Ipa ti Ibajẹ lori Awọn fọto iṣelọpọ ọgbin
Ìṣẹ̀dá ìṣẹ̀dá ìṣẹ̀dá jẹ́ ìlànà pàtàkì kan tí ó ń jẹ́ kí àwọn ewéko lè ṣe oúnjẹ (glucose) láti inú carbon dioxide (CO₂) àti omi (H₂O) pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ oòrùn. Ìlànà yìí kìí ṣe pé ó ń pinnu ìdàgbàsókè àti iṣẹ́-ṣíṣe ewéko nìkan ni, ó tún ń ṣe ìtọ́jú ìwọ́ntúnwọ́nsí àyíká nípa títú atẹ́gùn jáde. Síbẹ̀síbẹ̀, ìbàjẹ́ afẹ́fẹ́ láti inú àwọn iṣẹ́ ilé-iṣẹ́, ìrìnnà, sísun egbin, àti iná igbó ti di ewu gidi sí photosynthesis. Àwọn ohun ìbàjẹ́ kan lè dí ìfàmọ́ra ìmọ́lẹ̀ lọ́wọ́, ba ìṣètò ewé jẹ́, ba stomata jẹ́, àti kódà ó lè ba àwọn ìṣesí kẹ́míkà nínú chloroplast jẹ́. Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò bí ìbàjẹ́ ṣe ní ipa lórí photosynthesis ewéko, àwọn ìlànà tí ó ní í ṣe pẹ̀lú rẹ̀, àti ipa rẹ̀ lórí àwọn ètò-ẹ̀dá àti iṣẹ́-àgbẹ̀.
Photosynthesis àti àwọn nǹkan tó ní ipa lórí rẹ̀
Ní ṣókí, photosynthesis máa ń wáyé nínú àwọn ìṣe méjì: àwọn ìṣe ìmọ́lẹ̀ (tí ó sinmi lórí ìmọ́lẹ̀) àti Calvin cycle (tí ó ń lo CO₂ láti ṣẹ̀dá àwọn èròjà onígbà-ẹ̀dá). Ọ̀pọ̀lọpọ̀ nǹkan pàtàkì ló ní ipa lórí ìwọ̀n photosynthesis, bí agbára ìmọ́lẹ̀, ìwọ̀n otútù, wíwà omi, ìfọ́pọ̀ CO₂, àti ipò ìṣiṣẹ́ ara àwọn ewé. Ìbàjẹ́ lè ba ọ̀kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ nínú àwọn nǹkan wọ̀nyí jẹ́ ní àkókò kan náà. Fún àpẹẹrẹ, àwọn èròjà eruku lè dín iye ìmọ́lẹ̀ tí ewé ń gbà kù, nígbà tí àwọn gáàsì olóró bíi ozone (O₃) àti sulfur dioxide (SO₂) lè ba àsopọ ewé jẹ́ kí ó sì dín iṣẹ́ chlorophyll kù.
Irú ìbàjẹ́ tó máa ń ní ipa lórí fọ́tòsítọ̀sì
A le pin idoti ti o ni ipa lori photosynthesis si idoti afẹfẹ gaasi, idoti awọn nkan, ati awọn idoti keji ti o jẹyọ lati inu awọn iṣe kemikali ninu afẹfẹ.
1. Òsónù Tropospheric (O₃)
Ozone nínú afẹ́fẹ́ ìsàlẹ̀ ni a ń ṣẹ̀dá nípasẹ̀ ìṣesí nitrogen oxides (NOx) àti àwọn èròjà onígbàlódé tí ó ń yí padà (VOCs) ní iwájú oòrùn. O₃ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ohun tí ó lè ba ewéko jẹ́ jùlọ nítorí pé ó ń ṣe àtúnṣe púpọ̀.
2. Sọ́fúrù dáìdìọ̀mù (SO₂)
A sábà máa ń rí i láti inú jíjó àwọn epo ìdáná tí ó ní sulfur, bí èédú àti àwọn epo kan, SO₂ lè wọ inú ewé nípasẹ̀ stomata kí ó sì ba ìṣiṣẹ́ ara jẹ́.
3. Nitrogen dioxide (NO₂)
Nítorí pé ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́ àti àwọn ilé iṣẹ́ agbára ló ń ṣe NO₂, ó lè ba àsopọ ewé jẹ́, ó sì tún lè fa ìṣẹ̀dá ozone.
4. Àwọn èròjà kéékèèké (PM10 àti PM2.5) àti eruku
Àwọn èròjà kéékèèké lè lẹ̀ mọ́ ojú ewé, kí wọ́n lè ti stomata pa, kí wọ́n sì dínà kí ìmọ́lẹ̀ má wọ inú rẹ̀.
5. Àwọn irin líle àti àwọn ohun alumọ́ọ́nì mìíràn
Ní àwọn agbègbè ilé iṣẹ́ tàbí ibi ìwakùsà, àwọn ohun ọ̀gbìn lè fara han àwọn irin líle nípasẹ̀ ìtújáde eruku tàbí ìbàjẹ́ ilẹ̀. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó jọ mọ́ àwọn ipò ilẹ̀, ìkójọpọ̀ irin líle lè ba ìṣẹ̀dá chlorophyll àti photosynthesis jẹ́.
Àwọn ètò ìbàjẹ́ ń dínà fọ́tòsítọ̀sì
1. Pípa Stomata àti ìdènà pàṣípààrọ̀ gaasi
Stomata ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí "ìlẹ̀kùn" fún pàṣípààrọ̀ gáàsì: CO₂ wọ inú fún fíísítọ̀sì, nígbà tí atẹ́gùn àti èéfín omi bá jáde. Ìbàjẹ́ lè mú kí stomata ti pa gẹ́gẹ́ bí ìdáhùn ààbò. Nígbà tí stomata bá ti pa, fífa CO₂ mọ́ra máa ń dínkù, èyí sì máa ń dín fọ́ísítọ̀sì kù. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, àwọn èròjà eruku tí ó rọ̀ mọ́ eruku lè dí stomata lọ́wọ́, èyí sì máa ń ba ìyípadà gáàsì jẹ́ kódà nígbà tí ohun ọ̀gbìn bá fẹ́ kí wọ́n ṣí sílẹ̀.
2. Ibajẹ Chlorophyll ati idinku gbigba ina
Àwọn ohun ìbàjẹ́ kan máa ń fa ìbàjẹ́ chlorophyll tàbí kí wọ́n dín ìṣẹ̀dá rẹ̀ kù. Fún àpẹẹrẹ, SO₂ lè fa chlorosis (dínkù ewé), àmì chlorophyll tí kò tó nǹkan. Tí chlorophyll bá dínkù, ewé kò lè gba agbára ìmọ́lẹ̀ dáadáa, èyí sì máa ń sọ àwọn ìṣesí tí ó gbára lé ìmọ́lẹ̀ di aláìlera.
Ni afikun, eruku tabi awọn patikulu eeru le ṣe fẹlẹfẹlẹ kan lori oju ewe. Ipele yii dinku agbara ina ti o de awọn àsopọ fọtoynthetic, nitorinaa dinku iṣelọpọ agbara (ATP ati NADPH).
3. Ìṣòro oxidative àti ìbàjẹ́ sẹ́ẹ̀lì
O₃ àti àwọn ohun alumọ́ọ́nì mìíràn tó ń ṣe àtúnṣe lè mú àwọn èròjà free radicals jáde (Reactive Oxygen Species/ROS) nínú àsopọ ewé. ROS ba àwọn sẹ́ẹ̀lì, àwọn prótíìnì, àti àwọn àwọ̀ fọ́tòsíntẹ́sì. Ìbàjẹ́ sí àwọn àwọ̀ chloroplast lè dín agbára photosystem II kù tààrà, èyí tó jẹ́ kókó pàtàkì nínú àwọn ìhùwàsí ìmọ́lẹ̀. Àbájáde rẹ̀ kìí ṣe pé ó dínkù nínú ìwọ̀n photosynthesis nìkan, ó tún ń mú kí ọjọ́ ogbó ewé yára sí i àti ìdínkù ìdàgbàsókè.
4. Awọn iyipada ninu iṣelọpọ agbara ati iṣẹ-ṣiṣe enzyme
Fọ́tòsíntì gbékalẹ̀ lórí àwọn ẹ́ńsáìmù, títí kan RuBisCO, èyí tí ó ń kó ipa nínú ìfàsẹ́yìn CO₂ nínú ìyípo Calvin. Ìfarahàn onígbà pípẹ́ sí àwọn ohun alumọ́ni lè yí ìṣiṣẹ́ àwọn ẹ́ńsáìmù wọ̀nyí padà láìtaara, fún àpẹẹrẹ nípasẹ̀ àwọn ìyípadà nínú pH sẹ́ẹ̀lì, ìbàjẹ́ amuaradagba, tàbí ìdàrúdàpọ̀ ìpèsè agbára. Nítorí náà, kódà nígbà tí ìmọ́lẹ̀ bá tó, àwọn ewéko kò lè ṣe àtúnṣe CO₂ sí sùgà dáradára.
5. Òjò olóró àti ìbàjẹ́ tí kò ṣe tààrà
SO₂ àti NOx lè ṣe àtúnṣe sí ìṣẹ̀dá àwọn ásíìdì sulfuric àti nitric, èyí tí ó máa ń já bọ́ bí òjò ásíìdì. Òjò ásíìdì kìí ṣe pé ó ń ba ojú ewé jẹ́ nìkan ni, ó tún ń yí pH ilẹ̀ padà, ó ń tú àwọn èròjà kan jáde, ó sì ń mú kí àwọn irin líle koko máa yọ́. Àwọn ewéko tí kò ní àwọn èròjà pàtàkì bíi magnesium (ẹ̀yà kan nínú chlorophyll) tàbí nitrogen yóò ní ìrírí ìfàsẹ́yìn fọ́tòsítọ̀sì nítorí àìlera àwọ̀ àti ìṣẹ̀dá enzyme.
Àwọn àmì àrùn nínú ewéko nítorí ìfarahàn sí ìbàjẹ́
Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà, a lè rí ipa ìbàjẹ́ ní ojú. Àwọn àmì àrùn kan tí ó wọ́pọ̀ ni:
– Chlorosis (ewé tó ń yọ́ òdòdó) nítorí ìdínkù chlorophyll.
– Necrosis (awọn aaye brown/iku ti àsopọ) paapaa nigbati o ba han si ozone.
– Ìdàgbàsókè tí ó dínkù, àwọn ewé kékeré, àti ìdínkù nínú bíomass.
– Idinku ninu eso irugbin lori awọn irugbin ti a gbin, fun apẹẹrẹ alikama, soya, iresi, tabi ẹfọ.
– Dígbó kíákíá àti kí ewé máa wó kíákíá, èyí tí ó ń dín agbára ewéko láti ṣe fọ́tòsísẹ́ ní gbogbo àsìkò náà kù.
Sibẹsibẹ, kii ṣe gbogbo ipa ni a le rii ni kiakia. Pẹlu ifihan kekere ṣugbọn fun igba pipẹ, idinku fọtosynthesis le waye laisi awọn aami aisan ti o han gbangba - o kan di akiyesi nipasẹ idinku iṣelọpọ tabi resistance ọgbin si ọgbun ati awọn ajenirun.
Ipa lori awọn eto-ẹkọ ati iṣẹ-ogbin
Ìdínkù nínú photosynthesis ní àwọn àbájáde tó gbòòrò. Ní ìwọ̀n àyíká, iṣẹ́ àṣekára àkọ́kọ́ ń dínkù, èyí tó ń nípa lórí ẹ̀ka oúnjẹ nítorí ìdínkù agbára tí a fi ń lò ó. Àwọn igbó àti ewéko tí kò lágbára túbọ̀ ń fara pa sí àrùn àti ìyípadà ojúọjọ́. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, tí photosynthesis bá dínkù ní agbègbè, agbára ewéko láti fa CO₂ yóò dínkù, èyí tó lè mú kí ìkójọpọ̀ àwọn gáàsì ewéko nínú afẹ́fẹ́ pọ̀ sí i.
Nínú iṣẹ́ àgbẹ̀, ipa náà ní ipa taara lórí èso oko àti dídára ọjà. Àwọn ohun ọ̀gbìn tí kò bá lè ṣe fọ́tòsísẹ́ẹ̀tì dáadáa yóò mú kí àwọn kábọ̀háídéréètì díẹ̀ jáde, èyí tí yóò yọrí sí ìdínkù nínú ìwọ̀n èso, irúgbìn, tàbí ìṣù. Ìbàjẹ́ tún lè mú kí àwọn ìṣòro àyíká mìíràn bí ọ̀dá pọ̀ sí i. Tí stomata bá sún mọ́ dí àwọn ohun ìdọ̀tí, agbára lílo omi máa ń dínkù, èyí sì máa ń mú kí ó ṣòro fún àwọn ohun ọ̀gbìn láti bá àwọn ipò gbígbẹ mu.
Àwọn ìsapá láti dín ipa ìbàjẹ́ lórí photosynthesis kù
Koju iṣoro yii nilo ọna lati wa ni isalẹ:
1. Idinku itujade nipasẹ gbigbejade ti o kere ju, agbara isọdọtun, ati awọn iṣakoso ile-iṣẹ.
2. Ṣíṣe àwọ̀ ilẹ̀ ìlú pẹ̀lú àwọn ẹranko tó lè fara da ìbàjẹ́ lè ran àwọn èròjà ìdọ̀tí lọ́wọ́ láti sọ àwọn èròjà di aláìlágbára àti láti dín ìwọ̀n àwọn èròjà ìdọ̀tí kù.
3. Ṣíṣe àwọn ohun ìdènà ewéko ní àyíká àwọn agbègbè ilé-iṣẹ́ tàbí àwọn ọ̀nà pàtàkì láti dín ìfarahàn tààrà sí ilẹ̀ oko kù.
4. Ìbímọ àwọn ewéko tó lè fara da ìbàjẹ́, fún àpẹẹrẹ àwọn oríṣiríṣi tó ní àwọn ètò ìdènà àrùn tó lágbára jù tàbí àwọn stomata tó lè fara dà á.
5. Ìtọ́jú ewéko àti ìrísí omi tó dára ní àwọn oko kan (fún àpẹẹrẹ àwọn ilé ewéko tàbí àwọn agbègbè tó le koko) láti dín ìkọ́lé eruku kù àti láti dín wahala kù.
Ipari
Ìbàjẹ́ afẹ́fẹ́ àti ìfipamọ́ àwọn ohun tí ń ba àyíká jẹ́ ń fa ewu ńlá fún photosynthesis ewéko. Nípasẹ̀ àwọn ọ̀nà bíi pípa stomatal, ìbàjẹ́ chlorophyll àti chloroplast, ìdààmú oxidative, àti àwọn ipa àìtaara bíi òjò acid àti ìdènà oúnjẹ, ìbàjẹ́ lè dín ìwọ̀n photosynthesis kù ní pàtàkì. Àwọn ipa náà wà láti ìdínkù nínú ìdàgbàsókè ewéko sí àìlera ètò àyíká àti iṣẹ́ àgbẹ̀. Nítorí pé photosynthesis ni ìpìlẹ̀ ìwàláàyè lórí ilẹ̀ ayé, àwọn ìsapá ìṣàkóso ìbàjẹ́ ṣe pàtàkì kìí ṣe fún ìlera ènìyàn nìkan ṣùgbọ́n fún ìdúróṣinṣin àyíká àti ààbò oúnjẹ pẹ̀lú.
