Àgbéyẹ̀wò ìmọ̀ ọgbọ́n orí Ludwig Wittgenstein
Ludwig Wittgenstein jẹ́ ọ̀kan lára àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí tó ní ipa jùlọ ní ọ̀rúndún ogún. Àwọn iṣẹ́ rẹ̀ kò wulẹ̀ jẹ́ ìpìlẹ̀ ìmọ̀ èdè àti ìmọ̀ ọgbọ́n orí onímọ̀ nípa ìwádìí nìkan, ṣùgbọ́n wọ́n tún yí ọ̀nà tí a gbà ń ronú nípa èdè, ìtumọ̀, àti òtítọ́ padà. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣe àgbéyẹ̀wò èrò Wittgenstein, tí yóò darí àfiyèsí sí àwọn àkókò pàtàkì méjì nínú iṣẹ́ rẹ̀: àkókò ìbẹ̀rẹ̀, tí ó sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú Tractatus Logico-Philosophicus rẹ̀, àti àkókò ìkẹyìn, tí ó dá lórí Àwọn Ìwádìí Ẹ̀kọ́ Ọgbọ́n rẹ̀.
Àtilẹ̀wá àti Ìgbésí Ayé
A bí Ludwig Josef Johann Wittgenstein ní ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kẹrin ọdún 1889, ní Vienna, Austria. Ìdílé rẹ̀ jẹ́ ọlọ́rọ̀ àti onímọ̀ ẹ̀kọ́, èyí sì fún Wittgenstein ní àǹfààní láti gba ẹ̀kọ́ tó dára. Ó kọ́ ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀rọ kí ó tó di onímọ̀ ọgbọ́n orí ní Cambridge lábẹ́ ìtọ́sọ́nà Bertrand Russell. Russell àti Frege ní ipa tó lágbára lórí Wittgenstein, pàápàá jùlọ ní ṣíṣe àtúnṣe ìrònú rẹ̀ ní àwọn ọdún ìbẹ̀rẹ̀ rẹ̀.
Wittgenstein kọ ìwé Tractatus Logico-Philosophicus nígbà tí ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ ní ogun nígbà Ogun Àgbáyé Kìíní, èyí tí a tẹ̀ jáde ní ọdún 1921. Lẹ́yìn ogun náà, ó lo àkókò gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ ní Austria àti ilé àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ kí ó tó padà sí Cambridge láti kọ́ni àti láti tẹ̀síwájú iṣẹ́ rẹ̀, èyí tí ó yọrí sí ìwádìí ìmọ̀ ọgbọ́n orí, tí a tẹ̀ jáde lẹ́yìn ikú rẹ̀ ní ọdún 1953.
Akoko Ibẹrẹ: Tractatus Logico-Philosophicus
Ilé Àkọ́kọ́
Tractatus ni ìgbìyànjú Wittgenstein láti yanjú onírúurú ọ̀ràn ìmọ̀ ọgbọ́n orí nípa lílo àgbéyẹ̀wò èdè. Nínú rẹ̀, ó jiyàn pé ayé ní àwọn òtítọ́, kìí ṣe àwọn ohun èlò. Àwọn òtítọ́ jẹ́ àwọn ipò tàbí ipò tí ó ń ṣàfihàn bí a ṣe ṣètò àwọn ohun. A mọ èrò yìí sí "ìmọ̀ nípa àwòrán ìtumọ̀."
Àwọn Àbá àti Ìrònú
Gẹ́gẹ́ bí Wittgenstein ti sọ, ìgbékalẹ̀ jẹ́ ìgbékalẹ̀ tí ó bá ọgbọ́n mu ti òtítọ́. Ìgbékalẹ̀ ìgbékalẹ̀ ìgbékalẹ̀ kan ṣàfihàn ìgbékalẹ̀ ayé, níbi tí àwọn èrò èdè ti ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ohun kan. Nítorí náà, èdè ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìgbékalẹ̀ òtítọ́. Èrò yìí farahàn gidigidi nínú gbólóhùn Wittgenstein tí ó lókìkí ní ìparí Tractatus: "Ohun tí a lè sọ, ni a lè sọ ní kedere; àti níbi tí ẹnìkan kò bá lè sọ̀rọ̀, ẹni náà gbọ́dọ̀ dákẹ́."
Pàtàkì àti Àríwísí
Àgbékalẹ̀ yìí tẹnumọ́ pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ gbólóhùn ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìbílẹ̀ kò ní ìtumọ̀ nítorí pé wọn kò bá ìṣètò ọgbọ́n orí ayé mu. Wittgenstein jiyàn pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣòro ìmọ̀ ọgbọ́n orí ló ń jẹyọ láti inú àìlóye èdè. Àwọn àríwísí sí Tractatus ní nínú èrò náà pé ìmọ̀ ọgbọ́n orí fúnrarẹ̀ kò ní ṣeé ṣe tí gbogbo ìṣòro ìmọ̀ ọgbọ́n orí bá kan ìrònú èdè, èyí sì mú kí Wittgenstein ronú síwájú sí i tí ó fa ìyípadà ńlá nínú ìrònú rẹ̀.
Àkókò Tó Kẹ́yìn: Àwọn Ìwádìí Ọgbọ́n-orí
Àyípadà Paradigm
Nígbà díẹ̀ lẹ́yìn tí wọ́n tẹ̀ ìwé Tractatus jáde, Wittgenstein bẹ̀rẹ̀ sí í ṣiyèméjì díẹ̀ lára àwọn èrò pàtàkì tí ó ti gbé kalẹ̀ tẹ́lẹ̀. Nínú Ìwádìí Ẹ̀kọ́ Ọgbọ́n, ó yí ipò rẹ̀ padà ní pàtàkì, ó sì gba ọ̀nà tí ó túbọ̀ gbéṣẹ́ àti ọ̀nà tí ó yí èrò padà sí èdè.
Àwọn Eré Èdè (Àwọn Eré Èdè)
Ọ̀kan lára àwọn èrò pàtàkì iṣẹ́ yìí ni “àwọn eré èdè.” Ọ̀rọ̀ yìí tọ́ka sí òtítọ́ pé lílo èdè jẹ́ ohun tó ní ìtumọ̀ tó ga, ó sì yàtọ̀ síra ní ìbámu pẹ̀lú ipò, àwọn ète ìbánisọ̀rọ̀, àti àwọn ìlànà àwùjọ. A kò tún rí èdè mọ́ gẹ́gẹ́ bí àwọn àbá tó gbọ́dọ̀ fi òtítọ́ hàn lọ́nà tó bófin mu, ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀, gẹ́gẹ́ bí ohun èlò tó jẹ́ ara ìgbòkègbodò ènìyàn.
Àwọn òfin àti ìgbésí ayé
Wittgenstein tẹnu mọ́ pàtàkì lílóye àwọn òfin eré èdè àti bí a ṣe ń lò wọ́n. Ó jiyàn pé èdè jẹ́ “ìgbésí ayé,” èyí tí ó túmọ̀ sí wípé ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ àti gbólóhùn ni a pinnu nípa àyíká àwùjọ tí a ti ń lò wọ́n. Ìmọ́lẹ̀ èdè kìí ṣe ọ̀rọ̀ ìrònú mọ́, bí kò ṣe nípa bí a ṣe ń lo ọ̀rọ̀ àti bí a ṣe ń lóye rẹ̀ ní onírúurú àyíká ipò.
Ìwádìí Ọgbọ́n-orí
Kókó pàtàkì mìíràn nínú Ìwádìí Ìmọ̀ Ọgbọ́n ni ìlòdì sí ìjẹ́pàtàkì. Wittgenstein gbógun ti àwọn èrò ìbílẹ̀ nípa kókó àwọn èrò ìmọ̀ ọgbọ́n orí, bíi "ìtumọ̀," "ọkàn," tàbí "ìfẹ́." Ó jiyàn pé a gbọ́dọ̀ yẹra fún wíwá kókó ìkọ̀kọ̀ àwọn èrò wọ̀nyí kí a sì wo bí a ṣe ń lò wọ́n ní ìṣe ojoojúmọ́.
Àríwísí àti Ìpalára
Lẹ́yìn náà, àríwísí tí wọ́n ṣe sí Wittgenstein sábà máa ń fi ìmọ̀lára hàn pé ìmọ̀ ọgbọ́n orí rẹ̀ lè yọrí sí ìfọ̀rọ̀wérọ̀ èdè tàbí pípadánù ọ̀nà ìlànà sí òtítọ́. Síbẹ̀síbẹ̀, ipa tí Philosophical Investigations ní lórí rẹ̀ kò ṣeé sẹ́, pàápàá jùlọ nínú ìmọ̀ èdè, ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn, àti ìmọ̀ nípa àwùjọ. Ìṣàyẹ̀wò àyíká Wittgenstein tún pèsè ìpìlẹ̀ tó lágbára fún àwọn ìgbìmọ̀ ọgbọ́n orí onímọ̀ sáyẹ́ǹsì àti lẹ́yìn ìṣàyẹ̀wò.
Àwọn Àfikún àti Àtijọ́
Àwọn èrò Wittgenstein ti ní ipa tó jinlẹ̀, ó ní ipa lórí àwọn ẹ̀ka ìmọ̀ ọgbọ́n orí ju ìmọ̀ ọgbọ́n orí lọ, bíi ìmọ̀ èdè, ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn, ìmọ̀ nípa ọpọlọ, àti ẹ̀kọ́ àṣà. Ọ̀nà tó gbà ṣe àgbéyẹ̀wò èdè ní kíkún àti ní ti àyíká ti ran àwọn ènìyàn lọ́wọ́ láti mọ bí a ṣe ń lóye ìbánisọ̀rọ̀, ìtumọ̀ rẹ̀, àti ìbáṣepọ̀ ènìyàn.
Àríwísí Wittgenstein lórí ìmọ̀ ọgbọ́n ìbílẹ̀ àti ọ̀nà ìrònú rẹ̀, èyí tí ó ṣe àpèjúwe ju ìlànà lọ, tún yọrí sí ìlọsíwájú nínú àwọn ọ̀nà ìwádìí ìmọ̀ ọgbọ́n orí. Iṣẹ́ rẹ̀ kọ́ni ní èrò àgbéyẹ̀wò sí àwọn èrò pàtàkì nínú òye àwọn èrò pàtàkì, ó sì ń pè wá níjà láti tún ronú nípa àwọn ìpìlẹ̀ tí a sábà máa ń gbà pé kò dára.
Ipari
Ludwig Wittgenstein ṣì jẹ́ ẹni pàtàkì nínú ìmọ̀ ọgbọ́n òde òní, pẹ̀lú àwọn àkókò méjì tí ó yàtọ̀ síra tí ó sì ní ipa lórí iṣẹ́ rẹ̀. Láti inú ìṣàyẹ̀wò ọgbọ́n nínú Tractatus Logico-Philosophicus sí ọ̀nà èdè tí ó wà ní àyíká nínú Ìwádìí Ẹ̀kọ́ Ọgbọ́n, Wittgenstein fúnni ní òye jíjinlẹ̀ nípa èdè àti ìtumọ̀. Ìmọ̀ onímọ̀ nípa ìṣirò àti ìgboyà ọgbọ́n rẹ̀ mú kí ó jẹ́ ẹni tí a óò máa kẹ́kọ̀ọ́ àti ronú lé lórí, tí yóò sì ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún àwọn ẹ̀kọ́ èrò àti èrò tuntun nínú ìmọ̀ ọgbọ́n orí àti àwọn ẹ̀ka ẹ̀kọ́ ojoojúmọ́ mìíràn.
