Àfikún Voltaire sí ìmọ̀ ọgbọ́n orí
Voltaire (1694–1778) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ènìyàn tó ní ipa jùlọ nínú ìmọ̀ nípa ìmọ̀ ilẹ̀ Yúróòpù. Orúkọ gidi rẹ̀ ni François-Marie Arouet, ṣùgbọ́n orúkọ rẹ̀ tó ń jẹ́ “Voltaire” ni a mọ̀ ọ́n sí, èyí tó di àmì ìgboyà ọgbọ́n, àríwísí tó lágbára lórí àṣẹ tó ń nini lára, àti ààbò òmìnira èrò. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a sábà máa ń ka Voltaire sí “ọlọ́gbọ́n ọgbọ́n orí” tó kéré sí Immanuel Kant tàbí René Descartes, àfikún rẹ̀ sí ìmọ̀ ọgbọ́n orí wà nínú ipa rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olùgbé èrò kalẹ̀: ó mú kí àwọn èrò tó díjú rọrùn fún gbogbo ènìyàn, ó yí bí àwùjọ ṣe ń wo ẹ̀sìn, ìjọba, àti ìmọ̀ padà, ó sì gbé àṣà tó ń béèrè fún ìfaradà lárugẹ.
Voltaire àti ẹ̀mí Ìmọ́lẹ̀
Voltaire jẹ́ ẹni tí ó gbé ìmọ̀lẹ̀ lárugẹ: ìgbàgbọ́ pé ìrònú, ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, àti òmìnira lè mú ìgbésí ayé àwùjọ sunwọ̀n síi. Ó gbé ayé ní àkókò kan tí ìjọba ọba àti ìjẹgàba ìjọ ṣì ní ipa lórí Faransé gidigidi. Nínú àyíká ọ̀rọ̀ yẹn, èrò òmìnira èrò kìí ṣe èrò lásán, ṣùgbọ́n ipò ìṣèlú àti ìwà rere. Voltaire gbàgbọ́ pé ìlọsíwájú ènìyàn kò ṣeé ṣe tí àwùjọ bá ń tẹ̀síwájú láti jẹ́ kí ẹ̀kọ́ ìgbàgbọ́, ìfòfindè, àti ìbẹ̀rù máa darí rẹ̀. Nítorí náà, ìgboyà rẹ̀ láti béèrè ìbéèrè lọ́wọ́ aláṣẹ ni àfikún pàtàkì rẹ̀: ó gbin ìlànà pàtàkì kan tí yóò di ìpìlẹ̀ ìmọ̀ ọgbọ́n òde òní nígbà tó yá, pàápàá jùlọ nínú àwọn ẹ̀ka ìwà rere àti ìmọ̀ ọgbọ́n òṣèlú.
Àríwísí ẹ̀kọ́ ìgbàgbọ́ àti ìtara-ẹni-nìkan
Ọ̀kan lára àwọn àfikún tó ga jùlọ tí Voltaire ṣe ni àríwísí rẹ̀ lórí ìtara ẹ̀sìn. Kò kọ ẹ̀sìn sílẹ̀ pátápátá, ṣùgbọ́n ó tako lílo rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìdí fún ìwà ipá àti ìnilára. Nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwé, pàápàá jùlọ àwọn tó sọ̀rọ̀ nípa ìfaradà, Voltaire sọ pé kì í ṣe ìgbàgbọ́ fúnra rẹ̀ ló fa ìjà láàárín ènìyàn, bí kò ṣe láti inú ìfẹ̀sùn èké àti àìlóye nípa òtítọ́.
Iṣẹ́ kan tí ó sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú àkòrí yìí ni Traité sur la tlérance (Ìwé Ìtọ́jú Nípa Ìfaradà). Voltaire kọ ọ́ ní ìbámu pẹ̀lú ọ̀ràn Jean Calas, ẹlẹ́sìn Pùròtẹ́sítáǹtì kan tí wọ́n pa ní ilẹ̀ Faransé láìtọ́. Ó lo ìṣẹ̀lẹ̀ yìí láti fi hàn bí ẹ̀tanú àti ìtara ṣe lè ba òfin àti ìmọ̀lára ìdájọ́ òdodo jẹ́. Èyí fi àfikún ìmọ̀ ọgbọ́n orí Voltaire hàn: ó mú ìjíròrò ìwà rere láti inú àkótán rẹ̀ wá sí gbogbogbòò, ó sì ṣe àwọn ọ̀ràn ìfaradà àti ìdájọ́ òdodo tí gbogbo ènìyàn lè jíròrò lọ́nà tí ó bọ́gbọ́n mu.
Idaabobo ominira ọrọ sisọ
Wọ́n sábà máa ń so Voltaire pọ̀ mọ́ èrò òmìnira ọ̀rọ̀ sísọ. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé gbólóhùn olókìkí náà, “Èmi kò fara mọ́ ohun tí o sọ, ṣùgbọ́n èmi yóò gbèjà ẹ̀tọ́ rẹ láti sọ ọ́ títí dé ikú,” kì í ṣe ìlà tí a ti fihàn pé ó kọ, ó gba ẹ̀mí ìrònú rẹ̀. Voltaire dojúkọ ìfòfindè, ìfisẹ́wọ̀n, àti ìgbèkùn fún àwọn ìwé rẹ̀ leralera. Àwọn ìrírí wọ̀nyí mú kí èrò rẹ̀ túbọ̀ lágbára sí i pé òmìnira ọ̀rọ̀ sísọ jẹ́ ipò pàtàkì fún ìdàgbàsókè àwùjọ.
Àfikún ìmọ̀ ọgbọ́n orí rẹ̀ níbí kìí ṣe ìtìlẹ́yìn ìwà rere lásán, ṣùgbọ́n ó dá àṣà ìjíròrò sílẹ̀: ó rọ àwọn ènìyàn láti ṣe ìdájọ́ lórí ìrònú, kìí ṣe lórí ipò tàbí àṣẹ àwùjọ àwọn tí wọ́n sọ wọ́n. Nínú àṣà ìmọ̀ ọgbọ́n orí òde òní, òmìnira ọ̀rọ̀ sísọ jẹ́ pàtàkì sí ìjọba tiwantiwa àti ìdàgbàsókè ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì. Voltaire ranlọ́wọ́ láti tẹnumọ́ pé irú òmìnira bẹ́ẹ̀ kìí ṣe ohun ìgbádùn, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ohun pàtàkì fún gbogbo ènìyàn.
Ìbálòpọ̀ Ọlọ́run àti ojú ìwòye Ọlọ́run
Ní ti ẹ̀kọ́ àti ìmọ̀ ọgbọ́n orí, Voltaire ní ìtẹ̀sí sí deism: ìgbàgbọ́ pé Ọlọ́run wà gẹ́gẹ́ bí olùdá àgbáyé tí ó ní ọgbọ́n, ṣùgbọ́n kì í dá sí ayé nígbà gbogbo nípasẹ̀ iṣẹ́ ìyanu tàbí àwọn òfin ìgbàgbọ́ tí ó le koko. Ó kọ àìnígbàgbọ́ nínú Ọlọ́run ní ọ̀pọ̀ ìgbà, nítorí pé fún un, àìnígbàgbọ́ nínú “àwọn ìlànà ìwà rere” lè ṣí ọ̀nà sí àìnígbàgbọ́, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó tún tako àwọn ètò ìsìn tí ó bàjẹ́ gidigidi.
Fún àpẹẹrẹ, nínú ìwé Candide, Voltaire fi ìfẹ́ ọkàn hàn—ìrònú pé ayé yìí ni “ayé tó dára jùlọ nínú gbogbo ayé tó ṣeé ṣe”—tí a sábà máa ń so mọ́ ìmọ̀ ọgbọ́n orí Leibniz. Nípasẹ̀ àwàdà, ó fi bí ẹ̀kọ́ nípa ayé pípé ṣe dún bí ohun tí kò dáa nígbà tí a bá dojú kọ ìjìyà gidi, àjálù, ogun, àti àìṣòdodo hàn. Níbí, àfikún rẹ̀ jẹ́ àríwísí onímọ̀ nípa èrò: ó kìlọ̀ nípa ewu àwọn ètò ìrònú tó mọ́ tónítóní àti tó ní ìrètí tí kò fojú fo àwọn òtítọ́.
Ìmọ̀ràn tó wúlò àti ìmọ̀ nípa àwùjọ
Voltaire kì í ṣe onírònú tó gbé ètò tuntun kan kalẹ̀. Ó fara mọ́ “ìmọ̀ ọgbọ́n” dáadáa: lílo ọgbọ́n láti ṣe àyẹ̀wò àwọn ìlànà, àṣà, àti àwọn ètò àwùjọ. Àwọn Gẹ̀ẹ́sì tún ní ipa lórí rẹ̀ gidigidi—ní pàtàkì John Locke àti Isaac Newton. Nípasẹ̀ ọgbọ́n èrò orí Lettres rẹ̀ (Àwọn Lẹ́tà Ìmọ̀ Ọgbọ́n), Voltaire fi àwọn ará Faransé hàn sí ìmọ̀ ọgbọ́n orí Locke àti àṣeyọrí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì Newton. Ó gbóríyìn fún ọ̀nà tí a gbà ṣe àkíyèsí, àyẹ̀wò, àti ìwà àìníyèméjì sí àwọn ẹ̀tọ́ tí a kò lè dán wò.
Àfikún yìí ṣe pàtàkì nítorí pé Voltaire ran àwọn ará Yúróòpù lọ́wọ́ láti yí ìfọ̀rọ̀wérọ̀ ẹ̀kọ́ padà sí ọ̀nà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tó túbọ̀ dára sí i. Ó so ìmọ̀ ọgbọ́n orí pọ̀ mọ́ sáyẹ́ǹsì àti ìgbésí ayé àwùjọ, ó sì gbé ìgbàgbọ́ pé ìmọ̀ yẹ kí ó wúlò kí ó sì ṣeé gbẹ́kẹ̀lé lárugẹ.
Àríwísí agbára àti àìṣòdodo lábẹ́ òfin
Nínú ìmọ̀ ọgbọ́n òṣèlú, a mọ̀ Voltaire sí alárìíwísí ìjẹ́wọ́-ẹni-nínú-òdodo àti àìṣòdodo àwọn ilé iṣẹ́ òfin. Ó tako lílo ìfìyàjẹni, ìjìyà àìní-ènìyàn, àti àwọn ẹjọ́ tí ẹ̀tanú ìsìn nípa lórí. A kò lè pè é ní tiwantiwa ní ọ̀nà òde òní, nítorí ní àwọn ọ̀nà kan ó gbàgbọ́ pé “ìmọ́lẹ̀” ṣì nílò láti jẹ́ kí ẹgbẹ́ àwọn ọ̀mọ̀wé darí rẹ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn àfikún rẹ̀ ṣì ṣe pàtàkì: ó gbé òfin, àtúnṣe ìdájọ́, àti ààbò ẹ̀tọ́ ẹnìkọ̀ọ̀kan lárugẹ.
Voltaire tún ṣàpẹẹrẹ bí àwọn ọ̀mọ̀wé ṣe lè ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí “ẹ̀rí-ọkàn gbogbogbòò.” Ó lo òkìkí rẹ̀ àti ìmọ̀ ìkọ̀wé rẹ̀ láti fipá mú àwọn ilé-iṣẹ́ alágbára láti jẹ́ olódodo jù. Irú àṣà ọgbọ́n-ọkàn yìí yóò di apá pàtàkì nínú àwùjọ òde òní, níbi tí àwọn ilé-iṣẹ́ ìròyìn, àwọn ọ̀mọ̀wé, àti àwọn ajìjàgbara ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìdènà lórí agbára.
Satire gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìmọ̀ ọgbọ́n orí
Àrà ọ̀tọ̀ Voltaire wà nínú ọ̀nà tí ó gbà ṣe é: ó lo àwàdà, àwàdà, àti ìtàn láti fi àbá èrò-orí hàn. Nínú Candide àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwé kékeré mìíràn, ó fihàn pé àwàdà lè jẹ́ ohun ìjà ọgbọ́n tó gbéṣẹ́. Àwàdà jẹ́ kí Voltaire tú àṣírí àwọn ìtakora àwùjọ láìsí pé ó kọ ìwé àròsọ ọgbọ́n-orí tó le koko. Lọ́nà yìí, ó dé ọ̀dọ̀ àwọn ènìyàn tó pọ̀ sí i, ó sì tan àwọn èrò ìmọ̀lẹ̀ kálẹ̀ ju àwọn ẹgbẹ́ ẹ̀kọ́ lọ.
Ní ti ọgbọ́n èrò orí, àwàdà Voltaire kọ́ni pé wíwá òtítọ́ nílò ìrẹ̀lẹ̀ àti ìfẹ́ ọkàn láti rẹ́rìn-ín sí àwọn ẹ̀sùn ìgbéraga. Ó ń gba ìgbàgbọ́ pé a kò ní ṣiyèméjì: kì í ṣe ìgbàgbọ́ pé a kò ní gbogbo òtítọ́, bí kò ṣe ìgbàgbọ́ pé a kò ní fi ẹ̀rí, ìdúróṣinṣin, àti ènìyàn ṣe é.
Ipari
Àfikún Voltaire sí ìmọ̀ ọgbọ́n orí kò sinmi lórí ìdàgbàsókè àwọn ìmọ̀ ọgbọ́n orí ńláńlá, bí kò ṣe nípa dídá àyíká ìmọ̀ ọgbọ́n orí tuntun sílẹ̀ tí ó jẹ́ kí ìmọ̀ ọgbọ́n orí òde òní gbilẹ̀. Ó gba ìfaradà, òmìnira láti sọ̀rọ̀, àtúnṣe òfin, àti lílo ọgbọ́n orí gẹ́gẹ́ bí irinṣẹ́ láti ṣe àríwísí ẹ̀kọ́ ìgbàgbọ́ àti lílo agbára ní ọ̀nà àìtọ́. Nípasẹ̀ ìmọ̀ ọgbọ́n orí àti àríwísí rẹ̀ lórí ìrètí ìrònú, ó rán wa létí pé ìmọ̀ ọgbọ́n orí gbọ́dọ̀ dojúkọ òtítọ́, kìí ṣe láti sinmi nínú ètò èrò tí a ti sé mọ́. Pẹ̀lú àwàdà rẹ̀, Voltaire sọ àwọn èrò ọgbọ́n orí di alààyè, tí ó sún mọ́ ara wọn, tí ó sì ṣe pàtàkì sí àwùjọ.
Títí di òní, Voltaire ṣì ṣe pàtàkì gẹ́gẹ́ bí àmì ìrònú onígboyà: ó fihàn pé ìmọ̀ ọgbọ́n orí kìí ṣe ohun tí a ń lépa ní ẹ̀kọ́ nìkan, ṣùgbọ́n ìjàkadì ìwà rere láti gbèjà iyì ènìyàn nípasẹ̀ ìrònú, òmìnira, àti ìfaradà. Tí Ìmọ́lẹ̀ bá jẹ́ ìgbìyànjú aráyé láti jáde kúrò nínú "òkùnkùn" àìmọ̀ àti ìbẹ̀rù, nígbà náà Voltaire jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìmọ́lẹ̀ dídán tí ó ní ipa jùlọ nínú rẹ̀.
