Ìmọ̀-ara àti Ìṣẹ̀dá Àwọn Amphibians
Àwọn ẹranko amphibians jẹ́ àwùjọ aláìlẹ́gbẹ́ kan nítorí agbára wọn láti gbé ní àyíká omi àti ilẹ̀. Èyí fún wọn ní orúkọ náà "amphibian," tí ó túmọ̀ sí "ìgbésí ayé méjì." Ọ̀rọ̀ Gẹ̀ẹ́sì náà "amphibian" wá láti inú ọ̀rọ̀ Gíríìkì náà "amphibios," tí ó túmọ̀ sí "ìgbésí ayé méjì." Ìyípadà yìí nílò àwọn àtúnṣe morphological àti anatomical tí ó yanilẹ́nu. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣe àgbéyẹ̀wò morphology àti anatomy ti àwọn amphibians, tí ó bo àwọn ànímọ́ ara, àwọn ètò ẹ̀yà ara, àti àwọn àtúnṣe tí ó jẹ́ kí wọ́n lè wà láàyè ní àyíká méjèèjì.
Ìmọ̀ nípa Àmì Àmì
Ìmọ̀ nípa ìrísí àti ìṣètò àwọn ohun alààyè ni ìwádìí nípa ìrísí àti ìṣètò àwọn ẹ̀dá alààyè. Àwọn afẹ́fẹ́ ní oríṣiríṣi ìrísí àti ìṣètò tó sinmi lórí irú ẹ̀dá náà, ṣùgbọ́n àwọn ìrísí tó wọ́pọ̀ ni a lè rí nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn afẹ́fẹ́.
Ìrísí ara
Àwọn afẹ́fẹ́ ní àwọn ẹgbẹ́ mẹ́ta pàtàkì: àwọn àkèré àti àwọn afẹ́fẹ́ (ẹ máa ń ṣètò Anura), àwọn salamander àti triton (ẹ máa ń ṣètò Caudata), àti àwọn caecilians (ẹ máa ń ṣètò Gymnophiona). Àwọn àkèré àti àwọn afẹ́fẹ́ sábà máa ń ní ara kúkúrú, tó lágbára pẹ̀lú ẹsẹ̀ ẹ̀yìn gígùn, tó lágbára fún fífó. Àwọn salamander ní ara gígùn, tó tinrin pẹ̀lú ẹsẹ̀ kúkúrú, èyí tó ń fún wọn ní ìrísí aláǹgbá. Àwọn Caecilians jẹ́ àwọn afẹ́fẹ́ aláìlẹ́sẹ̀ pẹ̀lú ara gígùn, tó yípadà, tó dà bí àwọn kòkòrò ńlá tàbí ẹja eeli.
Awọ ara
Awọ ara Amphibian ṣe pàtàkì fún mímú omi àti ìmí èémí dúró. Láìdàbí àwọn ẹranko afàyàfà, awọ ara Amphibian jẹ́ ọ̀rinrin, ó sì ní àwọn ẹ̀yà ara mucus tí ó ń mú ìmí jáde. Ìmí yìí ń ran awọ ara lọ́wọ́ láti jẹ́ kí ó tutu, èyí tí ó ṣe pàtàkì fún ìmí awọ ara. Àwọn ẹ̀yà kan tún ní àwọn ẹ̀yà ara majele nínú awọ ara wọn, èyí tí ó lè tú àwọn èròjà olóró jáde gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìdènà lòdì sí àwọn apanijẹran.
Awọ ara àwọn amphibians lè wọ inú rẹ̀ dáadáa, èyí tó ń jẹ́ kí wọ́n lè fa omi àti atẹ́gùn sínú rẹ̀ tààrà. Èyí ṣe pàtàkì ní àyíká omi, ó sì wúlò ní pàtàkì ní ilẹ̀, pàápàá jùlọ ní àwọn ipò omi àti òtútù.
Ẹsẹ̀ àti àwọn èékánná
Àwọn ọ̀pọ́lọ́ àti àkàrà ní ẹsẹ̀ ẹ̀yìn gígùn àti alágbára tí ó ń jẹ́ kí wọ́n lè fò lọ sí ọ̀nà jíjìn. Wọ́n tún ní ẹsẹ̀ tí a fi okùn hun, èyí tí ó mú kí ó rọrùn fún wọn láti lúwẹ̀ẹ́ nínú omi. Àwọn ẹja Salamanders ní ẹsẹ̀ àti ìka ẹsẹ̀ kúkúrú tí ó mú kí ó rọrùn fún wọn láti rákò lórí ilẹ̀ àti láti lúwẹ̀ẹ́. Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, àwọn Caecilians kò ní ẹsẹ̀ rárá, wọ́n sì ní ara iṣan ara tí ó lè rákò láti inú ilẹ̀ tàbí àwọn èérún igbó.
Ìṣẹ̀dá ara Amphibian
Ìṣẹ̀dá ara ni ìwádìí nípa ìṣètò inú àwọn ohun alààyè. Ìṣẹ̀dá ara amphibian fi àwọn ìyípadà tó yanilẹ́nu hàn sí ìgbésí ayé ní àyíká omi àti ilẹ̀.
Ètò Ẹ̀mí
Àwọn afẹ́fẹ́ ní onírúurú ètò èémí, èyí tí ó ní nínú èémí nípasẹ̀ ẹ̀dọ̀fóró, awọ ara, àti nígbà míìrán, àwọn èèmí.
– Ẹ̀dọ̀fóró: Ẹ̀dọ̀fóró Amphibian rọrùn ní ìfiwéra pẹ̀lú ẹ̀dọ̀fóró ẹranko. Wọ́n ní àwọn àpò tàbí àwọn ìbòrí tí ó ń ṣiṣẹ́ láti mú afẹ́fẹ́ dúró. Mímí pẹ̀lú ẹ̀dọ̀fóró sábà máa ń jẹ́ nípa gbígbé afẹ́fẹ́ mì, ìlànà kan tí a mọ̀ sí “buccal pump.”
– Awọ Ara: Gẹ́gẹ́ bí a ti sọ, awọ ara ṣe ipa pàtàkì nínú mímí. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn afẹ́fẹ́ omi lè pààrọ̀ àwọn gáàsì tààrà nípasẹ̀ awọ ara wọn. Èyí ṣe pàtàkì ní pàtàkì nígbà tí wọ́n bá wà nínú omi, níbi tí a lè fa afẹ́fẹ́ tààrà láti inú àyíká tí ó yí wọn ká.
– Àwọn ìyẹ̀fun: A sábà máa ń rí àwọn ìyẹ̀fun ní ìpele ìyẹ̀fun àwọn amphibians, bíi àwọn ìyẹ̀fun ọ̀pọlọ. Wọ́n máa ń jẹ́ kí wọ́n mí sínú omi. Nígbà tí wọ́n bá yípadà sí ìrísí àgbàlagbà wọn nínú ìlànà kan tí a ń pè ní metamorphosis, àwọn ìyẹ̀fun sábà máa ń pòórá, a sì máa ń fi ẹ̀dọ̀fóró rọ́pò wọn.
Ètò Ìṣàn Iṣan-ayé
A pín ètò ìṣàn ẹ̀jẹ̀ amphibian sí oríṣi méjì nígbà tí ó bá wà láàyè: ètò ìṣàn ẹ̀jẹ̀ méjì àti ètò ìṣàn ẹ̀jẹ̀ kan ṣoṣo.
– Ètò Ìṣàn Iṣẹ́ Méjì: Àwọn afẹ́fẹ́ inú omi tó dàgbà ní ọkàn oníyàrá mẹ́ta tó ní atria méjì àti ventricle kan. Ètò ìṣàn ẹ̀jẹ̀ méjì yìí ń jẹ́ kí a fi ẹ̀jẹ̀ ránṣẹ́ sí ẹ̀dọ̀fóró fún atẹ́gùn, lẹ́yìn náà a ó dá a padà sí ọkàn kí a tó pín káàkiri ara.
– Ètò Ìṣàn-ẹ̀yà Kanṣoṣo: Nínú àwọn ìdin àti àwọn ẹja salamander omi, ìṣàn-ẹ̀yà ẹ̀jẹ̀ máa ń wáyé ní pàtàkì nípasẹ̀ àwọn iṣan-ẹ̀yà pẹ̀lú ìṣàn-ẹ̀yà kan ṣoṣo.
Ètò ìjẹun
Ètò ìjẹun àwọn amphibians jọ ti àwọn apẹ̀rẹ̀ mìíràn ṣùgbọ́n ó ní àwọn ìyípadà kan fún onírúurú oúnjẹ wọn.
– Ẹnu àti Eyín: Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹranko amphibian ní eyín ní àgbọ̀n wọn tí ó ń ràn wọ́n lọ́wọ́ láti mú ẹran ọdẹ àti láti di mú. Ahọ́n tí ó ń lẹ̀ mọ́ ara rẹ̀ wúlò fún mímú àwọn kòkòrò àti àwọn ẹran ọdẹ kéékèèké mìíràn.
– Ikùn àti Ìfun: Ikùn ni ibi tí oúnjẹ ti bẹ̀rẹ̀, pẹ̀lú àwọn ensaymu àti ásíìdì tí ń fọ́ oúnjẹ. Ifun náà ń gba oúnjẹ, gígùn àti ìṣòro wọn sì yàtọ̀ síra ní ìbámu pẹ̀lú oúnjẹ pàtó ti irú ẹranko náà.
Eto ati Awọn Ẹmi Ara
Ètò iṣan amphibian ni ó ní ọpọlọ, ọpa ẹhin, àti àwọn iṣan agbeegbe. A pín ọpọlọ sí apá márùn-ún pàtàkì: telencephalon, diencephalon, midbrain, metencephalon, àti myelencephalon. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọpọlọ wọn rọrùn ní ìfiwéra pẹ̀lú àwọn ẹranko onírun, wọ́n ní àwọn ìmọ̀lára tó ti dàgbàsókè láti wà láàyè ní àyíká wọn.
– Ìran: Ojú àwọn afẹ́fẹ́ máa ń tóbi, wọ́n sì máa ń hàn gbangba, èyí sì máa ń fún wọn ní ojú tó dára ní ojú tí kò ní ìmọ́lẹ̀. Ojú tí ń mú kí ojú wọn ríran dáadáa, tàbí ojú ìfọ́jú kẹta, máa ń dáàbò bo ojú wọn nígbà tí wọ́n bá wà lábẹ́ omi.
– Ìgbọ́ran: Àwọn afẹ́fẹ́ ní etí àárín pẹ̀lú egungun etí kan ṣoṣo, tí a ń pè ní “columella,” èyí tí ó ń ṣiṣẹ́ láti darí ìró láti afẹ́fẹ́ sí etí inú. Àwọn àkèré sábà máa ń ní awọ ara tympanic tí a lè rí lẹ́yìn ojú wọn, èyí tí ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìlù etí.
– Àwọn Ẹ̀rí Míràn: Àwọn afẹ́fẹ́ omi tún ní ètò ìlà ẹ̀gbẹ́ (bíi ẹja) tí ó ń ràn wọ́n lọ́wọ́ láti mọ ìṣípo àti ìgbọ̀nsẹ̀ nínú omi. Ẹ̀yà ara Jacobson tí ó wà ní orí òrùlé ẹnu wọn ń ràn wọ́n lọ́wọ́ láti rí àwọn kẹ́míkà ní àyíká wọn.
Ìbámu sí Ayíká
Ọ̀kan lára àwọn ànímọ́ pàtàkì jùlọ ti àwọn amphibians ni agbára wọn láti bá onírúurú àyíká mu. Àwọn àtúnṣe pàtàkì kan ní:
– Ìyípadà: Ìgbésí ayé àwọn amphibians sábà máa ń ní ìyípadà láti inú ìdin omi pẹ̀lú àwọn gills sí àgbàlagbà ilẹ̀ pẹ̀lú ẹ̀dọ̀fóró. Ìpele ìdin náà máa ń jẹ́ kí wọ́n wà láàyè ní àyíká omi, nígbà tí ìpele àgbàlagbà náà máa ń jẹ́ kí wọ́n lè ṣe àwárí ilẹ̀.
– Idaabobo Kemikali: Ọpọlọpọ awọn agbẹ omi ni awọn eegun awọ ara ti o le ṣe agbejade awọn nkan majele lati daabobo ara wọn kuro lọwọ awọn apanirun.
– Àwọ̀ ìpara àti Àwọ̀ ìpara: Àwọn irúgbìn kan ní agbára láti yí àwọ̀ padà láti fi ara pamọ́ kúrò lọ́wọ́ àwọn apẹja (ìpara), nígbà tí àwọn mìíràn ní àwọ̀ dídán tí ó ń kìlọ̀ fún àwọn apẹja nípa majele tàbí wíwà àwọn ààbò mìíràn (ìpara aposematic).
Ipari
Àwọn ẹranko amphibians jẹ́ ẹgbẹ́ ẹranko tó fani mọ́ra pẹ̀lú àwọn àyípadà ìrísí àti ìrísí ara tó yanilẹ́nu tó ń jẹ́ kí wọ́n lè gbé ní àyíká omi àti ilẹ̀. Láti awọ ara tó lè wọ inú omi tó ń jẹ́ kí afẹ́fẹ́ àti gbígba omi wọlé sí ètò ìṣàn omi méjì tó ń ṣe àtìlẹ́yìn fún pàṣípààrọ̀ gáàsì tó dára, àwọn amphibians ń fi onírúurú ìrísí àti iṣẹ́ wọn hàn. Òye síwájú sí i nípa ìrísí àti ìrísí ara wọn kò kàn ń fúnni ní òye nípa ìdàgbàsókè àti ìyípadà nìkan, ó tún ṣe pàtàkì fún àwọn ìsapá ìtọ́jú, nítorí pé ọ̀pọ̀ àwọn ẹranko amphibians ló wà nínú ewu lọ́wọ́lọ́wọ́ nípasẹ̀ ìyípadà àyíká àti àwọn ìgbòkègbodò ènìyàn.
