Ọ̀nà tí Àwọn Egbòogi Aláìsàn Ń Gbé Pa Àwọn Kòkòrò Àrùn
Àwọn oògùn aporó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àwárí pàtàkì jùlọ nínú ìtàn ìṣègùn òde òní. Àwọn oògùn wọ̀nyí ni a ń lò láti tọ́jú àwọn àkóràn tí bakitéríà ń fà, yálà wọ́n ní ipa lórí awọ ara, ọ̀nà atẹ́gùn, ọ̀nà ìtọ̀, tàbí àwọn ẹ̀yà ara mìíràn. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a sábà máa ń pè wọ́n ní "àwọn ohun tí ń pa kòkòrò àrùn," àwọn oògùn aporó kò ṣiṣẹ́ lọ́nà kan náà sí gbogbo bakitéríà, bẹ́ẹ̀ ni wọn kò ṣiṣẹ́ lórí àwọn àkóràn fáírọ́ọ̀sì bíi influenza tàbí COVID-19. Láti lóye ìdí tí lílo oògùn aporó fi ṣe pàtàkì, a ní láti lóye bí oògùn aporó ṣe ń ṣiṣẹ́ láti pa bakitéríà run.
Àwọn Egbòogi Àrùn: pa tàbí dí àwọn bakitéríà lọ́wọ́
Ni gbogbogbo, awọn oogun aporo n ṣiṣẹ ni ọna pataki meji. Akọkọ, wọn jẹ ipakokoro kokoro arun, eyiti o tumọ si pe wọn pa awọn kokoro arun taara. Keji, wọn jẹ bacteriostatic, eyiti o tumọ si pe wọn ṣe idiwọ idagbasoke ati idagbasoke awọn kokoro arun, ti o fun eto ajẹsara ara laaye lati gba akoko lati pa ikolu naa. Iyatọ yii ṣe pataki nitori ni awọn ipo kan (bii awọn akoran ti o lagbara tabi awọn alaisan ti o ni eto ajẹsara ti ko lagbara), awọn oogun aporo kokoro arun ni a maa n fẹ lati pa awọn kokoro arun kuro ni kiakia.
Sibẹsibẹ, laibikita ẹka naa, awọn aporo aporo nikan n ṣiṣẹ nipa wiwa “aaye alailagbara ti kokoro arun naa.” Aaye alailagbara yii nigbagbogbo jẹ eto tabi ilana isedale ti o yatọ si kokoro arun ati pe ko si ninu awọn sẹẹli eniyan. Idi niyi ti awọn aporo aporo le kọlu awọn kokoro arun laisi ibajẹ awọn sẹẹli ara pataki.
1. Ó ń dí ìṣẹ̀dá àwọn ògiri sẹ́ẹ̀lì bakitéríà lọ́wọ́
Ọ̀kan lára àwọn ibi tí a ń fojú sí jùlọ fún àwọn oògùn aporó ni odi sẹ́ẹ̀lì bakitéríà. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ bakitéríà ní àwọn odi sẹ́ẹ̀lì tí a fi peptidoglycan ṣe, ètò kan tí ó jọ àwọ̀n tí ó ń fúnni ní ìrísí àti agbára. Àwọn sẹ́ẹ̀lì ènìyàn kò ní àwọn odi sẹ́ẹ̀lì, èyí tí ó mú kí ibi tí a ń fojú sí yìí jẹ́ pàtó fún bakitéríà.
Àwọn oògùn aporó bíi penicillin, cephalosporins, carbapenems, àti monobactams jẹ́ ti ẹgbẹ́ beta-lactam. Wọ́n ń ṣiṣẹ́ nípa dídínà enzyme tí ó ń ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ìjápọ̀ nínú peptidoglycan. Èyí ń sọ odi sẹ́ẹ̀lì di aláìlera, ó sì lè fa kí bakitéríà náà ya (lysis), pàápàá jùlọ nígbà ìdàgbàsókè àti pípín.
Yàtọ̀ sí beta-lactams, àwọn glycopeptides bíi vancomycin tún wà tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ ní ọ̀nà mìíràn: wọ́n máa ń so mọ́ èròjà peptidoglycan, èyí sì máa ń ba ìṣọ̀kan ògiri sẹ́ẹ̀lì jẹ́. Ìlànà yìí lágbára gan-an sí àwọn bakitéríà Gram-positive.
2. Ó ba àwọn awọ ara sẹ́ẹ̀lì bakitéríà jẹ́
Ohun tí ó tẹ̀lé ni àwọ̀ sẹ́ẹ̀lì, èyí tí ó ń mú kí àwọ̀ sẹ́ẹ̀lì náà wà ní ìwọ̀ntúnwọ̀nsì. Tí àwọ̀ sẹ́ẹ̀lì náà bá bàjẹ́, àwọn èròjà pàtàkì nínú sẹ́ẹ̀lì náà yóò jáde, àwọn bakitéríà náà kò sì ní lè yè.
Àwọn àpẹẹrẹ àwọn aporó tí ń mú kí membrane ṣiṣẹ́ ni polymyxins (fún àpẹẹrẹ, colistin), èyí tí a sábà máa ń lò lòdì sí àwọn bakitéríà Gram-negative kan tí ó lè dènà àrùn. Àwọn polymyxins máa ń bá àwọn ẹ̀yà ara awọ ara òde àti awọ ara cytoplasmic ṣiṣẹ́, èyí tí ó máa ń fa ìfọ́. Daptomycin tún lè ba awọ ara ẹyin àwọn bakitéríà Gram-positive jẹ́ nípa ṣíṣe ìfọ́ ara kúrò nínú awọ ara, èyí sì máa ń dá agbára ìṣẹ̀dá bakitéríà dúró.
Nítorí pé àwọn awọ ara sẹ́ẹ̀lì náà tún wà nínú ènìyàn, irú oògùn apàrokò yìí máa ń ní ewu tó ga jù fún àwọn àbájáde búburú, ó sì nílò ìṣọ́ra púpọ̀ sí i nígbà tí a bá ń lò ó.
3. Ó ń dí ìṣẹ̀dá amuaradagba bakitéríà lọ́wọ́
Àwọn bakitéríà nílò àwọn protein láti yege, láti dàgbà, láti tún àwọn ìbàjẹ́ ṣe, àti láti ṣe onírúurú iṣẹ́ ìṣiṣẹ́ ara. Àwọn ẹ̀rọ tí a ń pè ní ribosomes ni a ń ṣe àwọn protein. Àwọn ribosomes aláìsàn yàtọ̀ sí àwọn ribosomes ènìyàn ní ọ̀nà ìṣètò, èyí tí ó ń jẹ́ kí àwọn aporó-ìtọ́jú lè fojú sí wọn ní pàtó.
Àwọn ẹgbẹ́ aporó tí ó ń dí ìṣẹ̀dá amuaradagba lọ́wọ́ ni:
– Àwọn aminoglycosides (fún àpẹẹrẹ, gentamicin, amikacin): ń dí ìka kíkà àkọsílẹ̀ ìran lọ́wọ́, èyí sì ń mú kí bakitéríà mú àwọn protein tí ó ní àbùkù jáde. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ aminoglycosides ló ń pa bakitéríà run.
– Tetracycline (fún àpẹẹrẹ doxycycline): ń dènà wíwọlé “àwọn ohun èlò aise” fún ìṣẹ̀dá amuaradagba sínú àwọn ribosomes, èyí sì ń dá ìṣẹ̀dá amuaradagba dúró.
– Àwọn Macrolides (fún àpẹẹrẹ erythromycin, azithromycin): dí ìṣípo ribosome lọ́wọ́ lórí mRNA, èyí tí ó ń dá ìfàgùn pílánẹ́ẹ̀tì dúró.
– Chloramphenicol àti lincosamides (fún àpẹẹrẹ, clindamycin): ń dí ìṣẹ̀dá ìsopọ̀ peptide tàbí àwọn ìgbésẹ̀ pàtàkì mìíràn nínú ìṣẹ̀dá amuaradagba lọ́wọ́.
Tí a kò bá ṣe àwọn èròjà pàtàkì, bakitéríà kò lè dàgbà tàbí kú ní ìbámu pẹ̀lú irú oògùn aporó àti ipò àkóràn náà.
4. Ó dí ìṣẹ̀dá DNA àti RNA lọ́wọ́
Àwọn ohun èlò ìbílẹ̀ bakitéríà, ìyẹn DNA àti RNA, ni ibi ìdarí pàtàkì fún ìgbésí ayé bakitéríà. Àwọn aporó kan máa ń fojú sí àwọn ìlànà ìbílẹ̀ DNA (ìbílẹ̀) tàbí ìkọ̀wé RNA (ṣíṣe àwọn àwòkọ ìwífún nípa ìbílẹ̀ fún ìṣẹ̀dá amuaradagba).
Àwọn Fluoroquinolones (fún àpẹẹrẹ, ciprofloxacin, levofloxacin) ń dí enzyme DNA gyrase, tàbí topoisomerase, tí a nílò láti mú kí DNA náà sinmi àti láti padà sípò nígbà ìyípadà. Tí a bá dá iṣẹ́ yìí dúró, àwọn bakitéríà kò lè pín sí méjì, wọ́n sì lè kú nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín.
Nibayi, rifampin n dina enzymu RNA polymerase kokoro arun duro, o n dena kokoro arun lati se RNA. Oògùn yii ṣe pataki ninu itọju ikọ́ ẹ̀gbẹ nitori pe o n da kokoro arun duro lati se awọn eroja pataki.
5. Ó ń dí ìṣiṣẹ́ folate lọ́wọ́ (antimetabolite)
Àwọn bakitéríà nílò folate láti ṣe DNA àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn èròjà pàtàkì mìíràn. Lóòótọ́, ènìyàn gba folate láti inú oúnjẹ, nígbà tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ bakitéríà gbọ́dọ̀ ṣe folate tiwọn. Ìyàtọ̀ yìí ṣẹ̀dá àǹfààní fún àwọn aporó.
Àpẹẹrẹ kan ni àpapọ̀ trimethoprim-sulfamethoxazole. Sulfamethoxazole ń dí ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ nínú ìṣẹ̀dá folate lọ́wọ́, nígbà tí trimethoprim ń dí ìgbésẹ̀ tó tẹ̀lé e lọ́wọ́. Nípa dídínà àwọn ìgbésẹ̀ méjèèjì lọ́wọ́, ìṣẹ̀dá folate dínkù gidigidi, àwọn bakitéríà kò ní àwọn ohun èlò tó yẹ fún ìṣẹ̀dá DNA, ìdàgbàsókè wọn yóò sì dáwọ́ dúró tàbí kí wọ́n kú.
Kí ló dé tí àwọn oògùn apàrokò kò fi ń ṣiṣẹ́ nígbà gbogbo?
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn oògùn aporó ní àwọn ọ̀nà tó gbéṣẹ́, àwọn ipò kan wà tí wọn kò fi lè pa bakitéríà. Ọ̀kan lára àwọn ohun tó ń fà á ni agbára aporó. Àìlera ara máa ń wáyé nígbà tí bakitéríà bá yípadà dé ibi tí àwọn oògùn aporó kò ti ṣiṣẹ́ mọ́. Àwọn ọ̀nà náà yàtọ̀ síra, fún àpẹẹrẹ:
1. Ṣe àwọn enzymu tó ń pa egbòogi run, bíi beta-lactamase tó ń pa òrùka beta-lactam nínú penicillin run.
2. Yíyípadà àfojúsùn aporó náà, kí oògùn náà má baà lè so mọ́ tàbí ṣiṣẹ́.
3. Ó dín ìwọ̀sí àwọn aporó kù nípasẹ̀ àyípadà nínú àwọn ihò awọ ara nínú bakitéríà Gram-negative.
4. Fífi àwọn oògùn aporó jáde pẹ̀lú ẹ̀rọ ìfọ́ omi, kí iye oògùn tó wà nínú bakitéríà náà má baà tó láti pa á.
5. Ó ṣe biofilm kan, èyí tí í ṣe ààbò tó máa ń mú kí ó ṣòro fún àwọn aporó láti dé ọ̀dọ̀ bakitéríà.
Àìfaradà ara sábà máa ń pọ̀ sí i nítorí lílo àwọn oògùn aporó tí kò tọ́, fún àpẹẹrẹ lílo oògùn aporó láìsí ìwé àṣẹ, àìparẹ́ oògùn náà gẹ́gẹ́ bí a ṣe pàṣẹ fún un, tàbí lílo oògùn aporó fún àwọn àrùn àkóràn.
Penutup
Ọ̀nà tí àwọn aporó ń gbà pa àwọn bakitéríà run ni láti kọlù àwọn èròjà pàtàkì tí ó yàtọ̀ sí bakitéríà: ògiri sẹ́ẹ̀lì, àwọ̀ sẹ́ẹ̀lì, àwọn ribosomes, ìṣẹ̀dá DNA/RNA, àti àwọn ipa ọ̀nà ìṣiṣẹ́ folate. Nípa títẹ̀lé àwọn “àìlera” wọ̀nyí, àwọn aporó lè pa tàbí dí bakitéríà lọ́nà tí ó dára. Síbẹ̀síbẹ̀, ìtọ́jú àṣeyọrí sinmi lórí yíyan aporó tó tọ́, ìwọ̀n tó tọ́, àti bí aláìsàn ṣe tẹ̀lé àwọn ìtọ́ni. Ní àkókò tí agbára ìdènà ń pọ̀ sí i, òye bí aporó ṣe ń ṣiṣẹ́ ṣe pàtàkì kì í ṣe fún àwọn oníṣègùn nìkan ṣùgbọ́n fún gbogbo ènìyàn pẹ̀lú kí lílo aporó lè jẹ́ èyí tí ó tọ́ àti kí a lè tọ́jú àkóràn bakitéríà láìléwu àti lọ́nà tí ó múná dóko.
