Àpilẹ̀kọ kan tí àkọlé rẹ̀ jẹ́ "Àpẹẹrẹ Àwọn Ìbéèrè lórí Ìjíròrò nípa Ìmọ̀ Ìṣẹ̀dá Àtijọ́ Ṣáájú-Darwinian" nìyí:
-
Àpẹẹrẹ Àwọn Ìbéèrè Tí Ó Ń Jíròrò Ìlànà Ìṣẹ̀dálẹ̀ Ṣáájú-Darwinian
Kí Charles Darwin tó tẹ àgbékalẹ̀ ẹ̀kọ́ ìyípadà rẹ̀ jáde nínú ìwé rẹ̀, "On the Origin of Species" ní ọdún 1859, onírúurú èrò nípa ìyípadà àti ìpilẹ̀ṣẹ̀ ìgbésí ayé wà. Àgbékalẹ̀ ẹ̀kọ́ ìyípadà ṣáájú Darwin ṣàlàyé àwọn èrò àti èrò nípa ìyípadà kí ìrònú Darwin tó di olórí. Nínú àpilẹ̀kọ yìí, a ó ṣe àwárí àwọn èrò pàtàkì ṣáájú Darwin kí a sì jíròrò àwọn àpẹẹrẹ àwọn ìṣòro tó wọ́pọ̀ tó ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ẹ̀kọ́ wọ̀nyí.
1. Ìlànà Lamarck (Lamarckism)
Jean-Baptiste Lamarck jẹ́ onímọ̀ nípa ẹ̀dá-ara ilẹ̀ Faransé tó dábàá ẹ̀kọ́ ìdàgbàsókè ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kọkàndínlógún. Ọ̀kan lára àwọn èrò tí Lamarck gbà jùlọ ni “Ìlànà Ìjogún Àwọn Ànímọ́ Tí A Gbà.” Lamarck jiyàn pé àwọn ẹ̀dá-ara lè yí ara wọn padà ní gbogbo ìgbésí ayé wọn nítorí lílo àti àìlò àwọn ẹ̀yà ara wọn, àti pé àwọn àyípadà wọ̀nyí lè dé ọ̀dọ̀ àwọn ọmọ wọn.
Àpẹẹrẹ Ìbéèrè 1:
Ṣàlàyé àwọn ìyàtọ̀ pàtàkì tó wà láàrín ẹ̀kọ́ Lamarck àti ẹ̀kọ́ Darwin.
Ìjíròrò:
Lamarck gbàgbọ́ pé àwọn àyípadà tí a ṣe nígbà ayé ẹ̀dá kan nítorí lílo tàbí àìlo àwọn ẹ̀yà ara kan lè jẹ́ kí àwọn ọmọ rẹ̀ dé ọ̀dọ̀ rẹ̀. Fún àpẹẹrẹ, Lamarck lè sọ pé àwọn giraffe ní ọrùn gígùn nítorí pé àwọn baba ńlá wọn na ọrùn wọn láti dé ewé lórí igi gíga. Ní ìyàtọ̀ sí èyí, Darwin dábàá pé ìyàtọ̀ àdánidá máa ń wáyé nínú àwọn ènìyàn, àti pé yíyàn àdánidá máa ń ṣe ojúrere fún àwọn ènìyàn pẹ̀lú àwọn ànímọ́ tí ó dára jùlọ fún àyíká wọn fún ìwàláàyè àti ìbísí.
2. Ìlànà Àjálù (Àjálù)
Àjálù ni èrò náà pé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àdánidá ìgbà díẹ̀, bíi ìkún omi ńlá tàbí ìbúgbà òkè ayọnáyèéfín, tó fa ìparun gbogbo ènìyàn ló ṣe àgbékalẹ̀ ayé àti àwọn ohun alààyè lórí rẹ̀. Georges Cuvier, onímọ̀ nípa èrò inú ẹ̀dá ará Faransé, jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olùgbékalẹ̀ èrò yìí.
Àpẹẹrẹ Ìbéèrè 2:
Báwo ni ẹ̀kọ́ nípa àjálù ṣe yàtọ̀ sí ẹ̀kọ́ nípa ìṣèlú ara-ẹni?
Ìjíròrò:
Ìṣẹ̀lẹ̀ àjálù, tí Georges Cuvier darí, jiyàn pé ìwàláàyè lórí ilẹ̀ ayé ni a ṣe nípasẹ̀ àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àjálù tí ó ṣẹlẹ̀ láàárín àkókò kúkúrú, tí ó fa ìparun gbígbòòrò àti ìpadàbọ̀sípò pẹ̀lú àwọn ẹ̀dá alààyè tuntun. Ìlànà yìí yàtọ̀ sí ìṣèlú aládàáni, tí James Hutton dábàá àti tí Charles Lyell ṣe àtìlẹ́yìn fún, èyí tí ó gbàgbọ́ pé àwọn ìlànà ilẹ̀ ayé tí ń ṣiṣẹ́ lónìí, bíi ìfọ́ àti ìtúsílẹ̀, ti ṣẹlẹ̀ ní ọ̀nà kan náà jálẹ̀ àkókò, ó sì ń ṣe àtúnṣe ojú ilẹ̀ ayé díẹ̀díẹ̀.
3. Ìmọ̀ Ìpínyà (Ìmọ̀ Ìpínyà Linnaeus)
Carl Linnaeus, onímọ̀ nípa ewéko àti oníṣègùn ará Sweden, ni a mọ̀ fún ètò ìpínsísọ̀rí binomial rẹ̀, èyí tí a ṣì ń lò títí di òní. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ rẹ̀ dá lórí ìpínsísọ̀rí, tàbí ìpínsísọ̀rí àwọn ohun alààyè, Linnaeus ní èrò náà pé àwọn irúgbìn náà dúró ṣinṣin tí a sì dá wọn bí wọ́n ṣe wà. Síbẹ̀síbẹ̀, nígbà tí ó bá fi máa di òpin ayé rẹ̀, ó gbà pé àwọn irúgbìn lè yípadà díẹ̀.
Àpẹẹrẹ Ìbéèrè 3:
Kí ló dé tí Linnaeus fi bẹ̀rẹ̀ sí í gba àwọn ìyípadà díẹ̀ nínú àwọn ẹ̀dá?
Ìjíròrò:
Linnaeus kọ́kọ́ gbàgbọ́ nínú àìyípadà àwọn irúgbìn, ṣùgbọ́n ó bẹ̀rẹ̀ sí í kíyèsí ìyàtọ̀ láàárín àwọn irúgbìn tí a ṣàkíyèsí nígbà ìwádìí rẹ̀ nípa ewéko. Ó rí i pé àwọn irúgbìn lè yípadà kí wọ́n sì yàtọ̀, ní pàtàkì nítorí ìbáramu sí àwọn àyíká tó yàtọ̀ síra. Èyí mú kí ó gbà pé ó ṣeé ṣe kí àwọn ìyípadà díẹ̀ wà nínú àwọn ààlà irúgbìn tí ó ṣàlàyé nínú ètò ìpínsísọ rẹ̀, bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò gba èrò ìyípadà pípé.
4. Ìlànà Ìyípadà (Ṣáájú ìyípadà Lamarck)
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn onímọ̀ ọgbọ́n àti onímọ̀ sáyẹ́ǹsì àdánidá ní ìparí ọ̀rúndún kejìdínlógún àti ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kọkàndínlógún bẹ̀rẹ̀ sí í gbé èrò náà kalẹ̀ pé àwọn ẹ̀dá kì í dúró ṣinṣin ṣùgbọ́n wọ́n lè yípadà bí àkókò ti ń lọ—èrò kan tí a mọ̀ sí ìyípadà. Èyí ní Erasmus Darwin, bàbá-ńlá Charles Darwin, ẹni tí, nínú ewì rẹ̀ “Zoonomia,” dámọ̀ràn èrò nípa ìgbésí ayé tí ń yí padà.
Àpẹẹrẹ Ìbéèrè 4:
Kí ni àfikún Erasmus Darwin sí èrò ìyípadà àwọn ẹ̀dá?
Ìjíròrò:
Erasmus Darwin dámọ̀ràn pé àwọn ẹ̀dá lè yípadà kí wọ́n sì yí padà nípasẹ̀ àwọn ọ̀nà tí ó jọ èyí tí a mọ̀ sí àṣàyàn àdánidá lẹ́yìn náà, bó tilẹ̀ jẹ́ pé láìsí ọ̀nà tí a ṣàlàyé kedere. Ó kọ̀wé nípa ìyípadà, ìṣẹ̀dápọ̀, àti ìjàkadì fún ìwàláàyè pàápàá, èyí tí ó jẹ́ ìpìlẹ̀ ẹ̀kọ́ ìṣẹ̀dá. Iṣẹ́ rẹ̀ pèsè díẹ̀ lára àwọn èrò tí ó fún ọmọ-ọmọ rẹ̀, Charles Darwin, níṣìírí láti ṣe àgbékalẹ̀ ẹ̀kọ́ ìṣẹ̀dá tirẹ̀.
Ipari
Ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa àwọn ẹ̀kọ́ ìyípadà ṣáájú Darwin fúnni ní òye pàtàkì nípa bí òye wa nípa ìyípadà ṣe yípadà ní ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a kò gba àwọn ẹ̀kọ́ wọ̀nyí ní kíkún ní ìrísí àtilẹ̀wá wọn mọ́, wọ́n kó ipa pàtàkì nínú ṣíṣe àtúnṣe ọ̀nà tí ó lọ sí àwọn àwárí Darwin àti òye òde òní wa nípa ìyípadà. Àwọn ìjíròrò nípa ìyípadà Lamarckism, àjálù, àwọn èrò Linnaeus, àti àwọn èrò ìyípadà ìṣáájú fúnni ní àwòrán pípéye nípa ìtàn sáyẹ́ǹsì àti bí a ṣe dá àwọn èrò tuntun sílẹ̀ àti bí a ṣe dán wọn wò ní àkókò kan.
Pẹ̀lú òye nípa àwọn ìpìlẹ̀ ìtàn wọ̀nyí, a lè mọrírì ìṣòro àti ìyípadà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, èyí tí ó ń tẹ̀síwájú láti máa yípadà bí a ṣe ń ní ìmọ̀ tuntun nípa ayé tí ó yí wa ká.
