Ìmọ̀ Onímọ̀ nípa Ìmọ̀
Pengantar
Ìmọ̀ ènìyàn jẹ́ àbájáde ìbáṣepọ̀ tó díjú láàárín onírúurú apá ìgbésí ayé, láti ìrírí ojoojúmọ́ títí dé àwọn àwárí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tó gbòòrò. Ọ̀kan lára àwọn ọ̀nà pàtàkì láti lóye bí ìmọ̀ ṣe ń dàgbàsókè ni nípasẹ̀ ìmọ̀ nípa ìmọ̀. Ìmọ̀ yìí tẹnu mọ́ pàtàkì ìrírí ìmọ̀lára gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ gbogbo ìmọ̀. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, a sọ pé ìmọ̀ ni a ń gbà nípasẹ̀ àwọn ìmọ̀lára àti ìrònú lórí àwọn ìrírí wọ̀nyẹn. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣe àtúnyẹ̀wò àwọn èrò pàtàkì, ìtàn, àwọn ìlànà pàtàkì, àti àwọn àfikún àwọn ènìyàn tó ní ipa nínú ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀.
Àwọn Ìpìlẹ̀ Àwọn Ìlànà
Ìmọ̀ nípa ìmọ̀ tàbí ìmọ̀ nípa ìmọ̀, ni èrò pé gbogbo ìmọ̀ ènìyàn ni a rí láti inú ìrírí àti ìwádìí ìmọ̀lára. Ìmọ̀ nípa ìmọ̀ kì í gba èrò pé ènìyàn ní èrò àdánidá tàbí pé a ń gba ìmọ̀ láìní ìrírí. Ní gbogbogbòò, ẹ̀kọ́ yìí ń ṣètìlẹ́yìn fún ọ̀nà ìfàmọ́ra láti gba ìmọ̀, nínú èyí tí a ti lo àwọn àkíyèsí kíkún nípa àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ kọ̀ọ̀kan láti fa àwọn ìparí èrò gbogbogbò.
Itan
Ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìwọ̀ oòrùn ti gbòòrò sí i, a sì lè tọ́pasẹ̀ rẹ̀ láti inú èrò àwọn ará Gíríìsì àtijọ́. Àwọn ènìyàn bíi Aristotle ṣe àtìlẹ́yìn fún èrò náà pé ìmọ̀ yẹ kí ó dá lórí àkíyèsí àti ìrírí gidi. Síbẹ̀síbẹ̀, ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ di ohun tí a ṣàlàyé ní kedere nígbà Ìpadàsẹ́yìn, nígbà tí àwọn onímọ̀ bíi Francis Bacon bẹ̀rẹ̀ sí í tẹnu mọ́ pàtàkì ọ̀nà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti àkíyèsí àyẹ̀wò.
Ní ọ̀rúndún kẹtàdínlógún àti ìkejìdínlógún, ìmọ̀ ẹ̀rọ ìwádìí dé ògógóró rẹ̀ pẹ̀lú àwọn iṣẹ́ John Locke, George Berkeley, àti David Hume. Wọ́n fẹ̀ sí i, wọ́n sì gbé àwọn èrò ìpìlẹ̀ nípa ìmọ̀ ẹ̀rọ ìwádìí kalẹ̀, wọ́n sì tún gbé àwọn àríwísí kalẹ̀ nípa ọ̀nà tí àwọn onímọ̀ ẹ̀rọ ń gbà ṣe nǹkan ní àkókò náà.
John Locke: Tabula Rasa
John Locke, onímọ̀ ọgbọ́n èrò-orí ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní ọ̀rúndún kẹtàdínlógún, jẹ́ olórí pàtàkì nínú ìdàgbàsókè ìmọ̀-ẹ̀rọ. Nínú ìwé rẹ̀ “An Essay About Human Understanding,” Locke dábàá èrò tabula rasa, tàbí “blank slate.” Gẹ́gẹ́ bí Locke ti sọ, ọpọlọ ènìyàn dàbí àwo òfo nígbà tí a bí i, gbogbo ìmọ̀ sì ni a ń rí gbà nípasẹ̀ ìrírí. Àwọn èrò máa ń jáde wá gẹ́gẹ́ bí àbájáde ìmọ̀lára (ìrírí nípasẹ̀ àwọn ìmọ̀lára) àti ìrònú (ríronú nípa àwọn ìrírí wọ̀nyẹn).
George Berkeley: Ìmọ̀-ẹ̀rọ-ì ...
George Berkeley gbé ọ̀nà ìwádìí Locke síwájú nípa gbígbé èrò àìní ohun èlò kalẹ̀. Berkeley jiyàn pé ohun èlò kò sí ní tòótọ́ níta èrò ènìyàn. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, ohun kan wà níwọ̀n ìgbà tí ẹni tí ó ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ bá ti mọ̀ ọ́n. Ọ̀nà yìí gbìyànjú láti borí ìṣòro iyèméjì tí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa ayé òde ń dojú kọ.
David Hume: Ìmọ̀ràn Onímọ̀ràn Onímọ̀ràn
David Hume jẹ́ aláriwísí tó lágbára lórí àwọn èrò nípa ìfàsẹ́yìn àti àwọn ohun tí a kò lè rí. Nínú ìwé rẹ̀ “A Treatise of Human Nature,” Hume jiyàn pé èrò ìfàsẹ́yìn jẹ́ ìwà ọpọlọ tí a ń ṣe nípasẹ̀ àkíyèsí leralera. Ó jiyàn pé a kò lè rí ìfàsẹ́yìn fúnra rẹ̀, ṣùgbọ́n a kàn lè rí ìfàsẹ́yìn náà ní ìtẹ̀léra àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó ń lọ déédéé.
Àwọn Ìlànà Pàtàkì
Ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ dá lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlànà pàtàkì tó yà á sọ́tọ̀ kúrò lára àwọn ọ̀nà mìíràn tó ń gbà ṣe àgbéyẹ̀wò ìmọ̀ nípa ìmọ̀. Àwọn ìlànà wọ̀nyí ni:
1. Ìrírí gẹ́gẹ́ bí Orísun Ìmọ̀ Àkọ́kọ́: Gbogbo ìmọ̀ wá láti inú ìrírí tí a rí gbà nípasẹ̀ àwọn ìmọ̀lára. Èyí yàtọ̀ sí èrò ọkàn, èyí tí ó sọ pé a lè jèrè ìmọ̀ kan nípasẹ̀ ọgbọ́n láìsí àkíyèsí tààrà.
2. Àkíyèsí àti Ìdánwò: Ọ̀nà sáyẹ́ǹsì, tí ó gbára lé àkíyèsí àti ìṣàyẹ̀wò onípele, ni irinṣẹ́ pàtàkì fún gbígbà ìmọ̀.
3. Ìkọ̀sílẹ̀ Àwọn Èrò Àbínibí: Kò sí ìmọ̀ tàbí èrò tí a ti dá mọ́ wa; gbogbo èrò àti ìmọ̀ ló ń jáde láti inú ìrírí ìmọ̀lára.
4. Ìwádìí Àròjinlẹ̀ àti Ìyèméjì: A gbọ́dọ̀ máa ṣàyẹ̀wò ìmọ̀ nígbà gbogbo, kí a sì dán an wò nípa ẹ̀rí tó wà nínú ìmọ̀. Àwọn ẹ̀sùn tí a kò lè dán wò tàbí tí a kò lè fìdí rẹ̀ múlẹ̀ ni a kà sí pé wọn kò ṣeé gbẹ́kẹ̀lé.
Àwọn Ohun Èlò Nínú Ìmọ̀ Sáyẹ́ǹsì
Ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ ti ní ipa pàtàkì lórí ìdàgbàsókè ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì òde òní. Ọ̀nà yìí tẹnu mọ́ pàtàkì ọ̀nà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà pàtàkì láti gba ìmọ̀ tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé. Nípasẹ̀ àkíyèsí, àdánwò, àti ìfìdí múlẹ̀, àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì lè ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ìmọ̀ tó ń ṣàfihàn ayé gidi dáadáa.
Agbára ìmòye hàn gbangba nínú iṣẹ́ àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì bíi Isaac Newton, tí wọ́n lo àkíyèsí àti ìwádìí láti ṣe àgbékalẹ̀ àwọn òfin fisiksi àtijọ́. Àwọn ọ̀nà ìmòye tún wà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀ka ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì mìíràn, láti ìmọ̀ nípa ẹ̀dá sí ìmọ̀ nípa ọpọlọ, èyí tí ó ń ran àwọn ènìyàn lọ́wọ́ láti lóye ayé ní ọ̀nà tí ó wà ní ìṣètò àti ní ọ̀nà tí ó ṣe kedere.
Àríwísí àti Àríyànjiyàn
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìmọ̀ ọgbọ́n orí ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olùtìlẹ́yìn, ó tún dojúkọ àríwísí àti àríyànjiyàn. Ọ̀kan lára àwọn àríwísí pàtàkì wá láti ọ̀dọ̀ àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí, tí wọ́n ń jiyàn pé ìmọ̀ ọgbọ́n orí kò lè ṣàlàyé gbogbo onírúurú ìmọ̀. Àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí jiyàn pé àwọn èrò àti ìlànà kan (bíi ìṣirò àti ìrònú) kò lè ṣe àlàyé nípasẹ̀ ìrírí ìmọ̀lára nìkan.
Síwájú sí i, ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa àṣà, ìtàn àti àwùjọ, àti nípa ìmọ̀ ...
Ipari
Ìmọ̀ nípa ìmọ̀ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọ̀nà tó ní ipa jùlọ nínú ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀, ó tẹnu mọ́ pàtàkì ìrírí ìmọ̀lára àti àwọn ọ̀nà ìfàmọ́ra nínú gbígba ìmọ̀. Láìka àríwísí àti àríyànjiyàn sí, ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ ti ṣe àfikún pàtàkì sí ìdàgbàsókè ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì òde òní àti òye ènìyàn nípa ayé. Nípa mímọ pàtàkì àkíyèsí àti àyẹ̀wò, ìmọ̀ nípa ìmọ̀ ti ran lọ́wọ́ láti ṣẹ̀dá ìpìlẹ̀ tó lágbára fún ìwádìí àti àwárí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tó ń lọ lọ́wọ́.
