Ohun elo Fisiksi Ile-iwe Giga fun Ipele kẹwa
Fisiksi jẹ́ ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ àdánidá tí ó ń ṣe àgbéyẹ̀wò àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àdánidá àti àwọn ànímọ́ ohun èlò. Ní ìpele ilé-ẹ̀kọ́ gíga, fisiksi jẹ́ ẹ̀kọ́ pàtàkì nítorí pé ó ń múra àwọn akẹ́kọ̀ọ́ sílẹ̀ láti lóye onírúurú àwọn èrò ìpìlẹ̀ tí yóò wúlò ní ẹ̀kọ́ gíga tàbí ní ìgbésí ayé ojoojúmọ́. Àtúnyẹ̀wò ohun èlò fisiksi tí a kọ́ ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga kẹwàá ni èyí tí a gbé kalẹ̀ lórí ẹ̀kọ́ tí ó yẹ.
1. Ifihan si Fisiksi
1.1 Ìtumọ̀ àti Ìwọ̀n Físíìsì
Fisiksi wa lati inu oro "physikos," ti o tumo si adayeba. Fisiksi n se iwadi awon isele adayeba, mejeeji ni ipele macro, eyiti a le rii taara, ati ni ipele micro, bi awọn patikulu subatomic. Ipari fisiksi ni o ni awon aaye oriṣiriṣi bii mekaniki, thermodynamics, electromagnetism, optics, ati fisiksi ode oni.
1.2 Ọ̀nà Ìmọ̀ Sáyẹ́ǹsì
Ọ̀nà sáyẹ́ǹsì jẹ́ ọ̀nà ìṣètò tí a ń lò nínú ìwádìí fisiksi. Àwọn ìgbésẹ̀ ọ̀nà sáyẹ́ǹsì náà ní àkíyèsí, ìgbékalẹ̀ àbájáde, ìṣàyẹ̀wò, ìtúpalẹ̀ dátà, àti ìparí. Lílo ọ̀nà sáyẹ́ǹsì ṣe pàtàkì fún ṣíṣe ìmọ̀ tó wúlò àti èyí tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé.
2. Iye ati Awọn Ẹyọ
2.1 Àwọn Iye Àkọ́kọ́ àti Àwọn Iye Tí A Gbà
Àwọn ìwọ̀n pàtàkì ni àwọn ìwọ̀n tí ó jẹ́ ìpìlẹ̀ àwọn ìwọ̀n mìíràn tí wọ́n sì ní àwọn ìwọ̀n tí a ti pinnu tẹ́lẹ̀, bíi gígùn (mita), ìwọ̀n (kilogram), àti àkókò (ìṣẹ́jú-àáyá). Àwọn ìwọ̀n tí a rí jẹ́ àwọn ìwọ̀n tí a rí láti inú àwọn ìwọ̀n pàtàkì, fún àpẹẹrẹ, iyára (mita fún ìṣẹ́jú-àáyá) àti ìyára (mita fún ìṣẹ́jú-àáyá tí a fi onígun mẹ́rin ṣe).
2.2 Ètò Àgbáyé (SI)
Ètò Àgbáyé (SI) jẹ́ ètò àwọn ẹ̀ka tí a ń lò kárí ayé nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì. Ẹ̀yà SI fún gígùn ni mita (m), ìwọ̀n ni kilogram (kg), àkókò ni ìkejì (s), agbára iná mànàmáná ni ampere (A), ìwọ̀n otútù ni kelvin (K), iye ohun tí ó wà nínú rẹ̀ ni moolu (mol), àti agbára ìmọ́lẹ̀ ni candela (cd).
3. Fẹ́kítà
3.1 Ìtumọ̀ Vektọ
Fẹ́kítà jẹ́ iye tí ó ní ìwọ̀n àti ìtọ́sọ́nà. Àpẹẹrẹ àwọn ìwọ̀n fékítà ni iyàrá, ìfàsẹ́yìn, àti agbára. A ṣe àfihàn fékítà gẹ́gẹ́ bí ọfà tí gígùn rẹ̀ bá ìwọ̀n rẹ̀ mu àti tí ìtọ́sọ́nà rẹ̀ bá ìtọ́sọ́nà fékítà mu.
3.2 Awọn iṣẹ Vektor
Àwọn iṣẹ́ ìṣiṣẹ́ fekito ipilẹ̀ ní ìfikún, ìyọkúrò, àti ìsọdipúpọ̀ scalar. Láti fi àwọn fekito méjì kún un, a lè lo ọ̀nà parallelogram tàbí ọ̀nà onígun mẹ́ta. Ní ọ̀nà mìíràn, a lè fi àwọn fekito ṣojú fún àwọn ẹ̀yà x, y, àti z wọn nínú àwọn ìṣọ̀kan Cartesian.
4. Ìṣípòpadà Tàtà
4.1 Ìṣípopọ̀ Ìlànà Aládàáni (GLB)
GLB jẹ́ ìṣípo ohun kan lórí ipa ọ̀nà títọ́ ní iyàrá tí ó dúró ṣinṣin. Ìgbékalẹ̀ ìpìlẹ̀ GLB ni \(s = v \times t\), níbi tí \(s\) jẹ́ ijinna, \(v\) jẹ́ iyàrá, àti \(t\) jẹ́ àkókò.
4.2 Ìṣípopọ̀ Líníìnì Tí A Ṣe Lọ́wọ́ Lọ́wọ́lọ́wọ́ (GLBB)
GLBB jẹ́ ìṣípo ohun kan lórí ipa ọ̀nà títọ́ pẹ̀lú ìṣípo tí ó dúró ṣinṣin. Àwọn ìdọ́gba tí a lò nínú GLBB ní \(v = u + a \times t\),\(s = u \times t + \frac{1}{2} a \times t^2\), àti \(v^2 = u^2 + 2a \times s\), níbi tí \(u\) jẹ́ iyàrá àkọ́kọ́, \(v\) jẹ́ iyàrá ìkẹyìn, \(a\) jẹ́ ìṣípo, \(t\) jẹ́ àkókò, àti \(s\) jẹ́ ìjìnnà.
5. Òfin Newton
5.1 Òfin Àkọ́kọ́ ti Newton
Òfin Àkọ́kọ́ ti Newton, tí a tún mọ̀ sí òfin inertia, sọ pé ohun kan yóò dúró ní ìsinmi tàbí ní ìṣípo kan náà ní ìlà títọ́ àyàfi tí agbára kan bá gbé e láti yí ipò náà padà. Inertia jẹ́ ìtẹ̀sí ohun kan láti máa ṣe ìṣípo rẹ̀.
5.2 Òfin Kejì ti Newton
Òfin Kejì ti Newton ṣàlàyé ìbáṣepọ̀ láàárín agbára, ìwọ̀n, àti ìfàsẹ́yìn, èyí tí a gbé kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí \(F = m \times a\), níbi tí \(F\) jẹ́ agbára, \(m\) jẹ́ ìwọ̀n, àti \(a\) jẹ́ ìfàsẹ́yìn. Òfin yìí fihàn pé ìfàsẹ́yìn ohun kan jẹ́ ìwọ̀n pẹ̀lú agbára tí ń ṣiṣẹ́ lórí rẹ̀ àti pé ó ní ìwọ̀n òdìkejì sí ìwọ̀n rẹ̀.
5.3 Òfin Kẹta ti Newton
Òfin Kẹta ti Newton sọ pé gbogbo ìgbésẹ̀ ló máa ń mú ìṣesí tó dọ́gba àti èyí tó yàtọ̀ síra wá. Fún àpẹẹrẹ, tí a bá ti ògiri kan pẹ̀lú agbára kan pàtó, ògiri náà yóò lo agbára tó dọ́gba ṣùgbọ́n tó lòdì sí wa.
6. Agbára àti Ìsapá
6.1 Ìtumọ̀ Iṣòwò
Iṣẹ́ (W) nínú fisiksi ni a túmọ̀ sí bí agbára ṣe tó ń mú kí ohun kan máa rìn sí ìtọ́sọ́nà agbára náà. Fọ́múlá fún iṣẹ́ ni \(W = F \times s \times \cos \theta\), níbi tí \(F\) jẹ́ agbára, \(s\) jẹ́ ìyípadà, àti \(\theta\) jẹ́ igun láàárín ìtọ́sọ́nà agbára náà àti ìyípadà.
6.2 Kinetic àti Agbára Tó Púpọ̀
Agbara Kinetic (EK) ni agbara ti ohun kan ni nitori išipopada rẹ, ti a ṣe iṣiro nipa lilo agbekalẹ \(EK = \frac{1}{2} m \times v^2\). Agbara ti o ṣeeṣe (EP) jẹ agbara ti ohun kan ni nitori ipo rẹ, pataki nitori giga rẹ loke oju ilẹ, nipa lilo agbekalẹ \(EP = m \times g \times h\), nibiti \(m\) jẹ ibi-pupọ, \(g\) jẹ iyara agbara, ati \(h\) jẹ giga.
6.3 Òfin Ìpamọ́ Agbára
Òfin ìpamọ́ agbára sọ pé a kò le ṣẹ̀dá tàbí pa agbára run, ṣùgbọ́n a le yípadà láti ìrísí kan sí òmíràn. Agbára gbogbo nínú ètò tí a ti pa mọ́ dúró ṣinṣin.
7. Ìṣíṣẹ́ àti Ìṣíṣẹ́
7.1 Akoko
Ìṣípò ni iye tí ó ń wọn ìṣòro tí ó wà nínú dídúró ohun tí ń gbé kiri, tí a sì ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí \(p = m \times v\), níbi tí \(p\) jẹ́ ìṣípò, \(m\) jẹ́ ìwọ̀n, àti \(v\) jẹ́ ìṣípò.
7.2 Ìfẹ́sẹ̀múlẹ̀
Ìfàmọ́ra ni ìyípadà nínú agbára tí ó máa ń ṣẹlẹ̀ nígbà tí agbára kan bá ń ṣiṣẹ́ lórí ohun kan fún ìgbà díẹ̀. Fọ́múlá fún agbára ni \(I = F \times \Delta t\), níbi tí \(I\) jẹ́ agbára, \(F\) jẹ́ agbára, àti \(\Delta t\) jẹ́ àkókò àárín.
7.3 Òfin Ìtọ́jú Ìṣíṣẹ́
Òfin ìpamọ́ agbára ìṣiṣẹ́ sọ pé gbogbo agbára ìṣiṣẹ́ ètò kan ṣáájú àti lẹ́yìn ìkọlù kan náà, bí kò bá sí agbára ìta tí ó ń ṣiṣẹ́ lórí ètò náà.
8. Àwọn ìgbọ̀nsẹ̀ àti ìgbì omi
8.1 Àwọn ìgbọ̀nsẹ̀ oníṣọ̀kan
Gbigbọn harmonic ti o rọrun (SHM) jẹ gbigbọn ti o waye nitori agbara imupadabọ ti o jẹ deede ati idakeji ni itọsọna si yiyọ kuro ni ipo iwọntunwọnsi. A le ṣe apejuwe SHM nipasẹ idogba \(x(t) = A \cos(\omega t + \phi)\), nibiti \(A\) jẹ titobi, \(\omega\) jẹ igbohunsafẹfẹ igun, ati \(\phi\) jẹ ipele akọkọ.
Àwọn ìgbì omi 8.2
Àwọn ìgbì omi jẹ́ ìyípadà tí ó ń tàn káàkiri àárín tàbí àlàfo. A pín àwọn ìgbì omi sí orí ìlà àti orí ìlà ní ìbámu pẹ̀lú ìtọ́sọ́nà ìṣípo àárín. Àwọn ìgbì omi onírìn àjò dàbí àwọn ìgbì omi lórí omi, nígbà tí àwọn ìgbì omi onírìn àjò dàbí àwọn ìgbì omi ìró nínú afẹ́fẹ́.
Àwọn Ohun Èlò Ìgbì 8.3
Àwọn ìgbì omi ní àwọn ànímọ́ pàtàkì bíi ìṣàfihàn (àtún-ìtújáde), ìfàmọ́ra (ìfàmọ́ra), ìfàmọ́ra (títẹ̀), àti ìdènà (àfikún).
Ipari
Lílóye ohun èlò fisiksi ní ìpele kẹwàá jẹ́ ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ pàtàkì nínú kíkọ́ fisiksi. Nípa lílóye àwọn èrò ìpìlẹ̀ bí iye àti àwọn ìpín, òfin ìṣípo, agbára, agbára, àti ìgbì omi Newton, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lè kọ́ ìpìlẹ̀ tó lágbára fún kíkẹ́kọ̀ọ́ àwọn kókó ẹ̀kọ́ tó ga jù ní ìpele kọ́kànlá àti ìpele kejìlá. A nírètí pé pẹ̀lú òye yìí, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ kò ní múra sílẹ̀ fún ìdánwò ẹ̀kọ́ nìkan, ṣùgbọ́n wọ́n tún lè lo ìmọ̀ wọn nípa fisiksi nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ́.
