Ìtàn Ìmọ̀-Ọ̀rọ̀-ajé Àtijọ́
Pendahuluan
Ẹ̀kọ́ nípa ètò ọrọ̀ ajé àtijọ́ jẹ́ ẹ̀kọ́ nípa èrò ọrọ̀ ajé tí a gbé karí èrò àwọn onímọ̀ nípa ètò ọrọ̀ ajé láti ọ̀rúndún kejìdínlógún àti ìkọkàndínlógún. Ilé ìwé yìí ní èrò àwọn ènìyàn bíi Adam Smith, David Ricardo, Thomas Malthus, àti John Stuart Mill nínú. Ẹ̀kọ́ nípa ètò ọrọ̀ ajé àtijọ́ ni ó jẹ́ ìpìlẹ̀ fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlànà ọrọ̀ ajé tí a mọ̀ lónìí, títí bí ẹ̀kọ́ nípa ètò ọrọ̀ ajé láti ọjà ọ̀fẹ́, àǹfààní ìfiwéra, àti òfin ọjà. Nínú àpilẹ̀kọ yìí, a ó ṣe àtúnyẹ̀wò ìtàn, àwọn ìlànà pàtàkì, àti ìdàgbàsókè ìmọ̀ ọrọ̀ ajé àtijọ́.
Àkọ́bẹ̀rẹ̀ àti Ìbẹ̀rẹ̀
Ìmọ̀ nípa ọrọ̀ ajé àtijọ́ farahàn nígbà Ìmọ́lẹ̀ ti ilẹ̀ Yúróòpù, àkókò ìdàgbàsókè kíákíá nínú ìmọ̀ àti àwọn èrò tuntun. Kí ọ̀rúndún 18 tó dé, ẹ̀sìn àti ètò feudal tó lágbára ló ní ipa lórí ọrọ̀ ajé. Ìṣòwò, pẹ̀lú ìfojúsùn rẹ̀ lórí ìkójọpọ̀ wúrà àti fàdákà àti àjẹkù ìṣòwò, borí èrò ọrọ̀ ajé ní Yúróòpù láti ọ̀rúndún 16 sí ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún 18.
Ìṣòwò ọjà gbà pé a ń wọn ọrọ̀ orílẹ̀-èdè kan nípa lílo àwọn ohun ìní irin iyebíye rẹ̀, a sì ń wá ọ̀nà láti mú kí ọjà tí a kó wọlé pọ̀ sí i, kí a sì dín owó tí a kó wọlé kù. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn onímọ̀ nípa ètò ọrọ̀ ajé gbàgbọ́ pé ọ̀nà yìí kéré jù, kò sì fi bí ètò ọrọ̀ ajé ṣe rí hàn.
Adam Smith: Baba Ọrọ̀-ajé Òde-Òní
Adam Smith, onímọ̀ ọgbọ́n àti onímọ̀ nípa ọrọ̀ ajé ará Scotland, ni a sábà máa ń kà sí baba ọrọ̀ ajé òde òní. Iṣẹ́ pàtàkì rẹ̀, “Ìwádìí nípa Ìṣẹ̀dá àti Àwọn Ohun Tó Fa Ọrọ̀ Àwọn Orílẹ̀-èdè” (1776), di ìpìlẹ̀ ẹ̀kọ́ ọrọ̀ ajé àtijọ́. Smith ṣe àgbékalẹ̀ èrò “ọwọ́ tí a kò lè rí,” ó ń ṣàpèjúwe àwọn ọ̀nà ọjà tí àwọn ohun ìní ẹnìkọ̀ọ̀kan ń darí ṣùgbọ́n tí ó ń ṣe àǹfààní fún àwùjọ lápapọ̀ nígbẹ̀yìn gbẹ́yín.
Smith tún tẹnu mọ́ pàtàkì pípín iṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí orísun ìdàgbàsókè àti ìṣiṣẹ́ tó pọ̀ sí i. Ó gbàgbọ́ pé nípa pípín àwọn iṣẹ́ sí àwọn ìgbésẹ̀ pàtó, àwọn òṣìṣẹ́ lè di ẹni tó ní ìmọ̀ àti òye tó ga jù nínú iṣẹ́ wọn. Ìdàgbàsókè iṣẹ́ yìí yóò mú kí ọrọ̀ ajé dàgbà sí i.
David Ricardo àti Ìlànà Àǹfààní Ìfiwéra
David Ricardo, onímọ̀ nípa ètò ọrọ̀ ajé ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì, tún ní ipa pàtàkì lórí ìdàgbàsókè ìmọ̀ ọrọ̀ ajé àtijọ́. Iṣẹ́ rẹ̀ tó lókìkí, “Lórí Àwọn Ìlànà ti Ìṣèlú àti Owó Orí” (1817), ló gbé èrò àǹfààní ìfiwéra kalẹ̀. Gẹ́gẹ́ bí ẹ̀kọ́ yìí, àwọn orílẹ̀-èdè gbọ́dọ̀ ṣe pàtàkì nínú ṣíṣe àwọn ọjà tí wọ́n lè ṣe ní owó tó rẹlẹ̀ ju ti àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn lọ. Èyí ló ń jẹ́ kí wọ́n kó àwọn ọjà tí wọ́n ń ṣe jáde lọ́nà tó dára àti kí wọ́n kó àwọn ọjà tí ó wọ́n jù láti ṣe wọlé nílé.
Ìmọ̀ Ricardo nípa àǹfààní ìfiwéra fihàn pé ìṣòwò kárí ayé lè ṣe àǹfààní fún gbogbo àwọn orílẹ̀-èdè tó ní í ṣe pẹ̀lú rẹ̀, láìka ìyàtọ̀ nínú iṣẹ́ ṣíṣe. Èyí pèsè ìpìlẹ̀ fún àríyànjiyàn tó lágbára láti gbèjà ìṣòwò kárí ayé, ó sì fi ìpìlẹ̀ lélẹ̀ fún ọrọ̀ ajé kárí ayé òde òní.
Thomas Malthus àti Ìmọ̀ nípa Àwọn Ènìyàn
Thomas Malthus jẹ́ onímọ̀ nípa ètò ọrọ̀ ajé àti onímọ̀ nípa àwọn ènìyàn tó ṣe àfikún pàtàkì sí ìmọ̀ ọrọ̀ ajé àtijọ́ nípasẹ̀ àròkọ rẹ̀, "Ìwé Ìròyìn lórí Ìlànà Owó Olùgbé" (1798). Malthus jiyàn pé iye ènìyàn máa ń pọ̀ sí i ní ìlọ́po méjì, nígbà tí iṣẹ́ oúnjẹ lè dàgbàsókè ní ìṣírò. Nítorí náà, láìsí ìdarí iye ènìyàn, àwùjọ yóò dojúkọ ìyàn àti òṣì.
Malthus gbàgbọ́ pé àwọn ohun àlùmọ́nì díẹ̀ yóò dín ìdàgbàsókè iye ènìyàn kù, yóò sì fa ìfàsẹ́yìn ọrọ̀ ajé. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé díẹ̀ lára àwọn àsọtẹ́lẹ̀ Malthus kò tọ̀nà, àwọn èrò rẹ̀ nípa àwọn ààlà ohun àlùmọ́nì àti ipa wọn lórí ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé ṣì wúlò nínú àwọn ìjíròrò ọrọ̀ ajé àti àyíká òde òní.
John Stuart Mill àti Ọrọ̀-ajé Àtijọ́ ti Òpin
John Stuart Mill, onímọ̀ ọgbọ́n àti onímọ̀ nípa ọrọ̀ ajé ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì, ni ẹni pàtàkì tó kẹ́yìn tí a kà sí ara ẹ̀kọ́ ọrọ̀ ajé àtijọ́. Nínú ìwé rẹ̀ “Principles of Political Economy” (1848), Mill gbìyànjú láti ṣe àkójọ àwọn èrò ọrọ̀ ajé àtijọ́ àti láti pèsè ìpìlẹ̀ ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì fún ìwádìí ọrọ̀ ajé.
Mill tún tẹnu mọ́ pàtàkì pípín ọrọ̀ àti ipa ìjọba nínú ṣíṣe àtúnṣe àìdọ́gba ọjà. Lórí ọ̀rọ̀ òmìnira ẹnìkọ̀ọ̀kan, Mill jiyàn pé ìdàgbàsókè ìjọba kò gbọdọ̀ pọ̀ tó, ṣùgbọ́n ó tún gbà pé àwọn ipò kan wà níbi tí ìdàgbàsókè ìjọba ti ṣe pàtàkì láti ṣàṣeyọrí àwọn àbájáde tí ó tọ́ síi.
Àwọn Ìlànà Pàtàkì ti Ìmọ̀-Ọrọ̀-ajé Àtijọ́
1. Ọjà Ọ̀fẹ́: Àwọn onímọ̀ nípa ọrọ̀ ajé àtijọ́ gbàgbọ́ pé ọjà ọ̀fẹ́ máa ń dé ìwọ̀nba tí ìpèsè àti ìbéèrè bá pàdé. Iye owó ọjà àti iṣẹ́ yóò yípadà kí ó má baà sí àṣejù tàbí àìtó tó pọ̀.
2. Ọwọ́ Àìrí: Èrò yìí, tí Adam Smith gbé kalẹ̀, ṣàlàyé bí àwọn ìfẹ́ ọkàn ẹnìkọ̀ọ̀kan ṣe ń ṣe ìrànlọ́wọ́ láìtaara fún ire àwùjọ nípasẹ̀ àwọn ọjà òmìnira.
3. Pipin Iṣẹ: Nipa pipin awọn iṣẹ-ṣiṣe ati amọja, awọn oṣiṣẹ le di diẹ sii munadoko ati iṣelọpọ, eyiti o tun mu idagbasoke eto-ọrọ aje wa.
4. Ìlànà Àǹfààní Ìfiwéra: David Ricardo tẹnu mọ́ ọn pé orílẹ̀-èdè kọ̀ọ̀kan gbọ́dọ̀ ṣe àkànṣe nínú ṣíṣe àwọn ọjà tí ó ní àǹfààní ìfiwéra, kí àǹfààní ìṣòwò kárí-ayé lè pọ̀ sí i.
5. Òfin Say's: Jean-Baptiste Say, onímọ̀ nípa ọrọ̀ ajé ọmọ ilẹ̀ Faransé, sọ pé ìpèsè ló ń fa ìbéèrè. Èyí túmọ̀ sí wípé ṣíṣe àwọn ọjà àti iṣẹ́ yóò mú ìbéèrè tó láti gba àwọn ọjà tí a ń ṣe jáde.
6. Pínpín Ọrọ̀: Àwọn onímọ̀ nípa ọrọ̀ ajé àtijọ́, pàápàá jùlọ John Stuart Mill, tún tẹnu mọ́ pàtàkì ìrònú nípa bí a ṣe ń pín ọrọ̀ àti owó oṣù ní àwùjọ láti ṣàṣeyọrí ìdájọ́ òdodo àwùjọ.
Penutup
Ìmọ̀ nípa ètò ọrọ̀ ajé àtijọ́ pèsè ìpìlẹ̀ tó lágbára fún ètò ọrọ̀ ajé òde òní. Àwọn èrò Smith, Ricardo, Malthus, àti Mill ti ṣe àgbékalẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlànà ètò ọrọ̀ ajé tó ṣì wúlò lónìí. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ilé-ẹ̀kọ́ èrò ọrọ̀ ajé mìíràn ti ṣe àríwísí àti àtúnṣe sí àwọn apá kan nínú ìlànà yìí, bíi ètò ọrọ̀ ajé neoclassical àti ètò ọrọ̀ ajé Keynesian, àwọn àfikún àwọn onímọ̀ nípa ètò ọrọ̀ ajé àtijọ́ ṣì jẹ́ òpó pàtàkì nínú òye wa nípa ètò ọrọ̀ ajé.
Nípa lílóye ìtàn ìmọ̀ nípa ọrọ̀ ajé àtijọ́, a lè lóye bí àwọn èrò wọ̀nyí ṣe ń darí àwọn ìlànà ọrọ̀ ajé àti ìṣe ìṣòwò tí a ń gbé lónìí. Àkóso ọgbọ́n ti àwọn onímọ̀ nípa ọrọ̀ ajé àtijọ́ ń tẹ̀síwájú láti ní ipa lórí wa, ó sì ń fún wa ní òye tó ṣeyebíye nípa bí a ṣe ń kojú àwọn ìpèníjà ọrọ̀ ajé lọ́wọ́lọ́wọ́ àti ọjọ́ iwájú.
