Ìwàláàyè àti Àìsí-àìní-ìgbésí ayé
Ìwàláàyè jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ọgbọ́n orí tí a bí ní ilẹ̀ Yúróòpù ní ọ̀rúndún ogún, tí ó tẹnu mọ́ pàtàkì ti olúkúlùkù, òmìnira, àti ìpinnu ara ẹni ní fífún ìgbésí ayé ẹni ní ìtumọ̀. Àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí ní ilé-ẹ̀kọ́ yìí, bíi Jean-Paul Sartre, Albert Camus, àti Friedrich Nietzsche, tẹnu mọ́ ọn pé ìgbésí ayé kò ní ìtumọ̀ gidi, àti pé a fún ènìyàn ní òmìnira láti pinnu ìtumọ̀ tirẹ̀.
Ní pàtàkì rẹ̀, ẹ̀mí-ẹ̀mí-ara-ẹni máa ń béèrè àwọn ìbéèrè pàtàkì nípa ìwàláàyè ènìyàn: Kí ni ìtumọ̀ ìgbésí ayé? Kí ni ète wa níbí? Báwo la ṣe lè gbé ìgbésí ayé wa? Láti ojú ìwòye ẹ̀mí-ẹ̀mí-ara-ẹni, kò sí ibi tí a ti pinnu láti dé. Èyí gbé ẹrù iṣẹ́ pàtàkì lé àwọn ènìyàn lọ́wọ́ láti pinnu àyànmọ́ ara wọn kí wọ́n sì ṣẹ̀dá ìtumọ̀ fún ìgbésí ayé wọn. Ilé-ẹ̀kọ́ yìí ń gbani níyànjú láti yẹra fún ìgbésí ayé tí a gbé kalẹ̀ lórí àwọn ìfojúsùn àti àwọn òfin tí àwùjọ, ìsìn, tàbí àwọn ilé-iṣẹ́ mìíràn kọ́. Ẹnikẹ́ni tí ó jẹ́ onímọ̀ nípa ẹ̀mí-ara-ẹni máa ń wá láti gbé ìgbésí ayé tòótọ́, ìyẹn ni, nípa gbígbé ìgbésí ayé tí ó jẹ́ òótọ́ tí kò sì ní ìdè pẹ̀lú àwọn ìlànà àti ìgbàgbọ́ òde.
Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, àìlóye jẹ́ èrò kan tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìṣẹ̀dá ayé, pàápàá jùlọ nínú àwọn iṣẹ́ Albert Camus. Àìlóye túmọ̀ sí ìforígbárí láàárín wíwá ìtumọ̀ ènìyàn àti àìlèṣeéṣe ayé láti pèsè rẹ̀. Gẹ́gẹ́ bí Camus ti sọ, wíwá ìtumọ̀ aráyé nígbà gbogbo nínú ayé wọn jẹ́ ohun tí kò dára nítorí pé ìgbésí ayé fúnra rẹ̀ kò ní òye tàbí ète pàtó.
Camus ṣàfihàn kókó ọ̀rọ̀ yìí nípasẹ̀ ìtàn àròsọ Sisyphus, ẹni tí ó wá láti inú ìtàn àròsọ Giriki tí wọ́n dá lẹ́bi láti máa yí òkúta ńlá sórí òkè, ṣùgbọ́n nígbàkúgbà tí ó bá fẹ́rẹ̀ dé orí rẹ̀, òkúta ńlá náà yóò yí padà sí ìsàlẹ̀. Sisyphus wà nínú ìyípo àìlópin láìsí àbájáde tí ó ṣe kedere. Fún Camus, Sisyphus jẹ́ àmì àìlóye, síbẹ̀ lẹ́yìn rẹ̀ ni òmìnira àti agbára àgbàyanu tí ènìyàn ní wà. Camus parí èrò sí pé “a gbọ́dọ̀ fojú inú wo Sisyphus bí ẹni tí ó láyọ̀,” nítorí pé nínú àìní ìtumọ̀ ni ènìyàn fi lè rí òmìnira tòótọ́: nípa gbígbà àìlóye àti fífaradà ní ìgbésí ayé dé gbogbo rẹ̀.
Jean-Paul Sartre náà kó ipa pàtàkì nínú ìdàgbàsókè ìmọ̀ ọgbọ́n orí ayé. Sartre tẹnu mọ́ ọn pé “ìwàláàyè ṣáájú ẹ̀dá.” Èyí túmọ̀ sí pé ènìyàn kọ́kọ́ wà, wọ́n ní ìrírí ìgbésí ayé, lẹ́yìn náà wọ́n sì ní òmìnira láti yan ìṣe wọn kí wọ́n sì dá ara wọn ní ìbámu pẹ̀lú àwọn ìṣe wọ̀nyẹn. Fún Sartre, kò sí ẹ̀dá tàbí ẹ̀dá ènìyàn pàtàkì tí ó wà kí a tó bí wọn; ènìyàn ló ń dá ìtumọ̀ ìgbésí ayé wọn nípasẹ̀ ìpinnu àti ìṣe wọn.
Sartre tẹnu mọ́ èrò “àìbalẹ̀ ọkàn” tó ń jáde láti inú òmìnira ènìyàn. Òmìnira láti ṣe àwọn yíyàn láìsí ìtọ́sọ́nà pípé ń fa àníyàn tó jinlẹ̀, bí àwọn ènìyàn ṣe mọ̀ pé àwọn nìkan ló máa ń dá wọn lẹ́bi fún ìṣẹ̀dá wọn àti àbájáde ìṣe wọn. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ń bani lẹ́rù, òmìnira yìí tún jẹ́ orísun agbára àti òtítọ́, nítorí ó ń jẹ́ kí àwọn ènìyàn lè ṣe àgbékalẹ̀ ìgbésí ayé wọn ní ìbámu pẹ̀lú yíyàn ara ẹni, kì í ṣe àṣẹ láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹlòmíràn.
Ìwàláàyè àti àìlóye máa ń fúnni ní ojú ìwòye tí kò rọrùn ṣùgbọ́n tí ó jinlẹ̀ nípa ìgbésí ayé ènìyàn. Àwọn méjèèjì kò gba èrò tí a ti pinnu tẹ́lẹ̀ nípa ète àti ìtumọ̀, wọ́n ń béèrè pé kí àwọn ènìyàn dojúkọ òfo àti àìdánilójú pẹ̀lú ìfaradà àti ìfaradà kíkún. Ní kúkúrú, ìgbésí ayé àìdánilójú jẹ́ ìgbésí ayé tí ó mọ̀ nípa àìdánilójú yìí, tí ó gbà pé kò ní ìtumọ̀, tí ó sì tún yàn láti gbé ìgbésí ayé pẹ̀lú ìfẹ́ àti ẹrù iṣẹ́.
Síbẹ̀, láìka bí ó ṣe hàn gbangba pé ó jẹ́ aláìnígbàgbọ́, èrò ìgbàgbọ́ nípa ìwàláàyè tún ní ìrètí tí ó farasin. Nípa gbígbà pé a kò ní ìdánilójú yìí, a ṣí àǹfààní láti ṣẹ̀dá ohun kan tí ó jẹ́ ti àtijọ́ àti èyí tí ó jẹ́ òótọ́ láti inú ìgbésí ayé wa sílẹ̀. Nípa gbígbà gbogbo ẹrù iṣẹ́ fún àyànmọ́ ara wa, a fún wa ní àǹfààní láti ṣe àgbékalẹ̀ ayé tí a fẹ́, pẹ̀lú òmìnira àti ìgbẹ́kẹ̀lé pátápátá.
Ìṣòro kan tí ó wọ́pọ̀ nínú ìrònú àwọn onímọ̀ nípa ìwàláàyè ni bí ènìyàn ṣe lè rí tàbí ṣẹ̀dá ìtumọ̀ láàárín àìdánilójú àti àìlóye yìí. Gẹ́gẹ́ bí Nietzsche ṣe sọ, “Ọlọ́run ti kú,” ó ń ṣàpẹẹrẹ ìparun àwọn èrò ìbílẹ̀ nípa ìtumọ̀ àti ète tí ẹ̀dá kan tí ó ga jùlọ pèsè. Dípò bẹ́ẹ̀, àwọn onímọ̀ nípa ìwàláàyè ni a pè níjà láti di “àwọn afárá àwọn ìlànà tuntun,” èyí tí ó túmọ̀ sí pé wọ́n gbọ́dọ̀ ṣẹ̀dá àti mú ìtumọ̀ tiwọn wá sí ìyè pẹ̀lú ìgboyà àti ìrònú.
Igbesẹ miiran ti awọn onigbagbọ aye maa n gbe ni nipasẹ iṣe. Nipasẹ iṣe, awọn eniyan n jẹrisi aye wọn ati ṣafihan ominira wọn. Awọn iṣe wọnyi ko ni lati jẹ nla tabi iyipada; nigba miiran awọn iṣe ojoojumọ ti a ṣe pẹlu imọye kikun ati ero le pese itumọ ati ayọ ẹni kọọkan. Gẹgẹbi Camus ti sọ, "Gbagbọ ninu igboya eniyan," a gbọdọ gbagbọ pe nipasẹ iṣe gidi, a le koju awọn aimọgbọnwa ki a si rii itumọ nibẹ.
Iṣẹ́ ọnà, ìwé, ìmọ̀ ọgbọ́n orí, àti ìfẹ́ jẹ́ díẹ̀ lára àwọn ọ̀nà tí àwọn ènìyàn lè gbà ní ìrírí àti láti fi hàn pé wọ́n wà láàyè. Fún àpẹẹrẹ, Sartre tẹnu mọ́ pàtàkì iṣẹ́ ọnà nínú mímú ìrírí ìgbésí ayé jinlẹ̀ sí i àti láti fi bí ìgbésí ayé ènìyàn ṣe díjú hàn. Iṣẹ́ ọnà lè pèsè ọ̀nà láti mọ àwọn ohun tí kò dáa nípa ìgbésí ayé nípa wíwo inú ìjìnlẹ̀ ìrírí ènìyàn àti mímú àwọn ohun tí a kò kà sí tàbí tí a kò kà sí hàn kedere.
Nínú ìfẹ́, àwọn onímọ̀ nípa ìwàláàyè rí i gẹ́gẹ́ bí pápá líle koko fún rírí ìran ènìyàn tòótọ́. Fún Sartre, ìfẹ́ kì í ṣe ohun tí ó kàn ń fúnni ní ayọ̀ tàbí ìtùnú; ó jẹ́ ìjàkadì láti mọ òmìnira ẹlòmíràn kí a sì gba rẹ̀. Èyí jẹ́ ìṣe eléwu, nítorí pé ìfẹ́ tòótọ́ ní ìṣípayá àti àìlera, ṣùgbọ́n nípasẹ̀ èyí gan-an ni a fi lè ṣàwárí jíjinlẹ̀ àti ẹwà gidi ti ìbáṣepọ̀ wa pẹ̀lú àwọn ẹlòmíràn.
Ní ìparí, ẹ̀mí àìsí-àìní ...
