Pàtàkì Hemoglobin Nínú Ìrìn Àjò Atẹ́gùn
Hemoglobin jẹ́ ọ̀kan lára àwọn protein tó ṣe pàtàkì jùlọ nínú ara ènìyàn, ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùgbé atẹ́gùn láti ẹ̀dọ̀fóró sí gbogbo àsopọ̀ ara. A rí molecule yìí nínú àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa (erythrocytes) ó sì ní ìṣètò tó díjú tó ń jẹ́ kí ó so mọ́ atẹ́gùn dáadáa kí ó sì tú u jáde. Nínú àpilẹ̀kọ yìí, a ó ṣe àwárí pàtàkì hemoglobin, bí atẹ́gùn yìí ṣe ń ṣiṣẹ́ nínú ìrìnnà atẹ́gùn, àti ohun tó ń ṣẹlẹ̀ nígbà tí ètò yìí bá bàjẹ́.
Kí ni Hemoglobin?
Hemoglobin jẹ́ èròjà onípele-ẹ̀rọ tí ó ní àwọn ìpín mẹ́rin polypeptide: ìpín méjì alpha àti ìpín méjì beta. Ìpín kọ̀ọ̀kan ní molecule heme kan tí ó ní átọ̀mù irin ní àárín rẹ̀. Átọ̀mù irin yìí ṣe pàtàkì fún ìbáṣepọ̀ taara pẹ̀lú atẹ́gùn. Hemoglobin tí ó ní atẹ́gùn ni a ń pè ní oxyhemoglobin, nígbà tí a ń pe hemoglobin tí kò ní ìdè ní deoxyhemoglobin.
Iṣẹ́ Hemoglobin nínú Ìrìnnà Atẹ́gùn
Nígbà tí a bá ń mí atẹ́gùn, atẹ́gùn tí a fà sínú ẹ̀dọ̀fóró máa ń wọ inú ẹ̀dọ̀fóró. Láti ibẹ̀, atẹ́gùn máa ń tàn káàkiri inú ẹ̀dọ̀fóró sínú àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa. Níbí, atẹ́gùn máa ń kó ipa rẹ̀ nípa dídì mọ́ atẹ́gùn tó wà. Hemoglobin ní àwọn ibi mẹ́rin tó ń so atẹ́gùn pọ̀, atẹ́gùn kọ̀ọ̀kan sì máa ń mú kí hemoglobin pọ̀ sí i fún atẹ́gùn tó tẹ̀lé e. A mọ ìlànà yìí sí 'cooperativity' ó sì jẹ́ ànímọ́ tó gbéṣẹ́ gan-an nínú atẹ́gùn yìí.
Nígbà tí a bá so atẹ́gùn pọ̀ mọ́ ara, ọkàn yóò wá fa ẹ̀jẹ̀ jáde nípasẹ̀ ètò ìṣàn ẹ̀jẹ̀, yóò sì máa rìn káàkiri ara. Nígbà tí ẹ̀jẹ̀ tí ó ní atẹ́gùn bá dé àwọn àsopọ̀ tí ó nílò rẹ̀, atẹ́gùn hemoglobin yóò tú atẹ́gùn jáde, èyí yóò sì pèsè atẹ́gùn tí ó yẹ fún àwọn ìlànà ìṣiṣẹ́ sẹ́ẹ̀lì pàtàkì bíi ìṣẹ̀dá ATP nípasẹ̀ oxidative phosphorylation. Nítorí náà, hemoglobin ń kó ipa pàtàkì nínú pípèsè atẹ́gùn tí ó nílò fún ara láti máa ṣe iṣẹ́ ara déédéé.
Ètò Ìṣàkóso Hemoglobin
Kì í ṣe pé Hemoglobin ń ṣiṣẹ́ láti so atẹ́gùn pọ̀ nìkan ni, ó tún ń ṣiṣẹ́ nínú ṣíṣàkóso lílo atẹ́gùn àti ìtújáde rẹ̀. Ọ̀pọ̀ nǹkan ló ń nípa lórí agbára hemoglobin láti so atẹ́gùn pọ̀ ni:
1. Ìfúnpọ̀ Atẹ́gùn (pO2): Hemoglobin ní ìfẹ́ gíga sí atẹ́gùn ní àwọn ìfúnpọ̀ atẹ́gùn gíga, bíi nínú ẹ̀dọ̀fóró. Ní ọ̀nà mìíràn, ní àwọn ìfúnpọ̀ atẹ́gùn tí ó dínkù, bíi nínú àwọn àsopọ̀ ara, ìfẹ́ rẹ̀ ń dínkù, èyí sì ń jẹ́ kí atẹ́gùn tú jáde.
2. pH (Ipa Bohr): Nígbà tí àwọn sẹ́ẹ̀lì bá lo atẹ́gùn tí wọ́n sì ń ṣe CO2, wọ́n máa ń mú kí ìṣọ̀kan àwọn ion hydrogen (H+) pọ̀ sí i, èyí sì máa ń mú kí àyíká túbọ̀ ní ekikan. Hemoglobin máa ń dáhùn nípa títú atẹ́gùn púpọ̀ sí i jáde, èyí tí a mọ̀ sí ipa Bohr.
3. Ìwọ̀n CO2: Àfikún ìwọ̀n CO2 nínú ẹ̀jẹ̀ tún dín ìfàmọ́ra hemoglobin fún atẹ́gùn kù, èyí sì ń mú kí atẹ́gùn tú jáde nínú àwọn àsopọ tí ó nílò rẹ̀.
4. 2,3-Bisphosphoglycerate (2,3-BPG): Molekulu yii so mọ hemoglobin o si dinku ifẹ rẹ fun atẹgun, o si n ran lọwọ lati tu atẹgun silẹ si awọn ara.
Àrùn àti Àwọn Àìlera Tó Níí Ṣe Pẹ̀lú Hemoglobin
Tí hemoglobin kò bá ṣiṣẹ́ dáadáa, onírúurú àìsàn lè ṣẹlẹ̀. Ọ̀kan lára àwọn àìsàn tó wọ́pọ̀ jùlọ ni àìtó hemoglobin tàbí iye àwọn sẹ́ẹ̀lì pupa nínú ara. Èyí máa ń yọrí sí ìdínkù agbára gbígbé atẹ́gùn, èyí tí ó lè yọrí sí àárẹ̀, àìlera, àti àwọn àmì àrùn mìíràn. Oríṣiríṣi nǹkan ló lè fa àìtó ẹ̀jẹ̀, bí àìtó irin, pípadánù ẹ̀jẹ̀, tàbí ìṣòro pẹ̀lú ìṣẹ̀dá sẹ́ẹ̀lì pupa.
Yàtọ̀ sí àìtó ẹ̀jẹ̀, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ipò ìbílẹ̀ ló máa ń nípa lórí ìṣètò àti iṣẹ́ hemoglobin. Àpẹẹrẹ ni:
1. Àìsàn Àrùn Ẹ̀jẹ̀: Ìyípadà nínú ìṣẹ̀dá ara máa ń yí ìrísí hemoglobin padà, èyí sì máa ń mú kí àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa jẹ́ bíi àtọ̀gbẹ, tí wọn kò sì ní lè yípadà, èyí tó lè dí ìṣàn ẹ̀jẹ̀ lọ́wọ́, tó sì lè fa ìrora àti ìbàjẹ́ nínú ẹ̀yà ara.
2. Thalassemia: Àìsàn ìbílẹ̀ kan tí ó dín ìṣẹ̀dá irú ẹ̀wọ̀n globin kan kù nínú hemoglobin, tí ó ń fa àìdọ́gba nínú ìṣètò molecule àti ìfọ́ àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹ̀jẹ̀ pupa kíákíá.
3. Methemoglobinemia: Ipo kan ninu eyiti hemoglobin ti o pọ ju yoo yipada si apẹrẹ ti ko le so atẹgun pọ mọ, ti awọn iyipada jiini tabi ifihan si awọn kemikali kan waye.
Ipa ti Hemoglobin ninu Iwadi ati Itọju Iṣoogun
Wíwọ̀n ìwọ̀n hemoglobin jẹ́ apá pàtàkì nínú àyẹ̀wò ìṣègùn àti àyẹ̀wò déédéé. Ìwọ̀n hemoglobin déédé máa ń yàtọ̀ síra ní ìbámu pẹ̀lú ọjọ́ orí àti abo ẹnìkọ̀ọ̀kan, ṣùgbọ́n ní gbogbogbòò wà láti 13.8–17.2 giramu fún deciliter (g/dL) fún àwọn ọkùnrin àti 12.1–15.1 g/dL fún àwọn obìnrin. Dídínkù tàbí ìpele hemoglobin tó pọ̀ sí i lè fi onírúurú àìsàn hàn tí ó nílò ìtọ́jú ìṣègùn.
Hemoglobin tun jẹ ibi-afẹde ninu itọju awọn ipo oriṣiriṣi. Fun apẹẹrẹ, awọn alaisan ti o ni aini ẹjẹ iron nigbagbogbo ni a fun ni awọn afikun irin lati mu iṣelọpọ hemoglobin pọ si. Fun awọn aisan jiini bii aisan sickle cell anemia ati thalassemia, awọn itọju ti o ni ilọsiwaju diẹ sii bi itọju jiini ati gbigbe egungun marrow ti bẹrẹ si ni awọn abajade ti o ni ileri.
Ipari
Hemoglobin jẹ́ apá pàtàkì nínú ètò ìrìnnà atẹ́gùn ara ènìyàn, ó ń kó ipa pàtàkì nínú rírí dájú pé gbogbo àwọn àsopọ̀ ara gba atẹ́gùn tí wọ́n nílò fún iṣẹ́ tó dára jùlọ. Lílóye bí hemoglobin ṣe ń ṣiṣẹ́ àti bí onírúurú nǹkan ṣe ń nípa lórí iṣẹ́ rẹ̀ fún wa ní òye pàtàkì nípa bí ara wa ṣe ń ṣe àtúnṣe homeostasis. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, ìmọ̀ yìí tún ń fún wa ní ìpìlẹ̀ láti mọ, ṣe àyẹ̀wò, àti tọ́jú onírúurú àìsàn tó ní ipa lórí ìrìnnà atẹ́gùn, èyí tó ń ran wá lọ́wọ́ láti mú kí ìgbésí ayé àwọn ènìyàn tó ní àrùn náà sunwọ̀n sí i.
Nípasẹ̀ ìwádìí tó ń tẹ̀síwájú ní agbègbè yìí, a ní ìrètí pé a lè ṣe àgbékalẹ̀ àwọn irinṣẹ́ ìwádìí àti ìtọ́jú tó gbéṣẹ́ jù láti yanjú onírúurú ìṣòro tó ní í ṣe pẹ̀lú hemoglobin, kí a sì rí i dájú pé olúkúlùkù lè ní ìlera tó dára jùlọ.
