Ìsọ̀rí Oògùn Aláìsàn-ọkàn: Ìtọ́sọ́nà Púpọ̀
Àwọn oògùn antipsychotics jẹ́ irú àwọn oògùn tí a ń lò láti ṣàkóso àwọn àmì àrùn ọpọlọ, títí bí schizophrenia, schizoaffective disorder, àti, nígbà míì, bipolar disorder. Lílò wọ́n bẹ̀rẹ̀ láti àárín ọ̀rúndún ogún, wọ́n sì ti ní ìdàgbàsókè pàtàkì nínú ipa àti ìdínkù àwọn ipa ẹ̀gbẹ́. Àpilẹ̀kọ yìí ní èrò láti pèsè ìtọ́sọ́nà pípéye sí ìpínsísọ̀rí àwọn oògùn antipsychotic, tí ó dojúkọ ìtàn wọn, irú wọn, àwọn ọ̀nà ìṣe wọn, àti àwọn ipa wọn.
Ìtàn Lilo Antipsychotic
Ìtàn àwọn oògùn apanilára bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1950 pẹ̀lú àwárí chlorpromazine, tí a kà sí oògùn apanilára ìran àkọ́kọ́ (àìsàn apanilára tí ó wọ́pọ̀). Àwárí yìí ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún ìdàgbàsókè àwọn oògùn tí ó lè dín àwọn àmì àrùn apanilára kù nípa dídín àwọn ìrònú, ìrònú àti ìdààmú ìrònú kù. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó gbéṣẹ́, àwọn oògùn apanilára ìran àkọ́kọ́ sábà máa ń ní ipa lórí àwọn ipa ẹ̀gbẹ́ pàtàkì, títí bí àwọn àmì àrùn extrapyramidal bíi ìwárìrì, líle, àti dyskinesia.
Ìpínsísọ̀rí Àwọn Oògùn Àìsàn Ọpọlọ
A le pin awọn oogun antipsychotics si awọn ọna oriṣiriṣi, eyiti o wọpọ julọ da lori iran wọn ati ilana iṣe wọn.
1. Àwọn oògùn tí ó ń dènà àrùn ọpọlọ ìran kìíní (Àṣà)
Abuda
Àwọn oògùn ìdènà àrùn ìran àkọ́kọ́, tí a tún mọ̀ sí àwọn oògùn ìdènà àrùn tí ó wọ́pọ̀, ni a ń lò ní pàtàkì láti tọ́jú àwọn àmì àrùn schizophrenia, bí ìríran àti ìrònú. Wọ́n ń ṣiṣẹ́ nípa dídènà àwọn olugba dopamine D2 nínú ọpọlọ, èyí tí a gbàgbọ́ pé ó ní ipa nínú ìdàgbàsókè àwọn àmì àrùn ọpọlọ.
Àwọn Àpẹẹrẹ Oògùn
– Chlorpromazine: Oògùn ìdènà àrùn àkọ́kọ́ tí a rí.
– Haloperidol: Ọkan ninu awọn oogun antipsychotic ti a maa n lo julọ.
– Fluphenazine: A maa n lo o fun aisan schizophrenia onibajẹ.
Àwọn ipa ẹgbẹ
Àwọn oògùn antipsychotic tó wọ́pọ̀ ní oríṣiríṣi ipa ẹ̀gbẹ́, tó ní í ṣe pẹ̀lú ètò extrapyramidal:
– Àwọn ipa Extrapyramidal: Pẹ̀lú ìwárìrì, ìdúró iṣan, àti ìfàsẹ́yìn iṣan tí a kò ṣàkóso.
– Tardive Dyskinesia: Àwọn ìgbésẹ̀ àìmọ̀ọ́mọ̀ tí ó máa ń dàgbàsókè díẹ̀díẹ̀ pẹ̀lú lílo fún ìgbà pípẹ́.
– Ìfàmọ́ra àti Ìfàmọ́ra Ẹlẹ́sẹ̀: Àwọn ipa mìíràn tí a sábà máa ń rí.
2. Ìran Kejì Àwọn Oògùn Àìsàn Ọpọlọ (Àìtọ́)
Abuda
Àwọn oògùn ìdènà àrùn ìran kejì, tàbí àwọn oògùn ìdènà àrùn tí kò wọ́pọ̀, ni a gbé kalẹ̀ ní ọdún 1990, a sì kà wọ́n sí ìlọsíwájú pàtàkì nínú ìtọ́jú àrùn ìdènà àrùn. Yàtọ̀ sí dídènà àwọn olugba dopamine, àwọn oògùn ìdènà àrùn tí kò wọ́pọ̀ tún ń fojú sí àwọn olugba serotonin (5-HT2A), èyí tí ó ń fúnni ní àǹfààní afikún nínú bíbójútó àwọn àmì àrùn schizophrenia tí kò dára àti èyí tí ó lè fa ìṣòro.
Àwọn Àpẹẹrẹ Oògùn
– Clozapine: Arun antipsychotic akọkọ ti ko ni aiṣe ati pe a maa n kà si eyi ti o munadoko julọ, paapaa fun awọn ọran ti o ni resistance.
– Risperidone: A maa n lo o fun aisan schizophrenia ati arun bipolar.
– Olanzapine: Ó ní ipa rere àti àbájáde ẹ̀gbẹ́.
– Quetiapine: Ó ń kó ipa pàtàkì nínú ìtọ́jú àrùn bipolar àti gẹ́gẹ́ bí adjuvant antidepressant.
Àwọn ipa ẹgbẹ
Àwọn oògùn antipsychotic tí kò wọ́pọ̀ ni a fẹ́ràn nítorí wọ́n ní ewu díẹ̀ láti ní àwọn ipa ẹ̀gbẹ́ extrapyramidal, ṣùgbọ́n wọn kò ní àwọn ipa ẹ̀gbẹ́:
– Àfikún Ìwúwo: Èyí jẹ́ àbájáde tí ó wọ́pọ̀ tí ó sì ṣe pàtàkì, tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ewu àrùn ìṣiṣẹ́ ara.
– Àtọ̀gbẹ Mellitus: Àwọn oògùn antipsychotic díẹ̀ tí kò wọ́pọ̀ lè mú kí ewu àrùn àtọ̀gbẹ irú kejì pọ̀ sí i.
– Àwọn Àbájáde Ìṣẹ̀dá-ara: Pẹ̀lú àfikún cholesterol àti triglycerides.
Iṣẹ́ Ìṣiṣẹ́
Àwọn antipsychotics ń ṣiṣẹ́ nípasẹ̀ onírúurú ọ̀nà tí ó ní ipa lórí àwọn neurotransmitters nínú ọpọlọ:
– Dopamine: Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn oògùn antipsychotic ló ń ṣiṣẹ́ nípa dídènà àwọn olugba dopamine, pàápàá jùlọ irú D2. Ìdènà yìí ń ran lọ́wọ́ láti ṣàkóso àwọn àmì rere ti psychosis.
– Serotonin: Awọn oogun antipsychotic ti ko wọpọ fojusi awọn olugba serotonin (pataki 5-HT2A), eyiti o ṣe iranlọwọ lati dinku awọn aami aisan odi ti schizophrenia ati awọn ipa ẹgbẹ extrapyramidal.
– Glutamate: Àbá kan tún wà pé àìṣiṣẹ́ nínú ètò glutamate lè kó ipa nínú schizophrenia, àwọn ìwádìí kan sì ń lọ lọ́wọ́ láti ṣe àwọn oògùn tó ń fojú sí ètò yìí.
Lilo Ile-iwosan
Lílo àwọn oògùn antipsychotic nínú iṣẹ́ ìṣègùn nílò àkíyèsí pẹ̀lẹ́pẹ̀lẹ́. Yíyàn oògùn antipsychotic da lórí ìrísí aláìsàn, ìtàn ìṣègùn, ìdáhùn sí ìtọ́jú ìṣègùn tẹ́lẹ̀, àti bí ó ṣe lè fara da àwọn ipa búburú.
1. Àìsàn ọpọlọ:
– Àwọn Àmì Àrùn Tó Lè Dáa: Ó sábà máa ń bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àwọn oògùn tó lè pa ara lára tí a lè fún ní ẹnu tàbí nípasẹ̀ abẹ́rẹ́.
– Ìtọ́jú: Àwọn góńgó ìgbà pípẹ́ láti dènà àtúnṣe àti láti mú kí ìgbésí ayé dára síi.
2. Àìsàn Onípele-méjì:
– Ìrora ọkàn tó le koko: Àwọn oògùn tó ń dènà àrùn ọpọlọ bíi olanzapine àti risperidone ni wọ́n sábà máa ń lò.
– Ìtọ́jú Ìmọ́lára: Àwọn oògùn apàrora tí kò wọ́pọ̀ ni a tún ń lò gẹ́gẹ́ bí ohun tí ń mú kí ìmọ̀lára dúró.
3. Àrùn Schizoaffective:
– Pẹ̀lú àwọn àmì àrùn tó ń fa ìmọ̀lára àti schizophrenia, lílo àwọn oògùn apàmọ̀lára tí kò wọ́pọ̀ ni a sábà máa ń fẹ́.
Àwọn Ìpèníjà àti Ọjọ́ Ọ̀la
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn oògùn antipsychotic ti mú ìlọsíwájú tó ga wá nínú ìtọ́jú psychosis, àwọn ìpèníjà ṣì wà. Dídára ìgbésí ayé àwọn aláìsàn sábà máa ń dínkù nítorí àwọn ipa ẹ̀gbẹ́ ara àti ti ìṣiṣẹ́ ara. Ìwádìí ń tẹ̀síwájú láti ṣe àwárí àwọn oògùn tí wọ́n ní àwọn àkópọ̀ ìpalára ẹ̀gbẹ́ tí ó dára síi.
Àwọn ọjọ́ iwájú tó dájú nínú ìdàgbàsókè àrùn ọpọlọ ni ìwádìí nípa:
– Ìṣègùn Transcranial: Lílo ìmọ̀ ẹ̀rọ neuromodulation tí kìí ṣe abẹ́rẹ́ láti yí ìṣiṣẹ́ ọpọlọ padà.
– Ìtọ́jú Àìsàn Àìsàn: Ìwádìí ní ìpele ìbílẹ̀ àti ìpele epigenetic láti lóye ìpìlẹ̀ àdánidá ti àìsàn ọpọlọ àti àwọn oògùn tí ó lè fojú sí àwọn ìlànà wọ̀nyí ní tààrà.
Ipari
Àwọn oògùn antipsychotics jẹ́ pàtàkì nínú ìṣàkóso àwọn àrùn ọpọlọ. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n ti ní ìlọsíwájú tó ga nínú ìtọ́jú àwọn aláìsàn tó ní àrùn schizophrenia àti àwọn àrùn tó jọra, àwọn oníṣègùn gbọ́dọ̀ ṣàkóso yíyàn àti lílo wọn dáadáa láti mú àǹfààní wọn pọ̀ sí i àti láti dín àwọn àbájáde búburú kù. Ọjọ́ iwájú ní ìlérí púpọ̀, pẹ̀lú ìwádìí tó ń lọ lọ́wọ́lọ́wọ́ yóò mú kí ìgbésí ayé àwọn aláìsàn tó ní àrùn ọpọlọ sunwọ̀n sí i.
