣẹ̀dá àwọn homonu tí ó ní í ṣe pẹ̀lú melanocyte, bíi MSH (hormone tí ń mú kí melanocyte wúni lórí), bó tilẹ̀ jẹ́ pé ipa rẹ̀ nínú àwọn àgbàlagbà ni a kà sí pé ó ní ààlà.
Iṣẹ́ Pituitary: Àwọn Hómónù Pàtàkì àti Ipa Wọn
A le loye iṣẹ pituitary nipa ayẹwo awọn homonu ti o n ṣe (tabi tu silẹ) ati awọn ẹya ara ti wọn fojusi. O fẹrẹ jẹ pe gbogbo awọn homonu pituitary n ṣiṣẹ nipasẹ awọn ọna esi lati ṣetọju iwọntunwọnsi inu ara (homeostasis).
A. Àwọn Hómónì Pítúìtà iwájú
1. Hómónù Ìdàgbàsókè (GH / Somatotropin)
GH ń kó ipa nínú ìdàgbàsókè ara, ìṣẹ̀dá amuaradagba, àti ìṣiṣẹ́ ọ̀rá àti carbohydrate. GH ń ru ẹ̀dọ̀ sókè láti ṣe IGF-1 (ìdí ìdàgbàsókè bíi insulin 1), èyí tí ó jẹ́ olùdásílẹ̀ àkọ́kọ́ fún ìdàgbàsókè egungun àti àsopọ. Nínú àwọn ọmọdé, àìtó GH lè fa ìdàgbàsókè tí kò dára, nígbà tí GH tí ó pọ̀ jù lè yọrí sí gigantism. Nínú àwọn àgbàlagbà, GH tí ó pọ̀ jù máa ń fa acromegaly (ìfẹ̀ ọwọ́ àti ẹsẹ̀, àti àwọn ìyípadà nínú ìrísí ojú).
2. Prolactin (PRL)
Prolactin ni akọkọ n ṣiṣẹ lati mu iṣelọpọ wara wa ninu awọn iya ti o n fun ọmọ ni ọmu. Iyọkuro rẹ pọ si lẹhin ibimọ ati pe o ni ipa nipasẹ iwuri fifun ọmọ ni fifun. Ohun ti o yanilenu ni pe idena lati hypothalamus nipasẹ dopamine ni iṣakoso pupọ julọ ti prolactin. Nigbati idena dopamine ba dinku, prolactin pọ si. Prolactin ti o pọ ju le fa awọn aiṣedeede oṣu, ailesabiyamo, ati itusilẹ wara lẹhin akoko fifun ọmọ (galactorrhea).
3. Hómónù Onírúurú-Thyroid (TSH)
TSH n mu ki ẹṣẹ tairodu naa ṣe awọn homonu tairodu (T3 ati T4), eyiti o n ṣakoso iṣelọpọ agbara, iwọn otutu ara, oṣuwọn ọkan, ati idagbasoke eto aifọkanbalẹ. Ipele T3/T4 to peye n dinku TSH nipasẹ awọn esi odi, ti o n ṣetọju iwọntunwọnsi homonu tairodu.
4. Hómónù Adrenocorticotropic (ACTH)
ACTH ń ru adrenal cortex sókè láti mú àwọn glucocorticoids jáde, pàápàá jùlọ cortisol. Cortisol ṣe pàtàkì fún ìdáhùn sí wahala, ìṣàtúnṣe suga ẹ̀jẹ̀, ìṣàtúnṣe titẹ ẹ̀jẹ̀, àti àwọn ipa ìdènà ìgbóná ara. ÀPÒPỌ̀ ACTH lè yọrí sí àwọn ìṣòro bíi àìtó adrenal tàbí àrùn Cushing.
5. Hómónómù tí ń mú kí àwọn ohun èlò ìfọ́ ara (FSH) àti Hómónómù tí ń mú kí àwọn nǹkan ṣiṣẹ́ (LH)
Àwọn homonu méjì yìí ló ń ṣàkóso iṣẹ́ ìbímọ. Nínú àwọn obìnrin, FSH ń mú kí ìdàgbàsókè àwọn ohun tí ó wà nínú ẹyin ọmọ àti ìṣẹ̀dá estrogen pọ̀ sí i, nígbà tí LH ń mú kí ẹyin ọmọ àti ìṣẹ̀dá corpus luteum, èyí tí ó ń mú progesterone jáde, wà nínú àwọn ọkùnrin. Nínú àwọn ọkùnrin, FSH ń ṣe ìrànlọ́wọ́ fún ìṣẹ̀dá spermatogenesis, nígbà tí LH ń mú kí àwọn sẹ́ẹ̀lì Leydig ṣe testosterone.
B. Àwọn Hómónù Pítúìtà Lẹ́yìn
1. Hómónù adídùn (ADH / Vasopressin)
ADH n ṣakoso iwọntunwọnsi omi ara nipa mimu gbigba omi pada ninu awọn kidinrin pọ si, eyiti o yorisi ito ti o pọ si. ADH tun n ṣe ipa ninu mimu titẹ ẹjẹ duro nipasẹ vasoconstriction labẹ awọn ipo kan. Aini ADH n fa insipidus àtọgbẹ, eyiti a ṣe afihan nipasẹ iṣelọpọ ito pupọ ati ongbẹ pupọ. Ni idakeji, ADH ti o pọ julọ le fa SIADH, eyiti o fa idaduro omi ati awọn rudurudu elekitiroti, paapaa sodium ti o kere.
2. Oxytocin
Oxytocin ní ipa nínú ìfàsẹ́yìn ilé ọmọ nígbà ìrọbí, ó sì ń ran ìtújáde wàrà lọ́wọ́ nípa fífún àwọn sẹ́ẹ̀lì myoepithelial ní ọmú ní ìfàsẹ́yìn (ìfàsẹ́yìn ìfàsẹ́yìn). Oxytocin tún ní ìsopọ̀ pẹ̀lú àwọn apá ìwà àwùjọ, bíi ìsopọ̀ ìmọ̀lára, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ìlànà náà díjú tí wọ́n sì ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ nǹkan nínú.
Àwọn Ọ̀nà Ìlànà: Ìdáhùn àti Àwọn Ìṣẹ̀dá Ìṣẹ̀dá
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ homonu pituitary máa ń ṣiṣẹ́ ní ìpele ìdáhùn òdì pẹ̀lú àwọn sẹ́ẹ̀lì tí wọ́n fẹ́ ṣe àfojúsùn wọn. Fún àpẹẹrẹ, nígbà tí ìwọ̀n homonu thyroid bá pọ̀ sí i, TSH ni a máa ń dínkù. Ìlànà yìí ń dènà ìṣẹ̀dá homonu tó pọ̀ jù. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, àwọn homonu kan ní ìró circadian. Fún àpẹẹrẹ, ìwọ̀n ACTH àti cortisol sábà máa ń ga ní òwúrọ̀ àti kí ó dín ní alẹ́, èyí tí ó ń fi àwọn ohun tí ìgbòkègbodò ojoojúmọ́ àti ìdáhùn wahala hàn.
Pàtàkì Pítúìtà fún Ìlera
Nítorí pé ikùn pituitary ní ipa lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ara—ìdàgbàsókè, ìṣiṣẹ́ ara, ìbísí, wahala, àti ìwọ́ntúnwọ̀nsì omi—kódà àwọn ìdààmú kékeré lè ní àwọn àbájáde tó gbòòrò. Fún àpẹẹrẹ, àwọn èèmọ́ pituitary (adenomas) lè fa àìtó àwọn homonu kan tàbí àìtó wọn, àti ìfúnpá lórí àwọn àsopọ tó yí wọn ká. Àwọn àmì àrùn náà yàtọ̀ síra: orí fífó, ìṣòro ojú, ìyípadà ìwọ̀n ara, àìlera oṣù, àìlèbímọ, àti àwọn ìyípadà nínú ìrísí ara ní àwọn ọ̀ràn GH tó pọ̀ jù.
Ipari
Ẹ̀yà pituitary ni ibi iṣakoso eto endocrine, ti n ṣiṣẹ ni pẹkipẹki pẹlu hypothalamus. Eto ẹṣẹ pituitary, ti a pin si adenohypophysis ati neurohypophysis, mu ki iṣakoso homonu ṣiṣẹ nipasẹ awọn ọna meji ti o yatọ: iṣelọpọ homonu glandular iwaju ati ipamọ ati idasilẹ homonu hypothalamic lẹhin. Awọn homonu pituitary n ṣakoso ọpọlọpọ awọn ilana pataki - lati idagbasoke ati fifun ọmọ si iṣelọpọ ati idahun wahala si atunse si iwọntunwọnsi omi. Nipa oye eto ati iṣẹ ti ẹṣẹ pituitary, a le mọ pataki iwọntunwọnsi homonu fun ilera ati oye awọn ipa ti awọn rudurudu ninu ẹṣẹ kekere yii.
