Ojú ìwòye Ìlò-ẹ̀tọ́-ẹni-nínú nípa Ìjìyà
Ìlò-ẹ̀rọ-ẹ̀rọ-ẹ̀rọ-ẹ̀rọ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìmọ̀ ìwà rere tó ní ipa jùlọ nínú ìmọ̀ ọgbọ́n-ẹ̀rọ ìwà rere àti ìṣèlú òde òní. Ètò pàtàkì rẹ̀ rọrùn: ìgbésẹ̀ kan tọ́ dé ibi tí ó ti ń mú àǹfààní tàbí ayọ̀ tó ga jùlọ wá fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn. Nígbà tí a bá lò ó fún ọ̀ràn ìyà, ìlò-ẹ̀rọ ...
Ìrònú Pàtàkì ti Ìlò-ẹ̀rọ-àmúlò
Àwọn olùgbékalẹ̀ pàtàkì ti ìlò-ẹ̀rọ àtijọ́ ni Jeremy Bentham àti John Stuart Mill. Bentham bẹ̀rẹ̀ láti inú èrò náà pé ènìyàn ń wá ìgbádùn nípa ti ara wọn kí wọ́n sì yẹra fún ìrora. Nítorí náà, ìwà rere gbogbogbòò—pẹ̀lú òfin ìwà ọ̀daràn—ó yẹ kí a ṣètò láti mú ayọ̀ pọ̀ sí i àti láti dín ìjìyà kù. Ní àkókò kan náà, Mill ṣe àgbékalẹ̀ ìlò-ẹ̀rọ nípa títẹnumọ́ dídára ayọ̀, kìí ṣe iye rẹ̀ nìkan. Àwọn méjèèjì gbà pé àbájáde àwùjọ jẹ́ kókó sí ìdájọ́ ìwà rere.
Ní ti òfin ìwà ọ̀daràn, ìlò-ẹ̀tọ́ ...
Ìyà gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà, kì í ṣe òpin
Ojú ìwòye pàtàkì jùlọ ti Utilitarianism nípa ìjìyà ni ìwà rẹ̀. Ìjìyà jẹ́ ọ̀nà láti ṣàṣeyọrí àwọn góńgó àwùjọ kan, kìí ṣe òpin fúnrarẹ̀. Ìjìyà tí àwọn tí a dá lẹ́bi ń ní kìí ṣe “rere,” ṣùgbọ́n ìnáwó tí a lè dá lẹ́bi nìkan tí ó bá mú ire ńlá wá. Nítorí náà, utilitarianism sábà máa ń lòdì sí ìjìyà tí ó jẹ́ ohun tí ó hàn gbangba tàbí tí ó ní ìmọ̀lára lásán, bíi ìjìyà líle koko jù láti tẹ́ ìbínú gbogbo ènìyàn lọ́rùn.
Bentham tilẹ̀ sọ pé ìyà máa ń mú “ibi” wá nítorí pé ó máa ń fa ìjìyà. Nítorí náà, ìyà náà yẹ kí ó tó lè dènà ibi tó pọ̀ jù. Láti inú èyí ni ìlànà pàtàkì kan ti jáde wá: a kò gbọ́dọ̀ fi ìyà jẹ ẹni tí kò bá wúlò.
Ète Ìyà Gẹ́gẹ́ bí Ìlò-ẹ̀rọ-ìlò-ẹ̀rọ-ìdámọ̀ràn
Nínú ètò ìlò, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ète pàtàkì ìjìyà ló wà tí a sábà máa ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀.
1. Ìdènà
Ìdènà ni ìdí tó wọ́pọ̀ jùlọ láti lò. Ìjìyà ni a pinnu láti dín ìwà ọ̀daràn kù nípa dídí àwọn ènìyàn lọ́wọ́ láti rú òfin. Ìdènà lè jẹ́ gbogbogbòò (dídínà àwùjọ láti má ṣe ìwà ọ̀daràn nítorí àbájáde tí a rò pé ó lè ṣẹlẹ̀) tàbí pàtó (dídínà ẹlẹ́ṣẹ̀ kan náà láti má ṣe tún ìwà rẹ̀ ṣe). Tí ìhalẹ̀ ìjìyà bá ṣe kedere, ó dájú, ó sì báramu, àwọn ẹlẹ́ṣẹ̀ tó ṣeé ṣe yóò ṣe àyẹ̀wò àwọn ewu náà, wọn yóò sì yàn láti má ṣe ìwà ọ̀daràn.
Ṣùgbọ́n ìlò-ẹ̀rọ-àmúlò-ẹ̀rọ tún nílò ìṣọ́ra. Ìyà tó le koko lè ru ìbẹ̀rù sókè, ṣùgbọ́n tí ó bá le jù, ó lè fa ìjìyà àwùjọ tó pọ̀, ba òfin jẹ́, àti pé ó tilẹ̀ lè fa ìwà ipá síwájú sí i. Nítorí náà, ìlò-ẹ̀rọ-àmúlò-ẹ̀rọ kì í ṣe “bí ó ṣe le tó ni ó dára jù,” ṣùgbọ́n “bí ìjìyà náà ṣe gbéṣẹ́ tó pẹ̀lú iye owó tí kò pọ̀ tó láti ọ̀dọ̀ àwùjọ.”
2. Àìníṣẹ́-à ...
Àìlèṣe iṣẹ́ túmọ̀ sí dídí agbára ẹlẹ́ṣẹ̀ kan láti ṣe ẹ̀ṣẹ̀ mìíràn, fún àpẹẹrẹ nípasẹ̀ ìfipamọ́. Èyí tọ́ bí ẹlẹ́ṣẹ̀ náà bá wà nínú ewu gíga láti tún ṣe ẹ̀ṣẹ̀ náà, àti bí ìdènà náà bá dín ìpalára púpọ̀ sí gbogbo ènìyàn kù. Láti ojú ìwòye àǹfààní, ìfipamọ́ kì í ṣe ẹ̀san ìwà rere, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ọ̀nà ààbò fún àwùjọ.
Sibẹsibẹ, awọn oniranlọwọ yoo beere idiyele ti awọn ẹwọn gigun pupọ ju ti anfani afikun ba kere. Ti ẹlẹṣẹ kan ko ba si ni ewu mọ lẹhin ọdun diẹ, pipẹ ẹwọn yoo ṣafikun ijiya ati awọn idiyele laisi awọn anfani ti o baamu.
3. Ìtúnṣe
Ìtúnṣe ara ẹni bá ìlò-ẹ̀rọ-àti-ìlò-lọ́wọ́ mu nítorí pé ó ń fẹ́ yí ìwà ẹlẹ́ṣẹ̀ padà kí wọ́n má baà tún ṣe àṣìṣe mọ́, kí wọ́n sì lè padà di ọmọ ẹgbẹ́ àwùjọ tó ń ṣiṣẹ́ dáadáa. Àwọn ètò ẹ̀kọ́, ìdánilẹ́kọ̀ọ́ iṣẹ́, ìtọ́jú ìfàmọ́ra, àti ìmọ̀ràn ni a lè kà sí àǹfààní tí wọ́n bá dín ìfàmọ́ra-lọ́wọ́ kù tí wọ́n sì mú kí àlàáfíà àwùjọ pẹ́ sí i.
Fún àwọn oníṣòwò, àtúnṣe àṣeyọrí dúró fún àǹfààní méjì: àwọn tí ó ṣeé ṣe kí wọ́n jẹ́ olùfaragbá ní ọjọ́ iwájú ni a dáàbò bò, àti pé ẹlẹ́ṣẹ̀ náà ní àǹfààní tó dára jù ní ìgbésí ayé. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn oníṣòwò tún ń ṣe àyẹ̀wò àtúnṣe lọ́nà tó ṣe kedere: àwọn ètò gbọ́dọ̀ jẹ́ èyí tó gbéṣẹ́, tí a fojú sí dáadáa, kì í ṣe àwọn ohun ìfowópamọ́ tí a lè lò fún àwọn àìní àwùjọ tó le koko jù.
4. Àtúnṣe àti Ìgbàpadà àwọn tí wọ́n farapa
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a kì í sábà mẹ́nu kàn án nínú ìlò-ẹ̀rọ àtijọ́, àwọn èrò nípa ìtọ́jú àwọn tí a pa—bí ìtúnṣe, ìtọ́jú ìjìyà, tàbí ìdájọ́-òdodo—lè gba ìtìlẹ́yìn tó lágbára láti ọ̀dọ̀ ìlò-ẹ̀rọ. Tí ìtúnṣe àwọn tí a pa jẹ bá dín ìjìyà kù, títúnṣe ìbàjẹ́, tí ó sì dènà ìjàkadì sí i, nígbà náà àǹfààní àwùjọ pọ̀ gan-an. Àwọn ìyà tí ó dá lórí ìtúnṣe lè jẹ́ àyípadà “ìlò-ẹ̀rọ” sí ìdènà ní àwọn ọ̀ràn kan.
Ìlànà Ìyà Ààlà: Má ṣe ṣe ju bó ṣe yẹ lọ
Nítorí pé ìyà jẹ́ irú ìjìyà “tó gbowólórí”, ìlò-ẹ̀rọ-ìlò-ẹ̀rọ ń mú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìdènà ìlànà wá. Ìyà yẹ kí ó:
1. Ó dájú pé ó sì dúró ṣinṣin: láti dènà àwọn ìrúfin lọ́nà tó tọ́.
2. Ìbáramu Utilitarian: kìí ṣe ìbáramu gẹ́gẹ́ bí ìdáhùn tó dọ́gba, ṣùgbọ́n ó bá àìní fún ìdènà àti ààbò gbogbogbò mu.
3. Ìwọ̀ntúnwọ̀nsì: tí àwọn ìyà díẹ̀ bá gbéṣẹ́ tó, a kò lè dá àwọn ìyà tó le koko lẹ́bi.
4. Àìsí-ẹ̀yà-ẹni-ní-ẹ̀yà: ìyàsọ́tọ̀ máa ń fa ìjìyà àti ìbàjẹ́ ìgbẹ́kẹ̀lé àwùjọ, èyí sì máa ń dín àǹfààní gbogbogbò kù.
Nítorí náà, ìlò-ẹ̀tọ́ máa ń ṣètìlẹ́yìn fún àwọn àtúnṣe ètò ìdájọ́ òdodo tí ó dín ìjìyà tí kò ṣiṣẹ́ dáadáa kù, tí ó dín ìkún-ẹrù nínú ọgbà ẹ̀wọ̀n kù, tí ó sì máa ń fi àwọn ìjìyà mìíràn rọ́pò ẹ̀wọ̀n nígbàkúgbà tí ó bá ṣeé ṣe.
Àríwísí nípa Ìlò-lọ́wọ́-ẹni-nínú Ìjìyà
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó dà bí ẹni pé ó ní èrò tó tọ́, lílo agbára ló ń dojú kọ àríwísí tó lágbára nígbà tí a bá lò ó fún ìyà.
Àkọ́kọ́, ìlò-ẹ̀rọ-àti ...
Èkejì, wíwọ̀n “àǹfààní” àti “ìpalára” sábà máa ń ṣòro. Báwo la ṣe lè ṣe àyẹ̀wò ìjìyà àwọn tí wọ́n farapa, àwọn ọ̀daràn, ìdílé wọn, àti ipa àwùjọ fún ìgbà pípẹ́? Tí àwọn ìwọ̀n náà bá jẹ́ àṣìṣe, àwọn ìlànà ìdájọ́ lè jẹ́ àṣìṣe: ó rọrùn jù, tí ó sì lè kùnà láti dènà ìwà ọ̀daràn, tàbí kí ó le jù, kí ó sì fa ìpalára àwùjọ tó gbòòrò sí i.
Ẹ̀kẹta, ìlò-ẹ̀tọ́-ẹ̀tọ́ lè fa àìka ìwọ̀n ìwà rere ti ẹ̀tọ́ ẹnìkọ̀ọ̀kan sí. Tí a bá wo àwọn ènìyàn gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti mú ayọ̀ wá fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn, àwọn ẹ̀tọ́ pàtàkì lè bàjẹ́. Ìdí nìyí tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ètò òfin òde òní fi ń so àwọn èrò ìlò-ẹ̀tọ́-ẹ̀tọ́-ẹ̀tọ́ pọ̀ mọ́ àwọn ìlànà ìwádìí-ẹ̀tọ́-ẹ̀tọ́-ẹ̀dá (ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn àti ìdájọ́-òdodo).
Ìbámu ti Ìlò-ẹ̀tọ́ fún Ìlànà Ọ̀daràn Òde-òní
Láìka àwọn àríwísí rẹ̀ sí, ìlò-ẹ̀rọ-ìrànlọ́wọ́ ṣe pàtàkì gan-an nínú àwọn ìjíròrò ìlànà ìjìyà òde òní. Àwọn ìṣàyẹ̀wò tí a gbé karí ẹ̀rí—fún àpẹẹrẹ, ìwádìí lórí bí àwọn ẹ̀wọ̀n ṣe ń ṣiṣẹ́ dáadáa, àwọn ètò ìtúnṣe, tàbí àwọn ìjìyà mìíràn—bá ẹ̀mí ìlò-ẹ̀rọ mu: yíyan àwọn ìlànà tí ó dín ìwà ọ̀daràn àti ìjìyà kù jùlọ. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìlànà òde òní, bíi yíyípadà fún àwọn ẹ̀ṣẹ̀ kékeré, àwọn ètò ìtúnṣe oògùn, àti ìdájọ́-òdodo, ni a lè lóye gẹ́gẹ́ bí ìlò ìlànà ìlò-ẹ̀rọ.
Nínú ọ̀ràn yìí, ìlò-ẹ̀rọ-ìrànlọ́wọ́ ń fún ìjọba níṣìírí láti béèrè lọ́wọ́ ara rẹ̀ ní òtítọ́: ṣé ìjìyà tí ó ń gbé kalẹ̀ dín ìwà ọ̀daràn kù ní tòótọ́, tàbí ó ń mú ìṣòro náà burú sí i nípa lílo àbùkù àwùjọ, pípa ìdè ìdílé run, àti pípa àwọn àǹfààní iṣẹ́? Tí àwọn ipa búburú ti ìjìyà bá ju àwọn àǹfààní lọ, ìlò-ẹ̀rọ-ìrànlọ́wọ́ ń jiyàn pé ó yẹ kí a yí ìlànà náà padà.
Ipari
Ìwòye ìlò nípa ìjìyà tẹnumọ́ pé ìjìyà jẹ́ ohun tó wúlò ní ti ìwà rere nìkan tí ó bá mú àǹfààní àwùjọ tó pọ̀ ju ìjìyà tó ń fà lọ wá. A lóye ìjìyà gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìdènà, ààbò àwùjọ, àtúnṣe, àti àtúnṣe àwọn tí wọ́n jẹ́ olùfaragbá—kì í ṣe gẹ́gẹ́ bí ẹ̀san. Nítorí náà, ìlò fúnni níṣìírí ìlànà ìjìyà tó gbéṣẹ́, tó báramu, àti tó dá lórí ẹ̀rí, nígbà tí ó tún ń rán wa létí pé ìjìyà jẹ́ “ìnáwó ìwà rere” tí a gbọ́dọ̀ ṣàkóso.
Sibẹsibẹ, ilo-owo tun dojuko awọn ipenija: irubọ ti o ṣeeṣe ti idajọ ẹni kọọkan fun anfani ọpọlọpọ eniyan ati iṣoro ti wiwọn awọn anfani ni deede. Ni iṣe, ọna ilo-owo jẹ alagbara julọ nigbati a ba papọ pẹlu aabo awọn ẹtọ eniyan ati awọn ilana ofin ododo. Pẹlu iwọntunwọnsi yii, ilo-owo le jẹ ipilẹ pataki fun ṣiṣe apẹrẹ eto ijiya ti o ni eniyan ati ti o munadoko diẹ sii fun ire awujọ.
