Kí ni ìmọ̀ ọgbọ́n orí?
Ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìwádìí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àṣà pàtàkì nínú ìmọ̀ ọgbọ́n orí òde òní tó ń tẹnu mọ́ kedere, ìjíròrò tó lágbára, àti ìṣàyẹ̀wò èdè gẹ́gẹ́ bí irinṣẹ́ pàtàkì fún yíyanjú tàbí ṣíṣe àlàyé àwọn ìṣòro ìmọ̀ ọgbọ́n orí. Àṣà yìí gbilẹ̀ ní àgbáyé àwọn tó ń sọ èdè Gẹ̀ẹ́sì—pàápàá jùlọ ní United Kingdom, United States, Canada, àti Australia—ó sì ti ní ipa púpọ̀ nínú ìmọ̀ ọgbọ́n orí ẹ̀kọ́ jálẹ̀ ọ̀rúndún ogún, ó sì ń tẹ̀síwájú títí di òní yìí. Síbẹ̀síbẹ̀, ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìwádìí kìí ṣe “ìmọ̀ ọgbọ́n orí ní èdè Gẹ̀ẹ́sì” nìkan; ó jẹ́ ọ̀nà ìmọ̀ ọgbọ́n orí tí a fi ọ̀nà kan pàtó ṣe àfihàn: kíkọ́ àwọn àríyànjiyàn ní ọ̀nà tó tò, ṣíṣàyẹ̀wò àwọn àbá tí a fi pamọ́, ṣíṣàfihàn ìtumọ̀ àwọn èrò, àti lílo ọgbọ́n orí láti dán wò bóyá ìparí kan tẹ̀lé láti inú èrò rẹ̀ ní tòótọ́.
Àwọn Ànímọ́ Pàtàkì ti Ìmọ̀-Ọgbọ́n Onímọ̀-ẹ̀rọ
Àkọ́kọ́, ìmọ̀ ọgbọ́n orí onímọ̀ sáyẹ́ǹsì máa ń fi àwọn àríyànjiyàn tó ṣe kedere sí ipò àkọ́kọ́. Onímọ̀ ọgbọ́n orí onímọ̀ sáyẹ́ǹsì sábà máa ń gbìyànjú láti sọ àwọn àríyànjiyàn tó ṣe kedere, lẹ́yìn náà ó máa ń fi àwọn ìgbésẹ̀ ìrònú tó so àríyànjiyàn pọ̀ mọ́ ìparí ọ̀rọ̀ hàn. Ète rẹ̀ ni kí ẹni tó ń kà á ṣe àyẹ̀wò bóyá àríyànjiyàn náà dára, bóyá àríyànjiyàn náà tọ́, àti bóyá àwọn ọ̀nà míì tó dára jù bẹ́ẹ̀ lọ wà.
Èkejì, àṣà yìí lágbára nínú lílo ọgbọ́n ìrònú. Láti ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún, ọgbọ́n ìrònú ti gbilẹ̀ kíákíá, ó sì ń pèsè àwọn irinṣẹ́ tuntun fún jíjíròrò ìjẹ́pàtàkì àwọn àríyànjiyàn. Nítorí náà, ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ìmọ̀ ọgbọ́n orí onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ń lo àwọn èrò bíi àbá, àbájáde, ìdúróṣinṣin, àti ìtakora láti dán àwọn ẹ̀tọ́ wò. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé kì í ṣe gbogbo àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ló ń kọ àwọn àmì ìṣirò, ẹ̀mí "ìdúróṣinṣin" jẹ́ ànímọ́.
Ẹ̀kẹta, ìmọ̀ ọgbọ́n orí máa ń darí ìwádìí èdè àti àwọn èrò. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣòro ìmọ̀ ọgbọ́n orí ló máa ń jẹyọ láti inú ìdàrúdàpọ̀ ìtumọ̀: a máa ń lo ọ̀rọ̀ kan ní ọ̀nà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, tàbí gbólóhùn kan dàbí èyí tó ní ìtumọ̀ ṣùgbọ́n kò ṣe kedere. Nípa fífi ìyàtọ̀ sí lílo ọ̀rọ̀ ní àyíká ọ̀rọ̀, ṣíṣe àyẹ̀wò ìtumọ̀, àti ṣíṣe àyẹ̀wò ìṣètò gbólóhùn, ìmọ̀ ọgbọ́n orí máa ń retí láti ṣàlàyé àwọn ọ̀ràn. Ní àwọn àkókò kan, pàápàá jùlọ ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, ọ̀nà yìí tilẹ̀ gbé èrò náà lárugẹ pé àwọn ìṣòro ìbílẹ̀ kan jẹ́ ti èdè lásán.
Ẹ̀kẹrin, ìmọ̀ ọgbọ́n orí onímọ̀ sáyẹ́ǹsì máa ń lòdì sí àìlóye àti ìsọ̀rọ̀. Ọ̀nà ìkọ̀wé rẹ̀ sábà máa ń jẹ́ tààràtà, “sí kókó ọ̀rọ̀,” ó sì máa ń gbìyànjú láti yẹra fún àwọn ọ̀rọ̀ ewì tí ó ṣòro láti dán wò. Èyí kò túmọ̀ sí pé ìmọ̀ ọgbọ́n orí onímọ̀ sáyẹ́ǹsì máa ń kọ̀ jíjinlẹ̀ sílẹ̀; ó kàn ń béèrè pé kí a fi àríyànjiyàn dá ìjìnlẹ̀ yẹn láre.
Àwọn Gbòǹgbò Ìtàn àti Àwọn Ìgbékalẹ̀ Ìfarahàn
Ìmọ̀ ọgbọ́n ìṣàyẹ̀wò ni a sábà máa ń tọ́ka sí ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún àti ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, gẹ́gẹ́ bí ìṣesí sí agbára ìṣàyẹ̀wò èrò (pàápàá jùlọ Hegelian) ní England àti Europe. Àwọn ènìyàn méjì tí a sábà máa ń tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bí aṣáájú ni Gottlob Frege, onímọ̀ ọgbọ́n orí ará Germany, àti Bertrand Russell àti G.E. Moore ní England.
Frege ṣe agbekalẹ ọgbọn-ìrònú òde-òní àti ìmọ̀ ìtumọ̀ kan tí ó yatọ̀ sí "ìrònú" àti "ìtọ́kasí," èyí tí ó di ìpìlẹ̀ ìmọ̀-ìrònú èdè lẹ́yìn náà. Russell lókìkí fún ìmọ̀-ìrònú rẹ̀ nípa àwọn àpèjúwe, èyí tí ó fi hàn bí ìwádìí-ìrònú ṣe lè yanjú ìṣòro àwọn gbólóhùn tí ó dàbí ẹni pé ó tọ́ka sí ohun tí kò tọ́ka sí. Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, Moore tẹnu mọ́ ìwádìí-ìrònú àti ìgbèjà òye-orí, ó kọ àwọn àbá-ìrònú ...
Lẹ́yìn àkókò àkọ́kọ́ yìí, àṣà ìwádìí náà gbilẹ̀ nípasẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ “ìgbì” pàtàkì, títí kan èrò rere ní Vienna (Vienna Circle), èyí tí ó fẹ́ so ìmọ̀ ọgbọ́n orí pọ̀ mọ́ ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì. Wọ́n dábàá ìlànà ìfìdí múlẹ̀: gbólóhùn kan ní ìtumọ̀ tí a bá lè fìdí rẹ̀ múlẹ̀ ní ti ìmọ̀ tàbí ó jẹ́ òtítọ́ ìrònú/ìṣirò. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n tún ṣe àríwísí èrò yìí nígbà tó yá, ẹ̀mí rẹ̀—tí ó mú kí ìmọ̀ ọgbọ́n orí túbọ̀ le koko àti tí ó sún mọ́ ọ̀nà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì—ranlọ́wọ́ láti ṣe àgbékalẹ̀ ojú ìmọ̀ ọgbọ́n orí onímọ̀.
Ìmọ̀ ọgbọ́n orí Èdè, Ọpọlọ, àti Ìmọ̀ Sáyẹ́ǹsì
Ọ̀kan lára àwọn àfikún pàtàkì ti ìmọ̀ ọgbọ́n orí ni ìfarahàn ìmọ̀ ọgbọ́n orí èdè gẹ́gẹ́ bí pápá pàtàkì kan. Àwọn ènìyàn bíi Ludwig Wittgenstein (pàápàá jùlọ iṣẹ́ rẹ̀ ìṣáájú, Tractatus Logico-Philosophicus) rí i pé ìṣètò èdè ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ìṣètò ayé, àti pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣòro ìmọ̀ ọgbọ́n orí ló jẹ́yọ láti inú àìlóye èrò orí èdè. Ní ìpele ìkẹyìn rẹ̀, Wittgenstein yí àwọn ìgbésẹ̀ padà ó sì tẹnu mọ́ “àwọn eré èdè”: ìtumọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ sinmi lórí lílò wọn nínú ìṣe àwùjọ. Àríyànjiyàn láàárín àwọn ìpele méjì ti Wittgenstein fihàn pé ìmọ̀ ọgbọ́n orí kò ṣọ̀kan; ó ń yí padà ó sì ń yípadà.
Yàtọ̀ sí èdè, pápá pàtàkì kan ni ìmọ̀ ọgbọ́n orí. Àwọn ìbéèrè nípa ohun tí ìmọ̀ ọkàn jẹ́, bí ọpọlọ àti èrò ṣe jọra, àti bóyá kọ̀ǹpútà lè “ronú” ni a ń jíròrò gidigidi. Àṣà ìṣàyẹ̀wò sábà máa ń ṣiṣẹ́ pọ̀ pẹ̀lú ìmọ̀ nípa ọpọlọ, ìmọ̀ nípa ọpọlọ, àti ìmọ̀ kọ̀ǹpútà. Àwọn ẹ̀kọ́ bíi ìwà, iṣẹ́-ọnà, àti ìjíròrò nípa qualia ti gbilẹ̀ ní àyíká yìí.
Nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, ọ̀nà ìṣàyẹ̀wò ìṣètò àlàyé sáyẹ́ǹsì, èrò ìdí, ẹ̀kọ́ ìjẹ́rìí, àti ipò òtítọ́ sáyẹ́ǹsì. Ọ̀pọ̀ ìjíròrò tún kan ìṣeéṣe, àbájáde, àti ọ̀nà sáyẹ́ǹsì, èyí tí ó mú kí wọ́n bá ìṣe àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì mu.
Metaphysics ati Ìwà Rere ninu Aṣa Atunyẹwo
Wọ́n ti sọ pé ìmọ̀ ọgbọ́n orí onímọ̀ sáyẹ́ǹsì kò gba ìmọ̀ nípa ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, ṣùgbọ́n èyí kì í ṣe òótọ́ pátápátá. Ní tòótọ́, ní àkókò ìmọ̀ ọgbọ́n orí, wọ́n sábà máa ń ka ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì sí “aláìní ìtumọ̀.” Ṣùgbọ́n, láti àárín ọ̀rúndún ogún, ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ti tún padà sí ìrísí tó túbọ̀ ṣe kedere. Àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí bíi Saul Kripke ló fa ìtúnṣe ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì nípa ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì (bó ṣe ṣeé ṣe àti àìní), wọ́n ń jíròrò ìdámọ̀, ìpìlẹ̀, àti àwọn ayé tó ṣeé ṣe nípa lílo àwọn irinṣẹ́ ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì òde òní.
Nínú ìwà rere, ìmọ̀ ọgbọ́n orí onímọ̀ nípa ìwádìí máa ń gbé àwọn ìlànà ìwádìí (ìwádìí ìtumọ̀ “rere,” “òtọ́,” àti “ó yẹ”), àwọn ìlànà ìṣètò (ìlò, ìmọ̀ nípa ìwádìí, àdéhùn), àti ìlànà ìwádìí (bioethics, ìlànà ìmọ̀ ẹ̀rọ). Àwọn ìjíròrò ìwà rere onímọ̀ nípa ìwádìí sábà máa ń tẹnu mọ́ ìyàtọ̀ èrò, ìdúróṣinṣin àwọn ìlànà, àti àríyànjiyàn tí ẹni tí ó ń bá wa sọ̀rọ̀ lè dán wò.
Awọn iyatọ pẹlu imoye Continental
Ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìwádìí ni a sábà máa ń fi wé àwọn àṣà ìmọ̀ ọgbọ́n orí ilẹ̀ ayé (fún àpẹẹrẹ, ìmọ̀ nípa ẹ̀dá, ìmọ̀ nípa ẹ̀dá, ìmọ̀ nípa ètò, ìmọ̀ lẹ́yìn-ìṣètò), èyí tí ó jẹ́ olórí jùlọ ní France àti Germany ní ọ̀rúndún 20. Ìyàtọ̀ náà sábà máa ń rọrùn bí èyí: ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìwádìí tẹnu mọ́ àríyànjiyàn àti èdè tí ó ṣe kedere, nígbà tí ìmọ̀ ọgbọ́n orí ilẹ̀ ayé tẹnu mọ́ ìtàn, ìtumọ̀, ìrírí ìgbésí ayé, àti àríwísí àṣà. Síbẹ̀síbẹ̀, ìyàtọ̀ yìí kì í ṣe pípé. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí lónìí ń gbìyànjú láti dí àlàfo láàrín méjèèjì, àwọn kókó ọ̀rọ̀ sì wà (fún àpẹẹrẹ, ìmọ̀ nípa ìwà rere, ìṣèlú) tí àṣà méjèèjì ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ ní ọ̀nà tí ó yàtọ̀ síra.
Kí ló dé tí ìmọ̀ ọgbọ́n orí onímọ̀ nípa ìwádìí fi ṣe pàtàkì?
Ìmọ̀ ọgbọ́n ìwádìí ṣe pàtàkì nítorí pé ó ní ẹ̀ka ìrònú tó wúlò: ọ̀nà láti dán àwọn àríyànjiyàn wò, láti mọ ìtumọ̀, àti láti ṣe àyẹ̀wò àwọn ẹ̀tọ́ nígbà gbogbo. Nínú ayé gbogbogbòò tí ó kún fún àríyànjiyàn kíákíá, àìtọ́, àti ọ̀rọ̀ àsọyé, àwọn ọgbọ́n ìwádìí ń ràn wá lọ́wọ́ láti béèrè pé: “Kí ni a ń sọ gan-an?”, “Kí ni ẹ̀rí?”, “Ṣé ìparí ọ̀rọ̀ náà tẹ̀lé e?”, àti “Ṣé àwọn èrò ìkọ̀kọ̀ kan wà tí ó ní ìṣòro?” Kódà bí ẹnìkan kò bá di onímọ̀ ọgbọ́n èrò orí, àwọn ọ̀nà àti ìwà ọgbọ́n tí a gbé kalẹ̀ nínú àṣà ìwádìí lè fún ìrònú àròjinlẹ̀ lókun.
Ní àkókò kan náà, ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìwádìí tún ti dojúkọ àríwísí: àwọn kan ti jiyàn pé àṣà náà jẹ́ ti ìmọ̀ ẹ̀rọ jù, ó dojúkọ jù lórí àwọn eré èdè, tàbí kò bójútó àwọn ìbéèrè pàtàkì nípa ìwàláàyè àti àwùjọ. Àwọn àríwísí wọ̀nyí ti ṣe àfikún sí ìdàgbàsókè inú àṣà ìwádìí fúnra rẹ̀, títí kan àwọn ìsapá láti jẹ́ kí ìmọ̀ ọgbọ́n orí túbọ̀ bá àwọn ọ̀ràn gbogbogbòò mu bíi ìdájọ́ òdodo, abo, ẹ̀yà, ìmọ̀ ẹ̀rọ, àti àyíká.
Penutup
Nítorí náà, ìmọ̀ ọgbọ́n orí onímọ̀ sáyẹ́ǹsì jẹ́ àṣà ìmọ̀ ọgbọ́n orí tó ń tẹnu mọ́ kedere, ìjíròrò tó lágbára, àti ìwádìí èrò—nígbà gbogbo nípasẹ̀ ọgbọ́n orí àti ìkẹ́kọ̀ọ́ èdè—láti lóye àwọn ìbéèrè pàtàkì nípa ìmọ̀, òtítọ́, èrò inú, ìwà rere, àti ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì. Ó ní ìtàn gígùn, àwọn ènìyàn pàtàkì, àti ipa tó lágbára lórí ìmọ̀ ọgbọ́n orí òde òní. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀nà àti àfiyèsí rẹ̀ yàtọ̀ sí àwọn àṣà mìíràn, ìmọ̀ ọgbọ́n orí onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ṣì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọ̀nà tó lágbára jùlọ láti ṣe ìmọ̀ ọgbọ́n orí: kì í ṣe nípa gbígbẹ́kẹ̀lé ọ̀rọ̀ sísọ, ṣùgbọ́n nípa dídán àwọn èrò wò nípasẹ̀ àríyànjiyàn tó dájú.
Tí o bá fẹ́, mo lè ṣẹ̀dá àtúnṣe tó gbajúmọ̀ jù nínú àpilẹ̀kọ náà (èdè tó rọrùn), tàbí àtúnṣe ẹ̀kọ́ pẹ̀lú àkójọ àwọn nọ́mbà àti ìwé kíkà tí a dámọ̀ràn.
