Ìmọ̀ Ọgbọ́n Ìwọ̀-Oòrùn vs Ìmọ̀ Ọgbọ́n Ìlà-Oòrùn
Àwọn ìjíròrò nípa ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìwọ̀-oòrùn àti ti ìlà-oòrùn sábà máa ń bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú èrò pé wọ́n jẹ́ “òdìkejì”: a kà wọ́n sí àwọn tó ní èrò orí, àwọn tó ń ṣe àgbéyẹ̀wò, wọ́n sì tẹnu mọ́ ọgbọ́n orí; nígbà tí a ka ìlà-oòrùn sí ẹni tó ní èrò orí, tó ní ẹ̀mí, ó sì tẹnu mọ́ ìṣọ̀kan. Síbẹ̀síbẹ̀, ìpínyà yìí jẹ́ àkópọ̀ gbogbogbòò tó ń ran àwọn olùbẹ̀rẹ̀ lọ́wọ́ láti lóye àwọn àṣà gbogbogbòò. Ní òótọ́, àṣà kọ̀ọ̀kan yàtọ̀ síra, ó ní ipa lórí ara wọn, ó sì ń wá ìdáhùn sí àwọn ìbéèrè pàtàkì: kí ni òtítọ́, báwo ni ènìyàn ṣe lè gbé ìgbésí ayé, àti báwo la ṣe lè mọ ohunkóhun?
Àwọn gbòǹgbò ìtàn àti àṣà ìbílẹ̀
Ní gbogbogbòò, ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìwọ̀-oòrùn jẹ́ ti àṣà ìbílẹ̀ àwọn ará Giriki àtijọ́—àwọn orúkọ bíi Socrates, Plato, àti Aristotle—tí ó wá láti inú ìmọ̀ ọgbọ́n orí àwọn ará Róòmù, ìrònú àwọn Kristẹni ìgbàanì, Renaissance, Ìmọ́lẹ̀, àti ìmọ̀ ọgbọ́n orí òde òní àti ti òde òní. Ìdàgbàsókè ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, àwọn yunifásítì, àti àwọn àríyànjiyàn nípa ẹ̀kọ́ ìsìn àti ìṣèlú ní Yúróòpù ti ní ipa lórí àṣà ìbílẹ̀ ìwọ̀-oòrùn gidigidi.
Nibayi, imoye Ila-oorun tọka si oniruuru ero lati India, China, Japan, Guusu ila oorun Asia, ati agbegbe ti o wa ni ayika. Ni India, awọn aṣa Vedic, awọn Upanishads, Buddhism, Jainism, ati awọn ile-iwe bii Samkhya, Yoga, Nyaya, ati Vedanta dagbasoke. Ni China, Confucianism, Taoism, ati nigbamii Buddhism ti China ni ipilẹ awọn ọna ironu nipa iwa-rere, iṣakoso, ati agbaye. Ayika Ila-oorun nigbagbogbo ni asopọ pẹkipẹki pẹlu iṣe igbesi aye: iṣe ẹmi, aṣa, ibawi iwa, ati ibawi awujọ.
Kókó ìbéèrè náà: “òtítọ́” àti “ọgbọ́n ìyè”?
Ìyàtọ̀ kan tí a sábà máa ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ ni ọ̀nà tí ó da lórí ìṣòro. Àṣà ìwọ̀-oòrùn ni a sábà máa ń fi hàn gẹ́gẹ́ bí èyí tí ń tẹnu mọ́ wíwá òtítọ́ nípasẹ̀ àríyànjiyàn: àwọn ìtumọ̀ tí ó ṣe kedere, ẹ̀rí, ìrònú tí ó péye, àti ìjíròrò. Láti Plato sí ìmọ̀ ọgbọ́n orí òde òní, a ti ní ìtẹ̀sí láti dán ẹ̀tọ́ kan wò ní ọ̀nà tí ó tọ́: ṣé ó dúró ṣinṣin, ṣé ó tọ́, kí sì ni ìpìlẹ̀ ìmọ̀ rẹ̀?
Nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àṣà ìbílẹ̀ ìlà-oòrùn, àwọn ìbéèrè pàtàkì sábà máa ń yíká nípa ìtúsílẹ̀ kúrò nínú ìjìyà, ìbáramu pẹ̀lú ìṣẹ̀dá, tàbí ìdàgbàsókè ìwà. Fún àpẹẹrẹ, ẹ̀sìn Búdà tẹnu mọ́ òye gbogbokha (ìjìyà) àti ọ̀nà sí ìtúsílẹ̀ nípasẹ̀ ìṣe. Taoism tẹnu mọ́ “ọ̀nà” (Dao) àti ọ̀nà ìgbésí ayé ní ìbámu pẹ̀lú ìṣẹ̀dá. Confucianism dojúkọ gbígbin ìwà rere àti ìṣètò àwùjọ rere. Síbẹ̀síbẹ̀, èyí kò túmọ̀ sí pé ìlà-oòrùn jẹ́ “aláìní làákàyè” tàbí pé ìwọ̀-oòrùn “kò bìkítà sí ìgbésí ayé inú.” Ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ìlà-oòrùn ní ọgbọ́n ìrònú tó lágbára (fún àpẹẹrẹ, Nyaya ní Íńdíà), àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn onímọ̀ ọgbọ́n ìwọ̀-oòrùn tún sọ̀rọ̀ nípa ìgbésí ayé rere (fún àpẹẹrẹ, Aristotle pẹ̀lú ìwà rere tàbí Stoicism pẹ̀lú ìtẹnumọ́ rẹ̀ lórí àlàáfíà inú).
Ọ̀nà: ìṣàyẹ̀wò èrò àti ìṣe ìyípadà ara-ẹni
Nínú àṣà ìwọ̀-oòrùn, ìmọ̀ ọgbọ́n orí sábà máa ń gba ìkọ̀wé àríyànjiyàn, ìjíròrò ẹ̀kọ́, àti ìdàgbàsókè èrò. Àwọn èrò ni a gbé kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àbá tí a lè já ní koro tàbí gbèjà. Nítorí náà, agbára láti jiyàn àti láti ṣàlàyé àwọn ọ̀rọ̀ ṣe pàtàkì.
Ní Ìlà-Oòrùn, àwọn ọ̀nà ìmọ̀ ọgbọ́n orí sábà máa ń ní ìsopọ̀ pẹ̀lú àwọn ìṣe: àṣàrò, ìbáwí ìwà rere, ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ìrònú, àṣà ìbílẹ̀, tàbí ìwà àwùjọ. A kò lóye ìmọ̀ gẹ́gẹ́ bí "òótọ́ nínú àbá nìkan," ṣùgbọ́n a tún mọ̀ ọ́n gẹ́gẹ́ bí ohun kan tí ó yí ẹ̀kọ́ ìmọ̀ padà. Fún àpẹẹrẹ, nínú Zen, àwọn ẹ̀kọ́ kan ni a ṣe láti kọjá àwọn ọ̀nà ìrònú lásán, dípò kí ó kàn mú kí ẹ̀kọ́ pọ̀ sí i.
Sibẹsibẹ, pipin awọn ọna yii kii ṣe pipe. Aṣa Iwọ-oorun ni ogún ti ẹmi ati ti iṣe—bii ironu ninu Neoplatonism tabi awọn iṣe igbesi aye Stoic. Nibayi, aṣa Ila-oorun tun ni awọn ariyanjiyan imọran ti ara rẹ, gẹgẹbi ariyanjiyan Madhyamaka lori ofo (śūnyatā) ati (ni India) aṣa ti ọgbọn eto.
Awọn oju inu nipa ara ati agbaye
Ìyàtọ̀ tí a sábà máa ń mẹ́nu kàn ni bí a ṣe ń wo “Èmi”. Nínú ọ̀pọ̀ èrò àwọn ará ìwọ̀ oòrùn, pàápàá jùlọ láti ìgbà Descartes, a gbà pé ẹni tí a ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ jẹ́ ẹni tí ó dá dúró—“Èmi” gẹ́gẹ́ bí ibi tí ó yàtọ̀ síra fún ìmọ̀ tí ó lè ṣiyèméjì ohun gbogbo láti rí ìdánilójú. Èyí ti nípa lórí àwọn èrò òde òní nípa ẹ̀tọ́ ẹnìkọ̀ọ̀kan, òmìnira, àti ìdánimọ̀ ara ẹni.
Nínú àwọn àṣà ìbílẹ̀ kan ní ìlà-oòrùn, a sábà máa ń lóye “ara” ní ìbáṣepọ̀ tàbí ní ìṣòro pàápàá. Fún àpẹẹrẹ, ẹ̀sìn Búdà máa ń pe èrò “ara ẹni tí ó dúró ṣinṣin” níjà nípasẹ̀ èrò anatta (kò sí ara ẹni). Ìsìn Confucian fi ènìyàn sínú àwọ̀n ìdílé àti àjọṣepọ̀ àwùjọ, èyí tí ó ń jẹ́ kí ìdánimọ̀ ṣeé ṣe nípasẹ̀ àwọn ipa àti ẹrù iṣẹ́. Ìsìn Tao tẹnu mọ́ bí ìdánimọ̀ ṣe ń lọ sílẹ̀ tó, ó sì ń fúnni níṣìírí láti “ṣàn” pẹ̀lú àwọn ìlànà àdánidá.
Síbẹ̀síbẹ̀, kìí ṣe gbogbo èrò Ìlà-Oòrùn ló kọ “ara-ẹni” sílẹ̀ (fún àpẹẹrẹ, àwọn ilé-ẹ̀kọ́ Hindu kan tẹnu mọ́ Atman), kìí sìí ṣe gbogbo èrò Ìwọ̀-Oòrùn ló ń gbé ẹ̀mí-ẹni-lárugẹ (fún àpẹẹrẹ, Hume ṣiyèméjì nípa ohun tí ara rẹ̀ jẹ́, nígbà tí ìmọ̀-ẹ̀rọ ṣe àwárí ìmọ̀-ọkàn gẹ́gẹ́ bí ìrírí tí kò rọrùn bí “I tí ó yàtọ̀”).
Ìwà rere àti ète ìgbésí ayé: ìwà rere, òmìnira, àti ìṣọ̀kan
Nínú ìwà rere ti ìwọ̀ oòrùn, onírúurú ọ̀nà ló wà: ìwà rere ti Aristotle, ìmọ̀ nípa ìjìnlẹ̀ Kant tó tẹnu mọ́ ojúṣe ìwà rere, ìmọ̀ nípa ìjìnlẹ̀ nípa lílo agbára láti ṣe àyẹ̀wò àwọn àbájáde, àti ìwà rere ti ìdájọ́ òdodo àti ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn ti òde òní. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àríyànjiyàn ìwà rere ti ìwọ̀ oòrùn dá lórí àwọn ìlànà gbogbogbòò: kí ni àwọn òfin tó wúlò fún gbogbo ènìyàn?
Ìwà rere ti ìlà-oòrùn sábà máa ń tẹnu mọ́ kíkọ́ ìwà àti ìbáramu. Ìmọ̀-ẹ̀sìn Confucian máa ń tẹnu mọ́ ren (ẹ̀dá ènìyàn) àti li (ìwà/àṣà) gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti mú àwùjọ rere dàgbà. Ìsìn Buddhism tẹnu mọ́ àánú àti ọgbọ́n, kìí ṣe gẹ́gẹ́ bí “àwọn iṣẹ́” nìkan ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí àwọn ànímọ́ inú tí a gbìn. Ìsìn Hindu àti Jainism tẹnu mọ́ ahimsa (àìní ìwà ipá) gẹ́gẹ́ bí ìlànà ìwà rere tí ó gbòòrò.
Ìyàtọ̀ náà wà nínú ìtọ́sọ́nà: Ìwọ̀-Oòrùn sábà máa ń béèrè pé “kí ni ìwà rere?” nígbà tí Ìlà-Oòrùn sábà máa ń béèrè pé “báwo ni a ṣe lè jẹ́ ènìyàn tó dàgbà dénú tí a kò sì ní fa ìjìyà?” Dájúdájú, àwọn méjèèjì lè papọ̀: èrò ìwà rere náà lágbára gan-an ní Ìwọ̀-Oòrùn, àti pé àwọn ìlànà ìwà rere gbogbogbòò tún wà ní Ìlà-Oòrùn.
Ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, ìmọ̀ nípa àròsọ, àti àwọn ọ̀nà láti mọ̀
Ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìwọ̀-oòrùn òde òní ti gbilẹ̀ pẹ̀lú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, nítorí náà ìmọ̀ nípa ìmọ̀ (ìmọ̀ nípa ìmọ̀) dá lórí ìdáláre, ẹ̀rí, ọ̀nà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, àti iyèméjì. Ìmọ́lẹ̀ tẹnu mọ́ ọgbọ́n orí àti àlàyé ìdí. Ní ọ̀rúndún ogún, ìmọ̀ ọgbọ́n orí èdè àti ọgbọ́n orí pèsè àwọn irinṣẹ́ oníṣàyẹ̀wò fún ṣíṣe àyẹ̀wò àwọn ẹ̀tọ́ lọ́nà tó gún régé.
Ní Ìlà-Oòrùn, àwọn ọ̀nà mímọ̀ sábà máa ń ní ìwọ̀n inú: ìmọ̀-ọkàn, ìrírí tààrà, àti ìmọ̀-ọkàn gẹ́gẹ́ bí pápá ìwádìí. Fún àpẹẹrẹ, àwọn àṣà ìṣàrò kìí ṣe àwọn adaṣe ìsinmi lásán, ṣùgbọ́n àwọn ọ̀nà fún rírí èrò inú àti òtítọ́ kedere. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn àṣà ìlà-Oòrùn tún mọ ìsọ̀rí-ẹ̀yà tó lágbára jù ti àwọn orísun ìmọ̀ (pramana), pàápàá jùlọ nínú ìmọ̀ ọgbọ́n orí Íńdíà.
Ibi ipade ati ipa ti ara ẹni
Ní àgbáyé, ààlà láàrín “Ìwọ̀-Oòrùn àti Ìlà-Oòrùn” ń di èyí tí ó túbọ̀ ń yípadà síi. Àwọn àṣà ìṣàrò ẹ̀sìn Búdà ní ipa lórí ìmọ̀-ọkàn òde òní, nígbà tí a ń lo ọgbọ́n ìjìnlẹ̀ àti ọ̀nà ìṣàyẹ̀wò ti ìwọ̀-oòrùn láti ka àwọn ìwé Ìlà-Oòrùn ní ẹ̀kọ́. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn onímọ̀-ẹ̀rọ òde-òní ń gbìyànjú láti so àwọn méjèèjì pọ̀: ìfaradà àríyànjiyàn àti ìjìnlẹ̀ ìyípadà ara-ẹni. Kódà àwọn ọ̀ràn òde-òní—ìṣòro àyíká, àìdọ́gba àwùjọ, ìyàsọ́tọ̀ lórí ẹ̀rọ-ìbánisọ̀rọ̀—béèrè fún ọgbọ́n ní gbogbo àṣà.
Ìpàdé yìí rán wa létí pé "Ìwọ̀ Oòrùn" àti "Ìlà Oòrùn" kì í ṣe àpótí méjì tí a ti pa mọ́, bí kò ṣe ìdílé ńlá méjì tí wọ́n ní ọ̀nà tí ó díjú láti béèrè ìbéèrè. Gbígbà àwọn ohun tí ó dára jùlọ nínú méjèèjì túmọ̀ sí gbígbìyànjú láti jẹ́ alárìíwísí, ẹni tí ó ṣí sílẹ̀, àti onírẹ̀lẹ̀: kíkọ́ láti jiyàn ní kedere nígbà tí a ń kọ́ láti gbé ní ìmọ̀.
Penutup
Ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìwọ̀-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn yàtọ̀ síra nínú àwọn ìtẹ̀sí wọn nípa ìtàn, ọ̀nà àti ìtẹnumọ́ wọn: ìwọ̀-oòrùn sábà máa ń lágbára nínú ìṣàyẹ̀wò èrò àti ìjíròrò tí ó péye, nígbà tí ìwọ̀-oòrùn sábà máa ń lágbára nínú ìṣọ̀kan ìrònú àti ìṣe. Síbẹ̀síbẹ̀, a kò lè sọ pé a kò mọ àwọn èrò tí ó yàtọ̀ síra. Àwọn méjèèjì ní irinṣẹ́ fún òye òtítọ́, ṣíṣe àtúnṣe ìwà, àti kíkọ́ àwùjọ tí ó dára jù. Níkẹyìn, ìbéèrè náà kìí ṣe “èwo ni ó dára jù,” ṣùgbọ́n bí a ṣe ń bá ara wa sọ̀rọ̀, kọ́ ẹ̀kọ́, àti lo ọgbọ́n àwọn méjèèjì láti kojú àwọn ìpèníjà ìgbésí ayé ènìyàn lónìí.
