Àpẹẹrẹ Àwọn Ìbéèrè Tí Ó Ń Jíròrò Ìṣẹ̀dá Sẹ́ẹ̀lì
Àkójọpọ̀ sẹ́ẹ̀lì jẹ́ kókó pàtàkì nínú ìmọ̀ nípa sẹ́ẹ̀lì, èyí tí ó ń ṣàyẹ̀wò ìṣètò àti iṣẹ́ onírúurú èròjà inú sẹ́ẹ̀lì. Nínú àpilẹ̀kọ yìí, a ó jíròrò ọ̀pọ̀lọpọ̀ àpẹẹrẹ ìṣòro tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìṣètò sẹ́ẹ̀lì, pẹ̀lú àwọn ìdáhùn wọn. Èyí yóò ràn ọ́ lọ́wọ́ láti lóye àwọn èrò pàtàkì nínú ìmọ̀ nípa sẹ́ẹ̀lì àti bí a ṣe lè lò wọ́n.
Ìbéèrè 1: Àwọ̀ Sẹ́ẹ̀lì
Ìbéèrè:
Ṣàlàyé àwọn iṣẹ́ pàtàkì ti àwọ̀ ara sẹ́ẹ̀lì àti bí ìṣètò rẹ̀ ṣe ń ṣètìlẹ́yìn fún àwọn iṣẹ́ wọ̀nyí.
Ìjíròrò:
Àwọ̀ ara sẹ́ẹ̀lì, tàbí àwọ̀ ara plasma, ń ṣiṣẹ́ ní pàtàkì láti dáàbò bo sẹ́ẹ̀lì náà kúrò nínú àyíká òde, ó sì ń ṣe àkóso wíwọlé àti ìjáde àwọn sẹ́ẹ̀lì nípasẹ̀ sẹ́ẹ̀lì náà. Àwọ̀ ara yìí lè wọ inú sẹ́ẹ̀lì náà díẹ̀, èyí tí ó ń jẹ́ kí pàṣípààrọ̀ àwọn ion àti àwọn sẹ́ẹ̀lì organic tí ó ṣe pàtàkì fún iṣẹ́ sẹ́ẹ̀lì náà.
Ìṣètò àwọ̀ ara sẹ́ẹ̀lì náà ní pàtàkì pẹ̀lú phospholipid bilayer tó rọrùn, pẹ̀lú àwọn orí phosphate hydrophilic tó kọjú síta àti àwọn ìrù hydrophobic fatty acid tó kọjú sí inú. Ìṣètò yìí ń ṣe ìrànlọ́wọ́ fún iṣẹ́ àwọ̀ ara sẹ́ẹ̀lì nípa:
1. Ó ń ṣe ààlà tó rọrùn ṣùgbọ́n tó lágbára láàrín inú àti òde sẹ́ẹ̀lì náà.
2. Pese ayika ti o n ṣakoso ijabọ awọn molikula nipasẹ ikanni ati awọn ọlọjẹ ti n gbe sinu awo ara.
3. Ṣíṣe àwọn iṣẹ́ ìbánisọ̀rọ̀ sẹ́ẹ̀lì nípasẹ̀ àwọn èròjà olùgbàlejò lórí ojú sẹ́ẹ̀lì.
Ni afikun, kolestarool ti o wa ninu awo ara mu ki iduroṣinṣin pọ si laisi dinku omi rẹ.
Ìbéèrè 2: Àwọn Ẹ̀yà Ara Sẹ́ẹ̀lì
Ìbéèrè:
Ṣe afiwe ati ṣe afiwe awọn iṣẹ ti mitochondria ati chloroplasts ninu awọn sẹẹli eukaryotic.
Ìjíròrò:
Mitochondria àti chloroplasts jẹ́ àwọn ẹ̀yà ara méjì pàtàkì nínú àwọn sẹ́ẹ̀lì eukaryotic tí wọ́n ń kópa nínú ìṣẹ̀dá agbára, ṣùgbọ́n ní ọ̀nà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ àti ní oríṣiríṣi àwọn sẹ́ẹ̀lì.
Mitochondria:
– A mọ̀ ọ́n sí “ilé agbára sẹ́ẹ̀lì.” Ibẹ̀ ni a ti ń mí ẹ̀mí sẹ́ẹ̀lì, èyí tí ó ń yí gúkúlù àti atẹ́gùn padà sí ATP (adenosine triphosphate), orísun agbára àkọ́kọ́ sẹ́ẹ̀lì náà.
– A rii ninu fere gbogbo awọn sẹẹli eukaryotic, mejeeji ẹranko ati eweko.
– Ìṣètò mitochondria ní àwọ̀ méjì pẹ̀lú àwọn ìdìpọ̀ inú tí a ń pè ní cristae, èyí tí ó ń mú kí agbègbè ojú ilẹ̀ pọ̀ sí i fún àwọn ìṣesí ìmísí sẹ́ẹ̀lì.
Àwọn Klóróplásítì:
– A maa ri ninu awọn sẹẹli ọgbin ati diẹ ninu awọn protists nikan.
– Ibi tí a ti ń ṣe photosynthesis, ìlànà tí ó ń yí oòrùn, carbon dioxide, àti omi padà sí glucose àti oxygen.
– Ó ní ìṣètò tó díjú pẹ̀lú àwọ̀ méjì àti àwọn àkójọpọ̀ thylakoids tí wọ́n ń ṣe granum kan, níbi tí ìlànà photosynthesis ti ń wáyé.
Ohun tí àwọn ẹ̀yà ara méjèèjì yìí jọra ni pé àwọn méjèèjì ní DNA tiwọn, èyí tí ó ṣètìlẹ́yìn fún èrò náà pé wọ́n ti inú àwọn ohun alààyè prokaryotic tí àwọn sẹ́ẹ̀lì eukaryotic ìgbàanì gbà mọ́lẹ̀.
Ìbéèrè 3: Àkójọpọ̀ Sẹ́ẹ̀lì
Ìbéèrè:
Ṣàlàyé ipa ti nucleus ninu awọn sẹẹli eukaryotic ati bi o ṣe n ṣakoso awọn iṣẹ sẹẹli.
Ìjíròrò:
Nucleus náà ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ibi ìṣàkóso àwọn sẹ́ẹ̀lì eukaryotic. Àwọn ipa pàtàkì ti nucleus yìí nìyí:
1. Ìpamọ́ Ìwífún nípa Ìran Àtijọ́:
Àkójọpọ̀ DNA náà ń tọ́jú, èyí tí ó ní ìwífún nípa ìdàgbàsókè sẹ́ẹ̀lì, iṣẹ́, àti ìbísí nínú. DNA dúró ṣinṣin ní ìrísí chromatin, àyàfi nígbà tí sẹ́ẹ̀lì bá pín sí méjì, nígbà tí ó bá para pọ̀ di krómósómù.
2. Ìlànà Ìkọ̀wé àti Ìlànà Jínì:
Núùklíọ̀mù ni ibi tí wọ́n ti ń ṣe àtúnṣe DNA, níbi tí wọ́n ti ń yí DNA padà sí RNA ìránṣẹ́ (mRNA). Lẹ́yìn náà, mRNA náà yóò fi núùklíọ̀mù sílẹ̀ láti di àwọn èròjà protein nípasẹ̀ àwọn ribosomes nínú cytoplasm. Ìlànà yìí yóò ṣe àkóso àwọn jínì tí a ń fihàn àti bí ó ti tó, pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ àwọn ohun tí a ń fi transcription ṣe àti àwọn àtúnṣe epigenetic.
3. Ìṣẹ̀dá DNA:
Nígbà tí a bá ń pín sẹ́ẹ̀lì, nucleus náà máa ń rí i dájú pé ìyípadà DNA wáyé ní ọ̀nà tó tọ́, èyí sì máa ń fún sẹ́ẹ̀lì ọmọbìnrin kọ̀ọ̀kan ní ìyípadà kan náà.
4. Gbigbe Nucleus-Cytoplasm:
Àwọ̀ ara amúlétutù náà ní àwọn ihò amúlétutù tó ń ṣàkóso ìrìnnà àwọn molecule bíi RNA àti àwọn ìpín ribosomal láàárín nucleus àti cytoplasm.
Ìbéèrè 4: Cytoplasm àti Cytoskeleton
Ìbéèrè:
Kí ni ipa ti cytoskeleton ninu sẹẹli naa, ati bawo ni awọn ẹya rẹ ṣe ṣe atilẹyin iṣẹ rẹ?
Ìjíròrò:
Cytoskeleton jẹ́ nẹ́tíwọ́ọ̀kì àwọn okùn tí ó ń pèsè ìṣètò àti ìtìlẹ́yìn ẹ̀rọ fún àwọn sẹ́ẹ̀lì, tí ó ń tọ́jú ìrísí wọn, tí ó sì ń jẹ́ kí àwọn organelles àti molecule láàrín sẹ́ẹ̀lì náà rìn.
Àwọn ẹ̀yà mẹ́ta pàtàkì ti cytoskeleton ni:
1. Àwọn microtubules:
– Ó jẹ́ ti tubulin, ó ń ṣiṣẹ́ láti mú ìrísí sẹ́ẹ̀lì dúró, ó sì ń pèsè ipa ọ̀nà fún ìṣípo àwọn vesicles àti organelles nípasẹ̀ iṣẹ́ àwọn èròjà motor bíi kinesin àti dynein.
– Ó kópa nínú pípín àwọn krómósómù nígbà tí a bá ń pè é ní mitosis.
2. Àwọn Fílámọ́nì Actin (Microfilaments):
– Ó jẹ́ actin protein, ó sì ń kó ipa nínú ìṣípo sẹ́ẹ̀lì nípasẹ̀ pseudopodia, àti ìfàsẹ́yìn iṣan nínú sẹ́ẹ̀lì ẹranko.
– Ó ń kó ipa nínú ìpínyà cytoplasm (cytokinesis) nígbà ìpínyà sẹ́ẹ̀lì.
3. Àwọn okùn àárín:
– Àwọn iṣẹ́ láti pèsè ìdúróṣinṣin ìṣètò àti agbára ìfàyà fún àwọn sẹ́ẹ̀lì. Ẹ̀yà yìí dúró pẹ́ ju àwọn ẹ̀ya filament mìíràn lọ.
– Ó ń pèsè agbára ẹ̀rọ tí ó lè dènà fífọ àwọn sẹ́ẹ̀lì, bí àpẹẹrẹ nínú àwọn sẹ́ẹ̀lì awọ ara.
Sẹ́ẹ̀lìtìnnì yìí ń jẹ́ kí àwọn sẹ́ẹ̀lì lè yí padà kí wọ́n sì yípadà gẹ́gẹ́ bí wọ́n ṣe nílò iṣẹ́ wọn, nínú ìrìnàjò inú ara àti ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àyíká òde.
Nípa lílóye àwọn iṣẹ́ àti ìṣètò ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ti ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn ẹ̀yà ara wọ̀nyí, a lè rí bí ìṣọ̀kan sẹ́ẹ̀lì náà ṣe ń ṣètìlẹ́yìn fún onírúurú ìgbòkègbodò ẹ̀dá alààyè tí ó ṣe pàtàkì fún ìwàláàyè. Àpilẹ̀kọ yìí ń fẹ́ láti fúnni ní àwòrán tí ó ṣe kedere nípa ìṣètò sẹ́ẹ̀lì àti láti ran lọ́wọ́ láti lóye àwọn èrò nípa ìmọ̀ nípa ẹ̀dá alààyè sẹ́ẹ̀lì.
