Ìlànà Ìdàgbàsókè Neoclassical ní Ìlànà Àgbáyé
Ìlànà ìdàgbàsókè Neoclassical jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìlànà tó gbajúmọ̀ jùlọ nínú ètò ọrọ̀ ajé ìdàgbàsókè, tó ń tẹnu mọ́ ipa tí àwọn ọ̀nà ọjà, pípín àwọn ohun èlò tó gbéṣẹ́, àti àwọn ìṣírí ẹnìkọ̀ọ̀kan ń kó nínú ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé. Nínú àyíká ìdàgbàsókè gbogbogbòò—èyí ni, ìṣọ̀kan ọrọ̀ ajé àgbáyé tó ń pọ̀ sí i nípasẹ̀ ìṣòwò, ìdókòwò, ìṣàn owó, ìṣíkiri iṣẹ́, àti ìtànkálẹ̀ ìmọ̀ ẹ̀rọ—ìlànà yìí ni a sábà máa ń lò gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ fún ṣíṣe àwọn ìlànà ìdàgbàsókè, pàápàá jùlọ àwọn tó dojúkọ ìtúpalẹ̀ ọjà àti ṣíṣí sílẹ̀ ọrọ̀ ajé. Síbẹ̀síbẹ̀, ìdàgbàsókè gbogbogbòò tún ń gbé àwọn ìyípadà tuntun kalẹ̀ tí ó nílò àyẹ̀wò pàtàkì ti àwọn èrò neoclassical, pàápàá jùlọ àwọn tó ní í ṣe pẹ̀lú àìdọ́gba, àwọn àyípadà àyíká, àti àwọn àìpé ọjà.
Gbòǹgbò Èrò àti Àwọn Àbájáde Ìpìlẹ̀ ti Ìmọ̀ Ẹ̀kọ́ Neoclassical
Nínú àṣà neoclassical, a lóye ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé gẹ́gẹ́ bí ìlànà láti mú kí ìṣẹ̀dá fún ènìyàn pọ̀ sí i nípasẹ̀ ìkójọpọ̀ àwọn ohun tó ń fa ìṣẹ̀dá (owó, iṣẹ́) àti èrè ìṣẹ̀dá (ìmọ̀-ẹ̀rọ). A kà àwọn ènìyàn sí ẹni tó ní ọgbọ́n àti ẹni tó ń ṣe iṣẹ́ láti mú kí ìlò pọ̀ sí i, nígbà tí àwọn ilé-iṣẹ́ ń mú èrè pọ̀ sí i. Tí a bá gbà wọ́n láyè láti ṣiṣẹ́ láìsí ìyípadà tó pọ̀, a gbà pé àwọn ọjà yóò pín àwọn ohun èlò lọ́nà tó dára.
Àbá pàtàkì mìíràn ni ìtẹ̀sí sí ìwọ̀ntúnwọ̀nsì. Nígbà tí ìyípadà bá ṣẹlẹ̀—fún àpẹẹrẹ, iye owó tí kò fi àìtó hàn, ìrànlọ́wọ́ tí kò tọ́, tàbí ààbò tó pọ̀ jù—pínpín àwọn ohun èlò di aláìgbéṣẹ́ àti ìdàgbàsókè ń dínkù. Nítorí náà, àwọn ìlànà ìlànà tí a sábà máa ń lò pẹ̀lú ọ̀nà neoclassical ní nínú ìyọkúrò òfin, ìjẹ́wọ́-ẹni-ní-àdáni, ìdúróṣinṣin ọrọ̀-ajé, fífún àwọn ẹ̀tọ́ ohun-ìní lágbára, àti ìṣòwò ọ̀fẹ́.
Nínú ìdàgbàsókè, ìmọ̀ ẹ̀rọ neoclassical tún tẹnu mọ́ pàtàkì ìfowópamọ́ àti ìdókòwò. Fún àpẹẹrẹ, àwọn àpẹẹrẹ ìdàgbàsókè bíi àpẹẹrẹ Solow-Swan wo ìdàgbàsókè ìgbà pípẹ́ gẹ́gẹ́ bí a ṣe pinnu rẹ̀ nípasẹ̀ ìlọsíwájú ìmọ̀ ẹ̀rọ (tí a sábà máa ń kà sí exogenous) àti ìdàgbàsókè iye ènìyàn, nígbàtí ìkójọpọ̀ owó ní ipa gidigidi lórí ìdàgbàsókè ìgbà àárín. Nínú àwọn àtúnṣe òde òní—bí ìmọ̀ ẹ̀rọ ìdàgbàsókè ìgbàlódé—ìmọ̀ ẹ̀rọ àti ìṣẹ̀dá tuntun lè “ṣẹ̀dá” nípasẹ̀ àwọn ìdókòwò nínú ẹ̀kọ́, ìwádìí, àti owó ènìyàn, èyí tí yóò jẹ́ kí ètò ìjọba ní ipa lórí ìwọ̀n ìdàgbàsókè.
Àgbáyé gẹ́gẹ́ bí Ààyè Ìdánwò fún Ìmọ̀ Neoclassical
Àgbáyé ń pèsè ìpìlẹ̀ tó lágbára fún ìdánwò àwọn àsọtẹ́lẹ̀ pàtàkì ti neoclassical: pé ṣíṣí sílẹ̀ ní ọrọ̀ ajé ń mú kí iṣẹ́ ṣiṣe pọ̀ sí i, ó ń fẹ̀ síi ní ọjà, ó ń fún àwọn onímọ̀ nípa ètò ìlera níṣìírí láti inú àǹfààní ìfiwéra, ó sì ń mú kí ìdàgbàsókè yára sí i. Nínú ayé tó ní ìsopọ̀, àwọn orílẹ̀-èdè lè kó àwọn ọjà tí wọ́n ń ṣe jáde lọ síta lọ́nà tó dára jùlọ, kó àwọn ọjà tí ó lówó láti ṣe wọlé nílé, kí wọ́n sì fa ìdókòwò tààrà láti òkèèrè (FDI) tí ó ń mú owó àti ìmọ̀ ẹ̀rọ wá.
Nínú ìlànà neoclassical, ìṣòwò kárí ayé ń jẹ́ kí àwọn orílẹ̀-èdè tó ń dàgbàsókè fẹ̀ sí i, kí wọ́n ní àǹfààní sí ẹ̀rọ àti àwọn ohun èlò tó rọrùn, kí wọ́n sì ní ìmọ̀ ìṣàkóso láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹ̀rọ kárí ayé. A tún rí ìṣàn owó orílẹ̀-èdè kárí ayé gẹ́gẹ́ bí ìrànlọ́wọ́ fún àwọn orílẹ̀-èdè tí kò ní owó ìfowópamọ́ nílé láti náwó sí àwọn ìdókòwò tó ń mú èso jáde. Ní àkókò kan náà, ìṣíkiri iṣẹ́—bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó sábà máa ń jẹ́ ìdènà ní ti ìṣèlú—ni a rí gẹ́gẹ́ bí ohun tó ń mú kí iṣẹ́ kárí ayé sunwọ̀n sí i tí òṣìṣẹ́ bá lè lọ sí àwọn ibi tí iṣẹ́ rẹ̀ pọ̀ sí i.
Tí gbogbo èyí bá lọ láìsí ìṣòro, ìṣọ̀kan àgbáyé yóò mú kí owó wọlé pọ̀ sí i: àwọn orílẹ̀-èdè aláìní yóò máa dàgbàsókè kíákíá nítorí wọ́n lè gba àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ tó wà tẹ́lẹ̀ kí wọ́n sì lo owó àgbáyé. Nínú àpẹẹrẹ neoclassical, ìwọ̀n èrè lórí owó gbọ́dọ̀ ga sí i ní àwọn orílẹ̀-èdè aláìní nítorí pé owó kò pọ̀ tó, nítorí náà, ìdókòwò yóò máa ṣàn níbẹ̀, yóò sì mú kí ìdàgbàsókè yára sí i.
Ètò Ìdàgbàsókè: Ìyọ̀ǹda àti Àtúnṣe Ọjà
Ní ìṣe, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlànà ìdàgbàsókè ni a ti ní ipa lórí nípasẹ̀ àpẹẹrẹ neoclassical, pàápàá láti ìparí ọ̀rúndún 20. A gba àwọn orílẹ̀-èdè níyànjú láti mú kí owó tí ń wọlé dúró ṣinṣin, mú ìlera ìnáwó sunwọ̀n síi, dín ìyípadà owó kù, ìṣòwò tí ó ṣí sílẹ̀, àti láti ṣẹ̀dá àyíká ìdókòwò tí ó rọrùn. Ní ti àgbáyé, àwọn ìlànà wọ̀nyí sábà máa ń túmọ̀ sí ìdínkù owó orí, ìyọkúrò ìpín, ìyọkúrò ìpín ìṣúná owó, àti ààbò ìdókòwò tí a ṣe ìdánilójú.
Ète pàtàkì ni láti dín iye owó ìṣòwò kù àti láti mú kí ìgbẹ́kẹ̀lé nínú àwọn olùṣe ọrọ̀ ajé pọ̀ sí i, nípa bẹ́ẹ̀, kí a máa fi owó pamọ́ sí i, kí a sì máa yí àwọn ohun àlùmọ́nì padà sí àwọn ẹ̀ka tó ń mú èso jáde. Ìmọ̀ Neoclassical tún tẹnu mọ́ pàtàkì àwọn ilé iṣẹ́ ọjà—ẹ̀tọ́ ilẹ̀ tó ṣe kedere, ìdánilójú òfin, àti iṣẹ́ ìjọba tó gbéṣẹ́—bí wọ́n ṣe ń dín àìdánilójú kù, tí wọ́n sì ń fún ìṣẹ̀dá tuntun níṣìírí.
Síwájú sí i, ìdàgbàsókè neoclassical sábà máa ń fi ìdàgbàsókè àwọn ohun èlò ènìyàn sí ohun pàtàkì. A rí ẹ̀kọ́ gẹ́gẹ́ bí ìdàgbàsókè iṣẹ́ àti agbára láti gba ìmọ̀ ẹ̀rọ àgbáyé. Nítorí náà, ìdàgbàsókè àgbáyé kìí ṣe nípa ṣíṣí àwọn ààlà ìṣòwò nìkan, ṣùgbọ́n nípa mímú agbára ilé pọ̀ sí i láti díje ní ọjà àgbáyé.
Àwọn Àríwísí àti Àwọn Ìpèníjà: Àìdọ́gba, Ìyípadà, àti Àìpé Ọjà
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àsọtẹ́lẹ̀ neoclassical ti jẹ́rìí sí òtítọ́ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà, ìṣọ̀kan àgbáyé tún ti fi àwọn àìlera hàn nínú àwọn àbá ìpìlẹ̀ ti ẹ̀kọ́ náà. Àkọ́kọ́, ọjà kì í sábà díje pátápátá. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀ka àgbáyé ni àwọn ilé-iṣẹ́ ńláńlá láti orílẹ̀-èdè mìíràn tí wọ́n ń lo agbára ọjà, tí wọ́n ń nípa lórí owó ọjà, tí wọ́n sì ń ṣètò àwọn ìlànà ìṣelọ́pọ́. Nínú irú àwọn ipò bẹ́ẹ̀, àwọn orílẹ̀-èdè tí ń dàgbàsókè lè di ẹni tí ń pèsè àwọn ohun èlò tàbí àwọn ọjà tí kò ní ìmọ̀ ẹ̀rọ púpọ̀ pẹ̀lú ìníyelórí díẹ̀.
Èkejì, ìṣàn owó orílẹ̀-èdè kárí ayé kì í sábà dúró ṣinṣin. Ìdásílẹ̀ owó lè mú kí ìṣòro pọ̀ sí i, nítorí pé owó orí lè wọlé tàbí jáde kíákíá lẹ́yìn ìmọ̀lára gbogbo àgbáyé. Ìyípadà nínú owó orí àti ìṣàn owó orí lè ba ẹ̀ka gidi jẹ́, ó lè ní ipa lórí àwọn ilé iṣẹ́ abẹ́lé, ó sì lè mú kí ìlànà túbọ̀ lágbára sí i pẹ̀lú àwọn ipa àwùjọ. Ìrísí neoclassical sábà máa ń gbà pé àwọn ọjà owó lè ṣe àyẹ̀wò ewu lọ́nà tó bófin mu, nígbà tí ó bá jẹ́ pé ní òótọ́, wọ́n kún fún àìdọ́gba ìsọfúnni, ìwà àròjinlẹ̀, àti àwọn ipa àrùn.
Ẹ̀kẹta, ìṣọ̀kan àgbáyé lè mú kí àìdọ́gba gbòòrò sí i. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìdàgbàsókè ń pọ̀ sí i, àwọn àǹfààní náà kì í sábà pín káàkiri déédé. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè, àwọn ẹgbẹ́ àti àwọn ilé-iṣẹ́ tí wọ́n ní ìmọ̀ nípa ọjà àgbáyé ń jàǹfààní ju àwọn òṣìṣẹ́ tí wọ́n ń san owó oṣù díẹ̀ lọ. Ìmọ̀ Neoclassical sábà máa ń tẹnu mọ́ iṣẹ́ àṣekára lápapọ̀, ṣùgbọ́n wọ́n sábà máa ń fi àfiyèsí tí kò tó sí ìpínkiri owó oṣù, agbára ìdúnàádúrà òṣìṣẹ́, àti àwọn ètò àwùjọ àti ìṣèlú tí ó ní ipa lórí ẹni tí ó bá ṣẹ́gun àti ẹni tí ó pàdánù.
Ẹ̀kẹrin, àwọn ìṣòro àyíká jẹ́ ọ̀ràn pàtàkì. Ìṣẹ̀dá àti ìṣòwò kárí ayé tó ń pọ̀ sí i lè fa ìlòkulò àwọn ohun àdánidá, ìtújáde erogba, àti ìbàjẹ́ àyíká. Nítorí pé àwọn ọjà sábà máa ń kùnà láti ṣe iye owó tó yẹ fún àyíká, àwọn ọ̀nà ọjà tó mọ́ lè yọrí sí ìdàgbàsókè tí kò ṣeé tẹ̀síwájú. Ibí ni a ti nílò láti fi àwọn ìlànà àtúnṣe bíi owó orí erogba, àwọn ìlànà àyíká, tàbí àwọn ètò ìṣòwò ìtújáde kún ọ̀nà neoclassical.
Ibamu ti Imọ-jinlẹ Neoclassical ni Akoko Agbaye Oni-nọmba
Agbára ìdàgbàsókè ayé òde òní tún jẹ́ àmì ètò ọrọ̀ ajé oní-nọ́ńbà: ìṣàn data kọjá ààlà, àwọn ìpele àgbáyé, adaṣiṣẹ, àti ọgbọ́n àtọwọ́dá. Nínú ọrọ̀ ajé oní-nọ́ńbà, ìṣẹ̀lẹ̀ "ẹni tí ó borí-gba-jùlọ" ti farahàn nítorí àwọn ipa nẹ́tíwọ́ọ̀kì. Èyí ń pe ìfojúsùn ìdíje pípé tí ó ń ṣe àtìlẹ́yìn fún ìmọ̀ neoclassical níjà. Ètò ìdíje (antitrust), ààbò dátà, àti ìlànà ìpele jẹ́ àwọn kókó tuntun tí a kò sábà máa ń yanjú nínú àwọn ìlànà neoclassical àtijọ́.
Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, ìṣọ̀kan ayélujára pẹ̀lú ń mú kí ìmọ̀ ẹ̀rọ tàn kálẹ̀ kí ó sì ṣí àǹfààní sílẹ̀ fún àwọn orílẹ̀-èdè tó ń dàgbàsókè láti fò sókè ní àwọn ìpele ìdàgbàsókè kan, fún àpẹẹrẹ nípasẹ̀ àwọn iṣẹ́ ìnáwó oní-nọ́ńbà tàbí ìṣòwò lórí-ẹ̀rọ-ìbánisọ̀rọ̀. Láti ojú ìwòye neoclassical òde òní, àwọn àǹfààní wọ̀nyí ni a lè mú pọ̀ sí i nípa mímú dídára àwọn ilé-iṣẹ́, ìmọ̀ nípa-ẹ̀rọ-ìbánisọ̀rọ̀, ètò-ẹ̀rọ, àti owó ènìyàn sunwọ̀n síi.
Ipari
Ìlànà ìdàgbàsókè Neoclassical fúnni ní àlàyé tó lágbára nípa bí a ṣe lè darí ìdàgbàsókè nípasẹ̀ iṣẹ́ àṣekára ọjà, ṣíṣí sílẹ̀ ní ọrọ̀ ajé, àti bí iṣẹ́ ṣe ń pọ̀ sí i. Ní ti àgbáyé, ìlànà yìí ń gbé onírúurú ètò ìtúpalẹ̀ ìṣòwò lárugẹ, àtúnṣe ọjà, àti bí àwọn ilé iṣẹ́ ọrọ̀ ajé ṣe ń lágbára sí i. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn òtítọ́ àgbáyé fihàn pé àwọn ọjà kì í sábà ṣiṣẹ́ dáadáa: àìdọ́gba, ìyípadà owó, agbára àdáni, àti àwọn àgbáyé tó wà níta lè dí ìdàgbàsókè tó wà ní ìṣọ̀kan àti tó ṣeé gbé.
Nítorí náà, ìjẹ́pàtàkì ẹ̀kọ́ neoclassical ní àkókò ìgbáyé gbogbogbòò kò sí nínú lílo “ọjà ọ̀fẹ́” gẹ́gẹ́ bí ìlànà àtijọ́, ṣùgbọ́n ó jẹ́ nínú lílo àwọn ìlànà ìṣiṣẹ́ àti ìṣírí ọjà, tí a fi àwọn ìlànà gbogbogbòò ọlọ́gbọ́n kún: ààbò àwùjọ, ìlànà ìnáwó tó gbọ́n, ètò ìnáwó tó yan, ìdókòwò nínú ẹ̀kọ́, àti ìṣàkóso àyíká. Pẹ̀lú ọ̀nà tó wà ní ìwọ̀ntúnwọ̀nsì, ìgbáyé gbogbogbòò lè jẹ́ orísun àǹfààní fún àwọn orílẹ̀-èdè tó ń dàgbàsókè láti mú ìdàgbàsókè yára, kìí ṣe ibi ìdíje tó ń mú àìdọ́gba pọ̀ sí i.
