Lílóye Àwọn Ìràwọ̀ Àgbáyé àti Àwọn Olùṣàwárí Wọn
Àwọn ìràwọ̀ ìràwọ̀ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọ̀nà àtijọ́ tí ènìyàn ti ń gbà lóye ojú ọ̀run alẹ́. Kí a tó fi àwọn awòran, àwòrán ojú ọ̀run òde òní, tàbí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì nípa ìràwọ̀ ìràwọ̀ bí a ṣe mọ̀ ọ́n lónìí, àwọn ènìyàn láti onírúurú ọ̀làjú ti kíyèsí àwọn ìràwọ̀ ìràwọ̀ náà wọ́n sì so wọ́n pọ̀ mọ́ àwọn àpẹẹrẹ. Àwọn àpẹẹrẹ wọ̀nyí di mímọ̀ sí àwọn ìràwọ̀ ìràwọ̀. Lọ́nà tí ó dùn mọ́ni, àwọn ìràwọ̀ ìràwọ̀ kìí ṣe “àwọn àwòrán” ní ojú ọ̀run nìkan, ṣùgbọ́n wọ́n tún so mọ́ ìtàn àṣà, ìlọ kiri, kàlẹ́ńdà, àti ìdàgbàsókè ìràwọ̀ ìràwọ̀ gẹ́gẹ́ bí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì. Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò ìtumọ̀ àwọn ìràwọ̀ ìràwọ̀, iṣẹ́ wọn àti ìtàn wọn, àti ẹni tí ó “ṣàwárí” wọn ní àyíká ìtàn tí ó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé jùlọ.
Lílóye Àwọn Ìràwọ̀ Ìràwọ̀
Ní ṣókí, ìràwọ̀ jẹ́ àkójọpọ̀ àwọn ìràwọ̀ tí ó dàbí ẹni pé wọ́n ń ṣe àpẹẹrẹ pàtó kan nígbà tí a bá wò wọ́n láti ilẹ̀ ayé, a sì fún àpẹẹrẹ yìí ní orúkọ. Àwọn orúkọ ìràwọ̀ sábà máa ń tọ́ka sí àwọn àwòrán ìtàn àròsọ, ẹranko, tàbí àwọn ohun kan, fún àpẹẹrẹ, Orion (ọdẹ), Scorpius (àkèé), Leo (kìnnìún), àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Síbẹ̀síbẹ̀, ó ṣe pàtàkì láti lóye pé àwọn ìràwọ̀ nínú ìràwọ̀ kì í sábà jọ ara wọn. Wọ́n dà bí ẹni pé wọ́n ń ṣe àpẹẹrẹ nítorí pé a gbé ipò wọn sókè sí ojú ọ̀run láti ojú ìwòye olùwòran lórí ilẹ̀ ayé. Ní òótọ́, àwọn ìràwọ̀ kọ̀ọ̀kan wà ní ìjìnnà tó yàtọ̀ sí ti ayé, ọ̀pọ̀ wọn kò sì ní ìsopọ̀ òòfà ara wọn.
Nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ayé òde òní, ọ̀rọ̀ náà ìjìnlẹ̀ ayé ní ìtumọ̀ tó wọ́pọ̀. Ìjìnlẹ̀ ayé kì í ṣe àwòrán lásán, ṣùgbọ́n ó jẹ́ agbègbè pàtó kan nínú ojú ọ̀run. Èyí túmọ̀ sí pé gbogbo ìjìnlẹ̀ ayé ọ̀run ni a pín sí àwọn agbègbè ìjọba, ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn ní orúkọ ìjìnlẹ̀ ayé, ó dà bí àwọn orílẹ̀-èdè lórí máàpù ayé.
Iṣẹ́ Àwọn Ìràwọ̀ fún Àwọn Ènìyàn
Àwọn ìràwọ̀ ti kó ipa pàtàkì nínú ìtàn ènìyàn, títí bí:
1. Lilọ kiri ati awọn itọsọna
Àwọn atukọ̀ ojú omi àti àwọn olùṣàwárí lo àwọn ìràwọ̀ gẹ́gẹ́ bí “compass adayeba.” Àpẹẹrẹ kan tí a mọ̀ dáadáa ni lílo ìràwọ̀ Ursa Minor (tí ó ní Polaris, tàbí North Star) láti pinnu àríwá ní Àríwá Ayé.
2. Kàlẹ́ńdà àti àwọn àkókò
Gíga àti ìdúró àwọn ìràwọ̀ kan ní àwọn àkókò pàtó kan nínú ọdún ran àwọn ènìyàn ìgbàanì lọ́wọ́ láti mọ bí àkókò ṣe ń yípadà. Èyí ṣe pàtàkì fún iṣẹ́ àgbẹ̀, àwọn àṣà ìbílẹ̀, àti ètò ìrìn àjò.
3. Ṣíṣàfihàn ojú ọ̀run àti ìbánisọ̀rọ̀ nípa ìmọ̀ ìjìnlẹ̀
Àwọn ìràwọ̀ mú kí ó rọrùn fún àwọn onímọ̀ nípa ìràwọ̀ láti tọ́ka sí ibi tí àwọn ohun tí ó wà ní ojú ọ̀run wà. Fún àpẹẹrẹ, nígbà tí àwọn ènìyàn bá sọ pé "nebula ní Orion" tàbí "pílánẹ́ẹ̀tì tí a lè rí nínú Taurus," ó ń ran lọ́wọ́ láti mọ ipò gbogbogbòò.
4. Àṣà àti ìtàn àròsọ
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìràwọ̀ ni a so mọ́ ìtàn àròsọ àti ìgbàgbọ́, èyí sì ń di apá kan nínú ìdámọ̀ àṣà àwùjọ kan.
Ìtàn Kúkúrú ti Àwọn Ìràwọ̀: Láti Àṣà sí Ìràwọ̀
A ti mọ àwọn ìràwọ̀ fún ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún. Oríṣiríṣi àwọn ọ̀làjú ló ní àwọn ẹ̀yà àti orúkọ tiwọn, fún àpẹẹrẹ:
– Mesopotamia (Babilonia): a mọ ọn gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn ìlú tó kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀ láti kó àwọn ìwé àkójọ ìràwọ̀ àti àwọn àmì ìràwọ̀ jọ.
– Gíríìsì Àtijọ́: ó fẹ̀ síi, ó sì gbajúmọ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìràwọ̀ tí a sábà máa ń lò nínú ìràwọ̀ ìwọ̀-oòrùn báyìí.
– Ṣáínà: ní ètò àwọn ìràwọ̀ àti “ààfin ọ̀run” (ìràwọ̀ ojú ọ̀run) tí ó yàtọ̀ sí àṣà ìbílẹ̀ Gíríkì.
– Lárúbáwá: Àwọn onímọ̀ nípa ìràwọ̀ ará Lárúbáwá ṣe àfikún pàtàkì nínú ìtumọ̀, ìdàgbàsókè, àti sísọ orúkọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìràwọ̀; ọ̀pọ̀lọpọ̀ orúkọ ìràwọ̀ tí a ń lò lónìí ni a mú láti inú Lárúbáwá (fún àpẹẹrẹ, Aldebaran, Betelgeuse, Rigel).
– Polynesia àti erékùsù Indonesia: wọ́n tún ní àṣà ìṣàn omi tí ó dá lórí ìràwọ̀; ní onírúurú agbègbè ní Indonesia, àwọn ìràwọ̀ kan ni a mọ̀ pẹ̀lú orúkọ ìbílẹ̀ tí ó ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ìgbìn àti àṣà ìbílẹ̀.
Èyí fihàn pé kìí ṣe ẹnìkan ṣoṣo ni a “ṣàwárí” ìràwọ̀ náà, bí kò ṣe àbájáde àpapọ̀ àwọn àkíyèsí ìgbà pípẹ́ jákèjádò ìran.
Ta Ni Ó Ṣàwárí Àwọn Ìràwọ̀ Ìràwọ̀?
Ìbéèrè nípa ẹni tí ó “ṣẹ̀dá” àwọn ìràwọ̀ sábà máa ń dìde, ṣùgbọ́n ìdáhùn náà nílò àlàyé. Kì í ṣe olùṣẹ̀dá kan ṣoṣo ló ṣẹ̀dá àwọn ìràwọ̀, bíi tẹlifóònù tàbí iná mànàmáná. Àwọn ìràwọ̀ náà wá láti inú onírúurú àṣà ìbílẹ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ènìyàn àti àwọn ilé-iṣẹ́ ti ní ipa pàtàkì nínú ṣíṣe àkójọpọ̀ àwọn ìràwọ̀, pàápàá jùlọ nínú àṣà ìràwọ̀ ti Ìwọ̀-Oòrùn àti ti òde òní.
1. Ptolemaios (Claudius Ptolemy) àti àwọn ìràwọ̀ 48 ti ìpilẹ̀ṣẹ̀
Ẹni tí ó sábà máa ń so mọ́ “àwọn ìràwọ̀” nínú ìtàn ìràwọ̀ ìwọ̀ oòrùn ni Claudius Ptolemy (tó wà ní ọ̀rúndún kejì Sànmánì Tiwa), onímọ̀ ìjìnlẹ̀ àti onímọ̀ ìṣirò tí ó ń gbé ní Alexandria (Íjíbítì Róòmù). Nínú iṣẹ́ rẹ̀ olókìkí, Almagest, Ptolemy ṣe àkójọ ìwé ìràwọ̀ kan tí ó ní àwọn ìràwọ̀ 48 nínú. Àkójọ yìí kì í ṣe “ìṣẹ̀dá” Ptolemy pátápátá—ọ̀pọ̀ nínú rẹ̀ ni ó wá láti inú àṣà ìbílẹ̀ Gíríìkì àtijọ́—ṣùgbọ́n iṣẹ́ rẹ̀ di ìtọ́kasí pàtàkì fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún ní Yúróòpù àti Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn, ó sì ní ipa lórí ìràwọ̀ òde òní.
Nítorí ipa ńlá tí Almagest ní, a sábà máa ń kà Ptolemy sí ẹni tí ó “ṣe àgbékalẹ̀” tàbí “jogún” àwọn ìràwọ̀ ìbílẹ̀ tí a mọ̀ dáadáa.
2. Johann Bayer àti Àwọn Máàpù Òde Òní ti Ìbẹ̀rẹ̀ Òfuurufú
Ní ọ̀rúndún kẹtàdínlógún, onímọ̀ ìjìnlẹ̀ ará Germany, Johann Bayer (1572–1625), tẹ ìwé àwòrán ìràwọ̀ kan jáde tí àkọlé rẹ̀ ń jẹ́ Uranometria (1603). Ó ran àwọn ènìyàn lọ́wọ́ láti ṣe àtúnṣe bí a ṣe ń pe àwọn ìràwọ̀ láàárín àwọn ìràwọ̀ ní orúkọ nípa lílo àwọn lẹ́tà Gíríìkì (fún àpẹẹrẹ, Alpha Centauri, Beta Orionis, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ). Bó tilẹ̀ jẹ́ pé Bayer kò ṣàwárí àwọn ìràwọ̀ náà, àwọn àfikún rẹ̀ ṣe pàtàkì nítorí wọ́n mú kí àwòrán ojú ọ̀run túbọ̀ wà ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ.
3. Ọjọ́ Ìwádìí: Àwọn Ìràwọ̀ ní Gúúsù Òfuurufú
Nígbà tí àwọn ará Yúróòpù bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe àwárí ní Gúúsù Ayé ní ọ̀rúndún kẹrìndínlógún àti kẹtadínlógún, wọ́n rí àwọn agbègbè ojú ọ̀run tí a kò lè rí láti Yúróòpù. Èyí ló mú kí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìràwọ̀ tuntun jáde, pàápàá jùlọ ní ojú ọ̀run gúúsù. Àwọn àmì pàtàkì náà ni:
– Petrus Plancius (1552–1622): ṣe àgbékalẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìràwọ̀ tuntun tí a mí sí láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹranko àti àwọn ohun èlò, tí a sábà máa ń lò nínú àwọn máàpù ojú ọ̀run.
– Frederick de Houtman (1571–1627): ṣe iranlọ́wọ́ láti mú kí ìwé àkójọ ìràwọ̀ ní ojú ọ̀run gúúsù pọ̀ sí i.
– Nicolas-Louis de Lacaille (1713–1762): Onímọ̀ ìjìnlẹ̀ astronomy ará Faransé tó ṣẹ̀dá ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìràwọ̀ tuntun, ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn ni a fi àwọn ohun èlò ìjìnlẹ̀ sáyẹ́ǹsì ṣe àkójọpọ̀ wọn (fún àpẹẹrẹ Telescopium, Microscopium), ó sì tún mú kí àwòrán ojú ọ̀run gúúsù dára síi.
Wọn kì í ṣe “àwọn olùṣàwárí ìràwọ̀,” bí kò ṣe àwọn olùdá àwọn ìtumọ̀ ìràwọ̀ àti àwòrán ilẹ̀ fún àwọn agbègbè ojú ọ̀run tí a ti kọ sílẹ̀ dáadáa tẹ́lẹ̀ nínú àṣà ìbílẹ̀ Yúróòpù.
4. Àjọ Àwòrán Àgbáyé (IAU): Ìwọ̀n Ìṣàpẹẹrẹ Àwọn Ìràwọ̀ 88 tí ó jẹ́ ti Ìjọba
Nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ayé òde òní, aláṣẹ pàtàkì jùlọ lórí àwọn ìràwọ̀ ni International Astronomical Union (IAU), àjọ àgbáyé kan tí a dá sílẹ̀ ní ọdún 1919. Ní ọdún 1920 àti 1930, IAU dá àwọn ìràwọ̀ 88 sílẹ̀ àti àwọn ààlà wọn ní ojú ọ̀run. Ọ̀kan lára àwọn ènìyàn pàtàkì nínú ìlànà ṣíṣe àtúnṣe àwọn ààlà ìràwọ̀ ni astronomy ará Belgium Eugène Delporte, ẹni tí ó ran lọ́wọ́ láti ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ààlà ìràwọ̀ tí a ṣì ń lò títí di òní.
Nítorí náà, tí a bá túmọ̀ ìbéèrè "aṣàwárí" gẹ́gẹ́ bí ẹgbẹ́ tí ó dá àwọn ìràwọ̀ sílẹ̀ ní ìbámu pẹ̀lú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì òde òní, nígbà náà ìdáhùn náà tọ́ka sí IAU (àti àwọn nọ́mbà tí ó wà nínú rẹ̀). Ṣùgbọ́n, tí a bá túmọ̀ "aṣàwárí" gẹ́gẹ́ bí aṣáájú àṣà ìràwọ̀ ìbílẹ̀, nígbà náà a sábà máa ń lo Ptolemy gẹ́gẹ́ bí ìtọ́kasí àkọ́kọ́ nítorí pé àwọn ìwé rẹ̀ ní ipa púpọ̀.
Iyatọ laarin Asterism ati Astraism
Nínú ìjíròrò nípa àwọn ìràwọ̀, ọ̀rọ̀ náà asterism tún farahàn. Asterism jẹ́ àpẹẹrẹ ìràwọ̀ tí ó gbajúmọ̀, tí a mọ̀ dáadáa, ṣùgbọ́n kì í ṣe ìràwọ̀ tí a fọwọ́ sí. Àpẹẹrẹ kan tí a mọ̀ dáadáa ni Big Dipper, ìràwọ̀ nínú ìràwọ̀ Ursa Major. Nítorí náà, kì í ṣe gbogbo àwọn àpẹẹrẹ ìràwọ̀ tí a mọ̀ ni a lè pè ní ìràwọ̀ tí a fọwọ́ sí láìṣe àṣeyọrí.
Ipari
Àgbájọ ìràwọ̀ jẹ́ àgbájọ ìràwọ̀ tí ó dàbí ẹni pé ó ń ṣe àpẹẹrẹ kan, àti nínú ìmọ̀ ìràwọ̀ òde òní, ó jẹ́ agbègbè ìjọba lórí àgbájọ ìràwọ̀. Ẹnìkan kò ṣàwárí àwọn ìràwọ̀, ṣùgbọ́n ó jẹ́ àbájáde àwọn àkíyèsí àti àṣà láti onírúurú ọ̀làjú fún ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún. Nínú àṣà ìwọ̀-oòrùn, Ptolemy jẹ́ ẹni pàtàkì fún ṣíṣe àkọsílẹ̀ àwọn ìràwọ̀ ìràwọ̀ 48 ní Almagest. Ní àkókò kan náà, IAU ṣe ìṣètò òde òní ti àwọn ìràwọ̀ gẹ́gẹ́ bí agbègbè ìjọba 88 ní ọ̀rúndún 20, pẹ̀lú àwọn àfikún láti ọ̀dọ̀ àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì bíi Eugène Delporte. Nípa lílóye àwọn ìràwọ̀ ìràwọ̀, kìí ṣe pé a kọ́ nípa ìmọ̀ ìràwọ̀ nìkan ni, a tún ń tọ́pasẹ̀ ìtàn aráyé nínú kíkà àti fífún ojú ọ̀run ní ìtumọ̀.
