Àpẹẹrẹ Àwọn Ìbéèrè Tí Ó Ń Jíròrò Òfin Mendel nípa Ìyàtọ̀ Tí Ó Farahàn
Pendahuluan
Àwọn òfin ogún ìran Mendel ti di ìpìlẹ̀ ìran òde òní. Gregor Mendel, ajẹ́jẹ̀ẹ́ ará Czech kan, gbé àwọn òfin ìpìlẹ̀ kalẹ̀ tí ó ṣàlàyé bí a ṣe ń jogún àwọn ìwà láti ìran dé ìran nípasẹ̀ àwọn ìwádìí lórí ewéko. Síbẹ̀síbẹ̀, nínú ayé ìmọ̀ nípa ẹ̀dá alààyè tí ó díjú jù, àwọn ìyàtọ̀ kúrò nínú àwọn òfin ìpìlẹ̀ wọ̀nyí sábà máa ń wáyé. Ọ̀kan lára irú ìṣẹ̀lẹ̀ bẹ́ẹ̀ ni ìyàtọ̀ tí ó hàn gbangba sí àwọn òfin Mendel.
Àwọn ìyàtọ̀ tó hàn gbangba láti inú òfin Mendel máa ń wáyé nígbà tí àwọn ìlànà ogún ìran kò bá àwọn òfin àtijọ́ Mendel mu. Ọ̀pọ̀ nǹkan ló lè fa ìyàtọ̀ wọ̀nyí, bíi ìbáṣepọ̀ jínì, àjọṣepọ̀ allelic tó díjú jù, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Àpilẹ̀kọ yìí yóò jíròrò àwọn àpẹẹrẹ ìṣòro tó ní í ṣe pẹ̀lú ìyàtọ̀ tó hàn gbangba láti inú òfin Mendel àti bí a ṣe lè ṣàyẹ̀wò wọn.
Àpẹẹrẹ Ìbéèrè 1: Epistasis
Epistasis jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ kan tí a fi ìrísí mìíràn tí kìí ṣe allele bo ipa ìrísí kan mọ́lẹ̀. Èyí sábà máa ń yọrí sí àwọn ìrísí tí kò bá òfin Mendel nípa ìpínyà mu. Àwọn àpẹẹrẹ díẹ̀ lára àwọn ìṣòro tí ó ní í ṣe pẹ̀lú epistasis nìyí:
Ìbéèrè: Nínú àwọn rósì, a máa ń pinnu àwọ̀ òdòdó nípasẹ̀ àwọn jínì méjì. Tí jínì A bá ṣiṣẹ́, ó máa ń mú àwọ̀ pupa jáde. Tí jínì B bá ṣiṣẹ́, a nílò láti mú jínì A ṣiṣẹ́. Tí jínì B kò bá sí tàbí tí kò ṣiṣẹ́, jínì A kò ní mú àwọ̀ jáde kódà bí ó bá wà. Nínú ewéko tí ó ní ìrísí AaBb, kí ni ìṣeeṣe láti rí ewéko tí ó ní òdòdó pupa?
Ìjíròrò: Nínú ọ̀ràn yìí, gene B jẹ́ àfiwé fún gene A. Kí òdòdó náà tó lè jẹ́ pupa, ó gbọ́dọ̀ ní ó kéré tán allele A kan tí ó ń ṣiṣẹ́ àti allele B kan tí ó ń ṣiṣẹ́. Ẹ jẹ́ kí a ṣàyẹ̀wò àwọn àpapọ̀ genotype tí ó ṣeé ṣe tí ó lè ṣètìlẹ́yìn fún èyí:
– Iru-ẹ̀dá AaBb yóò mú ìrísí pupa jáde, nítorí pé àwọn Jiini A àti B méjèèjì ló ń ṣiṣẹ́.
– Àwọn ìdàpọ̀ mìíràn bíi Aabb tàbí aaBb kò ní mú àwọn òdòdó pupa jáde nítorí wọ́n nílò ìbáṣepọ̀ láàárín àwọn jínì méjèèjì.
Àṣeéṣe kí ewéko pupa jẹ́ àpapọ̀ àwọn alleles A àti B tí ó ń ṣiṣẹ́. Tí a bá ṣẹ̀dá tábìlì ìran fún AaBb x AaBb, ìṣeéṣe kí ewéko pupa pupa (tí ó gbajúmọ̀ nínú àwọn jiini méjèèjì) jẹ́ 9 nínú 16. Nítorí náà, ìṣeéṣe kí a rí àwọn ododo pupa jẹ́ 9/16.
Àpẹẹrẹ Ìbéèrè 2: Lethal Allele
Àlàléè tó léwu jẹ́ àlàléè tó ní ipa tó léwu lórí ẹni tó ń gbé e, nígbà tó bá jẹ́ pé ó jẹ́ homozygous. Irú àlàléè tó léwu yìí lè ní ipa lórí ìpíndọ́gba phenotypic tí a retí gẹ́gẹ́ bí òfin Mendel ṣe sọ.
Ìbéèrè: Nínú àwọn eku, ìrísí fún ìrun àwọ̀ ewé (Y) ló lágbára lórí ìrísí fún ìrun àwọ̀ ewé (y). Síbẹ̀síbẹ̀, ìrísí YY jẹ́ apani, ó sì ń fa ikú àìtọ́jọ́. Tí a bá so àwọn eku heterozygous méjì (Yy) pọ̀, kí ni ìpíndọ́gba àwọn ìrísí tó ṣeé ṣe?
Ìjíròrò: Nínú àgbélébùú Yy x Yy, òfin Mendel àtijọ́ yóò sọ àsọtẹ́lẹ̀ ìpíndọ́gba 3:1, ṣùgbọ́n nínú ọ̀ràn yìí a gbọ́dọ̀ gbé ipa apani náà yẹ̀wò:
– YY: Apani, a kì yóò bí
– Yy: Àwọ̀ ewé
– yy: Grẹ́ẹ̀
Àwọn ènìyàn Yy àti yy nìkan ló máa là á já:
– Iye awọn eniyan Yy (ofeefee) jẹ ida meji ninu mẹta ti gbogbo igbesi aye (2 ninu 3).
– Iye awọn eniyan ti o ni yy (ewi) jẹ idamẹta ti gbogbo awọn alãye (1 ninu 3).
Ìpíndọ́gba àwọn eku tó yè bọ́ jẹ́ 2:1.
Àpẹẹrẹ Ìbéèrè 3: Ìsopọ̀ Gene
Àwọn jínì tí ó wà nítòsí ara wọn lórí krómósómù kan náà lè má tẹ̀lé òfin Mendel nípa ìpínyà aláìdádúró nítorí pé wọ́n ní ìtẹ̀sí láti jogún papọ̀; èyí ni a mọ̀ sí ìsopọ̀.
Ìbéèrè: Nínú àwọn eṣinṣin èso, àwọn jínì fún àwọ̀ ara (dúdú tàbí àwọ̀ ilẹ̀) àti ìwọ̀n apá (déédéé tàbí tí ó ní ìfà) wà lórí krómósómù kan náà, wọ́n sì so pọ̀. Fún àpẹẹrẹ, irú-ẹ̀dá BbNn fi ìsopọ̀ hàn láàrín àwọn alleles B (dúdú) àti N (déédéé) àti b (brown) àti n (retarded). Tí a bá so àwọn eṣinṣin BbNn méjì pọ̀, báwo ni àwọn ìrísí tí ó yọrí sí yóò ṣe fiwéra tí ìwọ̀n ìkọjá-orí bá jẹ́ 20%?
Ìjíròrò: Nígbà tí àwọn jínì lórí krómósómù kan náà bá so pọ̀, àwọn alleles ti àwọn jínì tí ó wà nítòsí ara wọn sábà máa ń kórajọ pọ̀ nígbà ìṣẹ̀dá gamete. Síbẹ̀síbẹ̀, àtúnṣe tàbí rékọjá lórí wọn lè ya wọ́n sọ́tọ̀.
– Níwọ́n ìgbà tí ó ṣeé ṣe kí 20% kọjá kọjá, 80% yòókù yóò tẹ̀lé ìlànà ìsopọ̀ déédéé.
– Nínú 80% tí ó tẹ̀lé ìlànà ìsopọ̀, pípapọ̀ àwọn sẹ́ẹ̀lì yóò mú àwọn ìrísí púpọ̀ jáde, èyíkéyìí tí ó bá sún mọ́ ọn.
– Àbájáde ìkọjá (20%) ló ń mú àwọn ọmọ jáde pẹ̀lú àwọn ìrísí tuntun.
Ẹ jẹ́ ká fọ́ àpapọ̀ àwọn àmì-ẹ̀yà-ara:
– Pẹ̀lú ìsopọ̀ tó pọ̀jù (80%): Àwọn àmì tó lágbára tó bá àwọn òbí mu (dúdú déédé àti brown tí kò ní ìdààmú).
– Pẹ̀lú àtúnṣe (20%): Àwọn ìrísí tuntun ti dúdú tí ó ti bàjẹ́ àti àwọ̀ ilẹ̀ déédé farahàn.
Láti gba ìpíndọ́gba phenotype, a ṣe ìṣirò tí ó dá lórí ìpíndọ́gba yìí.
Ipari
Àwọn ìyàtọ̀ tó hàn gbangba láti inú òfin Mendel di ohun tó ṣe pàtàkì láti lóye nínú ìtàn àwọn ìṣẹ̀dá tó díjú sí i. Epistasis, àwọn alleles tó léwu, àti ìsopọ̀ jínì jẹ́ àpẹẹrẹ díẹ̀ lára àwọn ipò tó ní ipa lórí bí a ṣe jogún àwọn ànímọ́, tí wọ́n sì sábà máa ń yọrí sí àwọn ìpíndọ́gba phenotype tó yàtọ̀ sí àwọn tí a retí nítorí àwọn òfin Mendel tó rọrùn. Nípa lílóye àwọn ìyàtọ̀ wọ̀nyí, a lè sọ àsọtẹ́lẹ̀ nípa ìṣẹ̀dá jínì àti òye tó péye nípa ìṣẹ̀dá jínì nínú àwọn ohun alààyè. Kíkẹ́kọ̀ọ́ nípa àwọn ọ̀ràn wọ̀nyí ṣe pàtàkì nínú mímú òye jíjinlẹ̀ nípa ìṣẹ̀dá jínì àti ìṣẹ̀dá ìṣẹ̀dá tuntun dàgbà.
