Martin Heidegger àti Ìlànà Ìwàláàyè
Martin Heidegger jẹ́ ọ̀kan lára àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí tó ní ipa jùlọ ní ọ̀rúndún ogún. A bí i ní Messkirch, Germany, ní ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kẹsàn-án ọdún 1889, ó sì kú ní ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù karùn-ún ọdún 1976. Heidegger ló gbajúmọ̀ jùlọ fún iṣẹ́ pàtàkì rẹ̀, “Sein und Zeit” (Jíjẹ́ àti Àkókò), tí a tẹ̀ jáde ní ọdún 1927. Nínú iṣẹ́ yìí, Heidegger ṣe àwárí èrò jíjẹ́ (Sein) lọ́nà tí kò tíì ṣẹlẹ̀ rí nínú àṣà ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìwọ̀ oòrùn. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣe àwárí èrò Heidegger nípa jíjẹ́ àti ìdí tí àwọn ẹ̀kọ́ rẹ̀ fi wà ní pàtàkì lónìí.
Ìpìlẹ̀ Ìmọ̀ Ọgbọ́n Heidegger
Kí a tó bẹ̀rẹ̀ sí í wo ẹ̀kọ́ rẹ̀ nípa jíjẹ́, ó ṣe pàtàkì láti lóye ìpìlẹ̀ ìmọ̀ ọgbọ́n orí Heidegger. Heidegger jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ Edmund Husserl, olùdásílẹ̀ ìmọ̀ nípa jíjẹ́. Ìmọ̀ nípa jíjẹ́ jẹ́ ọ̀nà tí a gbà ń lo ìmọ̀ ọgbọ́n orí tí ó tẹnu mọ́ ìrírí tààrà, tí ó rọrùn láti lóye nípa àwọn ìṣẹ̀lẹ̀, láìsí àwọn àbá tàbí ìtumọ̀ láti òde. Nígbà tí Husserl dojúkọ ayé ìrírí nípa jíjẹ́, Heidegger fẹ́ lọ síwájú sí i, ó padà sí ìbéèrè pàtàkì kan: "Kí ni ìtumọ̀ jíjẹ́?"
Àìní ìtẹ́lọ́rùn pẹ̀lú Metaphysics Àtijọ́
Heidegger rò pé ìmọ̀-ẹ̀rọ ìbílẹ̀ ti kùnà láti fúnni ní ìdáhùn tó tẹ́ni lọ́rùn sí ìbéèrè pàtàkì yìí. Ó jiyàn pé láti ìgbà ìmọ̀-ẹ̀rọ Giriki àtijọ́, ìmọ̀-ẹ̀rọ ìbílẹ̀ ti wà fún ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa wíwà àwọn ẹ̀dá tàbí ohun kan, láìsí òye nípa wíwà fúnra rẹ̀. Gẹ́gẹ́ bí Heidegger ti sọ, àwọn onímọ̀-ẹ̀rọ ńlá bíi Plato, Aristotle, Descartes, àti Kant ti gbójú fo ìbéèrè pàtàkì jùlọ nípa ìmọ̀-ẹ̀rọ ìbílẹ̀: “Kí ni wíwà?”
Das Sein und das Seiende
Láti fi ìyàtọ̀ hàn láàárín wíwà ní ìtumọ̀ gbogbogbòò àti àwọn ẹ̀dá kọ̀ọ̀kan, Heidegger lo àwọn ọ̀rọ̀ náà Sein fún “jíjẹ́” àti Seiendes fún “ẹ̀yà.” “Jíjẹ́ àti Àkókò” bẹ̀rẹ̀ nípa títọ́ka sí bí a ṣe sábà máa ń fiyèsí Sein, bó tilẹ̀ jẹ́ pé a máa ń bá Seiendes sọ̀rọ̀ nígbà gbogbo nínú ìgbésí ayé wa ojoojúmọ́. Gẹ́gẹ́ bí Heidegger ti sọ, èyí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìkùnà ńlá nínú ìtàn ìmọ̀ ọgbọ́n orí: a dojúkọ ohun tí ó wà (àwọn ẹ̀dá), débi pé a kò fi bẹ́ẹ̀ mọ̀ pé ara rẹ̀ ni (Jíjẹ́).
Dasein: Wíwà àti Jíjá
Láti lóye wíwà, Heidegger gbé èrò Dasein kalẹ̀, tí a sábà máa ń túmọ̀ sí “wíwà níbẹ̀” tàbí “wíwà níbẹ̀.” Láìdàbí àwọn ẹ̀dá mìíràn, àwọn ènìyàn ní ìmọ̀ nípa wíwà wọn, èyí sì jẹ́ ànímọ́ àrà ọ̀tọ̀. Dasein ní agbára láti béèrè ìbéèrè àti òye wíwà tirẹ̀. Heidegger ṣàkíyèsí pé a tún “jù Dasein” sínú ayé yìí, láìyan ibi tàbí àkókò ìbí rẹ̀, ṣùgbọ́n nípasẹ̀ jíjù yìí Dasein jèrè wíwà rẹ̀.
Èrò ìfàsẹ́yìn (Geworfenheit) ṣe pàtàkì nínú ìmọ̀ ọgbọ́n Heidegger. Ìfàsẹ́yìn túmọ̀ sí pé a ti wà ní ayé nígbà gbogbo, pẹ̀lú ìtàn àti àṣà pàtó kan tí ó fúnni ní ààlà àti àǹfààní fún bí a ṣe lóye ìwàláàyè.
Ododo ati Igbesi aye Ojoojumọ
Heidegger tún ṣàlàyé àwọn èrò nípa ìjẹ́pàtàkì (Eigentlichkeit) àti àìjẹ́pàtàkì (Uneigentlichkeit) nínú ìgbésí ayé wa. A sábà máa ń lo ìgbésí ayé ojoojúmọ́ ní ipò àìjẹ́pàtàkì, níbi tí a ti ń tẹ̀lé àwọn ìlànà àwùjọ láìsí àgbéyẹ̀wò àríwísí. Heidegger pe èyí ní ipò das Man, tàbí “àwọn,” níbi tí a ti pàdánù ẹni-kọ̀ọ̀kan wa nínú àìmọ̀ nípa ditir. Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, ìgbésí ayé tòótọ́ jẹ́ èyí tí a ti mọ̀ tí a sì ti gba ìwàláàyè wa, tí a sì ń dojúkọ àwọn òtítọ́ bí ikú àti òpin pẹ̀lú ìgboyà àti òtítọ́.
Àkókò àti Ìgbàkúgbà
Heidegger so ìwàláàyè pọ̀ mọ́ èrò àkókò. Ó gbàgbọ́ pé ènìyàn jẹ́ ẹ̀dá ìgbàanì; ìyẹn ni pé, ìwàláàyè wa ní í ṣe pẹ̀lú àkókò nígbà gbogbo. Dasein jẹ́ “wíwà-sí-ikú-rẹ̀” (Sein-zum-Tode), ó mọ̀ nípa ìṣẹ̀dá tí ó ní ààlà àti ti ìgbà. Àkókò kì í ṣe ìwọ̀n ìṣètò àkókò lásán, ṣùgbọ́n ìṣètò ìwàláàyè tí ó ní ipa lórí bí a ṣe lóye àti bá ayé ṣe ń bá a lò.
Wíwà àti Èdè
Ọ̀kan lára àwọn àfikún pàtàkì tí Heidegger ṣe ni ìbáṣepọ̀ tó sún mọ́ ara rẹ̀ láàárín jíjẹ́ àti èdè. Gẹ́gẹ́ bí Heidegger ti sọ, èdè ni “ilé jíjẹ́.” Ìyẹn ni pé, èdè ni ọ̀nà tí ènìyàn lè gbà wọlé sí àti lóye jíjẹ́ wọn. Láìsí èdè, èrò àti ìtumọ̀ jíjẹ́ yóò ṣì jẹ́ ohun ìjìnlẹ̀. Nítorí náà, Heidegger gbàgbọ́ pé ìmọ̀ ọgbọ́n orí gbọ́dọ̀ kíyèsí kìí ṣe sí àwọn ẹ̀dá àti ẹ̀dá nìkan, ṣùgbọ́n sí bí a ṣe ń sọ̀rọ̀ àti ronú nípa wọn pẹ̀lú.
Àríwísí àti Ìbámu
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé Heidegger ṣe àfikún pàtàkì sí òye nípa ìwàláàyè, kì í ṣe gbogbo ènìyàn ló fara mọ́ èrò rẹ̀. Àwọn alárìíwísí kan jiyàn pé àwọn ìwé rẹ̀ ṣòro láti lóye, ó jẹ́ ohun tí kò ṣe kedere, kò sì ní èrè kankan. Wọ́n tún ń ṣe àríwísí láti ojú ìwòye ìwà rere, nítorí bí Heidegger ṣe kópa nínú ẹgbẹ́ Nazi ní àkókò kan nínú ìgbésí ayé rẹ̀. Ọ̀ràn yìí ṣì jẹ́ ọ̀rọ̀ àríyànjiyàn, pàápàá jùlọ nípa bí tàbí bóyá ó yẹ kí ó nípa lórí ìtumọ̀ àti ìmọrírì iṣẹ́ rẹ̀.
Síbẹ̀síbẹ̀, ọ̀pọ̀ ènìyàn ń jiyàn pé ẹ̀kọ́ Heidegger nípa jíjẹ́ ẹni ṣì ṣe pàtàkì gan-an, ó sì wúlò. Ní àkókò ìmọ̀ ẹ̀rọ àti ìyàsọ́tọ̀, èrò Heidegger nípa jíjẹ́ ẹni gidi àti pàtàkì láti lóye ìwàláàyè wa fúnni ní òye tí a nílò gidigidi.
Penutup
Martin Heidegger jẹ́ ọ̀kan lára àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí tó ga jùlọ ní ọ̀rúndún ogún, ó sì fúnni ní ojú ìwòye tuntun lórí ìmọ̀ nípa àròjinlẹ̀ àti ìwàláàyè. Nípasẹ̀ àwọn èrò bíi Dasein, ìfọ́mọ́, òtítọ́, àti ìgbà ayé, Heidegger pè wá láti ronú lórí ìtumọ̀ ìwàláàyè wa. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a kò lè rí i mọ́, tí àríyànjiyàn sì kún, àwọn èrò Heidegger ṣì jẹ́ ìpìlẹ̀ pàtàkì nínú ìmọ̀ ọgbọ́n orí òde òní, wọ́n sì ń pèsè ìpèníjà ọpọlọ tó pọ̀ fún ẹnikẹ́ni tó bá fẹ́ mọ ohun tí jíjẹ́ ènìyàn túmọ̀ sí.
