Ìtumọ̀ àti Ìtàn Ìràwọ̀ Ìsìláàmù
Lílóye Ìràwọ̀ Islam
Ìràwọ̀ Mùsùlùmí, tí a sábà máa ń pè ní Àkókò Wúrà ti Ìsìláàmù, jẹ́ ẹ̀ka ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì kan tí ó yára dàgbàsókè pẹ̀lú ìlọsíwájú ti àṣà ìbílẹ̀ Ìsìláàmù láti ọ̀rúndún kẹjọ sí ọ̀rúndún kẹrìndínlógún. Ọ̀rọ̀ náà "Ìràwọ̀ Mùsùlùmí" tọ́ka sí ìwádìí oníṣọ̀kan ti àwọn ohun ọ̀run láti ọwọ́ àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì Mùsùlùmí ní ayé tí Ìsìláàmù ń ṣàkóso. Ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì yìí ní àkíyèsí àti wíwọ̀n àwọn ipò, ìṣípo, àti àwọn ànímọ́ àwọn ohun ọ̀run bí ìràwọ̀, pílánẹ́ẹ̀tì, oòrùn, àti òṣùpá.
Kí ló dé tí ọ̀rọ̀ yìí fi lo ọ̀rọ̀ náà "Islam"? Nígbà náà, a ṣe àgbékalẹ̀ ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ yìí kìí ṣe láti fi kún ìmọ̀ gbogbogbò nìkan ṣùgbọ́n láti tún so mọ́ àwọn ohun tí ẹ̀sìn Islam béèrè fún, bíi pípinnu ìtọ́sọ́nà Qibla, pípinnu àkókò àdúrà, àti pípinnu ìbẹ̀rẹ̀ oṣù Hijri.
Ìtàn Ìràwọ̀ Ìsìláàmù
1. Ìpilẹ̀ṣẹ̀ àti Àkóbá Ìtumọ̀
Ìràwọ̀ ẹ̀sìn Islam jẹ́ ti àwọn àṣà ìjìnlẹ̀ sáyẹ́ǹsì ti onírúurú àwọn ọ̀làjú ìṣáájú, bíi Greece, India, àti Persia. Àkókò pàtàkì nínú ìtàn ìràwọ̀ ẹ̀sìn Islam ni ìsapá ńlá láti túmọ̀ àwọn iṣẹ́ ìjìnlẹ̀ sáyẹ́ǹsì àjèjì sí èdè Larubawa nígbà ìjọba Abbasid Caliphate, pàápàá jùlọ ní ọ̀rúndún 8 àti 9. Àwọn ilé-ẹ̀kọ́ sáyẹ́ǹsì bíi "Bait al-Hikmah" (Ilé Ọgbọ́n) ní Baghdad ló darí ìṣíkiri ìtumọ̀ yìí.
A ṣe ìtumọ̀ iṣẹ́ ọnà onímọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa ìjìnlẹ̀ Ptolemy, “Almagest,” sí èdè Lárúbáwá, a sì fún un ní orúkọ náà “Al-Mijisti.” Iṣẹ́ yìí, pẹ̀lú àwọn ìwé ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì láti Íńdíà àti Páṣíà, fi ìpìlẹ̀ lélẹ̀ fún àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì Mùsùlùmí láti ṣe àwọn àkíyèsí tó péye, láti ṣe àwọn àbá, àti láti ṣe àwọn ìṣirò tó péye síi.
2. Àwọn Àmì Pàtàkì
– Al-Farghani (805-880): Àkójọpọ̀ àkójọpọ̀ àkọ́kọ́ lórí ìràwọ̀ tí a mọ̀ sí “Elementa Astronomica” tàbí “Al-Mijisti as-Saghir”. Iṣẹ́ rẹ̀ ṣe àkópọ̀ gbogbo ètò Ptolemaic, ó sì ní ipa púpọ̀ ní ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún.
– Al-Battani (850-929): Àwọn ará ìwọ̀ oòrùn mọ̀ ọ́n sí Albategnius, ó ṣe àwọn àtúnṣe pàtàkì sí àwọn àkíyèsí Ptolemy. Ìwé Al-Battani tó ń jẹ́ "Kitab az-Zij" (Ìwé Zij) gbé àwọn tábìlì onímọ̀ ìjìnlẹ̀ tí ó péye gan-an kalẹ̀ tí ó sì wà ní lílò títí di ìgbà Ìsinmi.
– Al-Biruni (973-1048): Ó ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ lórí ìràwọ̀ àti trigonometry. Ó ṣe àkíyèsí kíkún nípa ìjìnnà láàrín ayé àti oòrùn, ìṣípo oṣùpá, àti ìṣẹ̀lẹ̀ ìṣẹ́jú òṣùpá.
– Ibn al-Haytham (965-1040): A mọ̀ ọ́n sí Alhazen ní ìwọ̀ oòrùn, ó kọ “Ìwé Àwọn Ìwòran” èyí tó ní ipa lórí ìdàgbàsókè ìmọ̀ ojú àti ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ní Yúróòpù.
– Nasir al-Din al-Tusi (1201-1274): Ṣíṣe àgbékalẹ̀ Maragha observatory ní Iran èyí tí ó di ọ̀kan lára àwọn ibi ìwádìí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ayé ní àkókò rẹ̀. Al-Tusi lókìkí fún “tọkọtaya Tusi,” ẹ̀rọ onígun mẹ́rin kan tí ó mú kí àwòrán Ptolemy dára síi.
3. Iṣẹ́ Àkíyèsí àti Àkíyèsí
Àwọn ohun èlò ìṣàfihàn di ohun èlò pàtàkì nínú ìdàgbàsókè ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ Islam. Lára wọn ni Ray Observatory ní Iran, Baghdad Observatory tí Al-Ma'mun dá sílẹ̀, àti Maragha Observatory tí Nasir al-Din al-Tusi ṣe olórí. Àwọn onímọ̀ ìjìnlẹ̀ Musulumi ṣe àkíyèsí ìṣípo àwọn ohun alààyè ojú ọ̀run, wọ́n ṣẹ̀dá àwọn tábìlì ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ tó kún rẹ́rẹ́, wọ́n sì ṣe àwọn ohun èlò ìṣàfihàn tó gbajúmọ̀ bíi astrolabes àti sextants.
4. Ipa ati Ogún si Agbaye Iwọ-oorun
Ìmọ̀ nípa ìràwọ̀ ẹ̀sìn Islam kó ipa pàtàkì nínú ìdàgbàsókè ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ní Yúróòpù. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ìràwọ̀ Mùsùlùmí ni a túmọ̀ sí èdè Látìnì, wọ́n sì di orísun pàtàkì fún àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì Yúróòpù ní àkókò Àárín Gbùngbùn àti Ìtúnpadà. Fún àpẹẹrẹ, Copernicus, Kepler, àti Galileo túmọ̀ iṣẹ́ Al-Battani, wọ́n sì kẹ́kọ̀ọ́ nípa rẹ̀.
Ìfẹ́ sí ìràwọ̀ ní ayé ẹ̀sìn Islam kìí ṣe fún ète ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì nìkan, ṣùgbọ́n fún ìṣe ìsìn pẹ̀lú. Pípín àkókò àdúrà, ìtọ́sọ́nà Qibla, àti kàlẹ́ńdà Hijri fún àwọn Mùsùlùmí níṣìírí láti kẹ́kọ̀ọ́ kí wọ́n sì ṣe àgbékalẹ̀ ìràwọ̀ ní ìjìnlẹ̀.
5. Ìparẹ́ Ìràwọ̀ Ìsìn Islam
Àìsí ìfàsẹ́yìn ìràwọ̀ ẹ̀sìn Islam bẹ̀rẹ̀ sí í farahàn ní ọ̀rúndún kẹẹ̀ẹ́dógún àti ìkẹrìndínlógún, èyí tó bá ìdìde ilẹ̀ Yúróòpù mu pẹ̀lú Ìdàgbàsókè Ìmọ́-ẹ̀rọ àti Ìyípadà Ìmọ̀-ẹ̀rọ. Lára àwọn nǹkan míì, ìdínkù yìí jẹ́ nítorí àwọn ìyípadà ìṣèlú àti ti àwùjọ ènìyàn, àti àìsí ìrànlọ́wọ́ àti owó fún ìdàgbàsókè ìmọ̀-ẹ̀rọ ní ayé ẹ̀sìn Islam.
Síbẹ̀síbẹ̀, ipa ìràwọ̀ ẹ̀sìn Islam ṣì wà títí di òní yìí. Àwọn àfikún wọn, títí bí àwọn ọ̀nà ìṣàkíyèsí tuntun, àwọn ohun èlò ìràwọ̀, àti àwọn àtúnṣe àti àtúnṣe sí àwọn ìmọ̀ ìràwọ̀ ìṣáájú, dúró fún àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì nínú ìtàn ìdàgbàsókè ìràwọ̀.
Ipari
Ìràwọ̀ ẹ̀sìn Islam ní ojú ìwòye tó jinlẹ̀ àti tó kún fún ọrọ̀ lórí ìdàgbàsókè ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì. Nípasẹ̀ ìkẹ́kọ̀ọ́ pàtàkì àti àkíyèsí jíjinlẹ̀, àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì Mùsùlùmí kò ṣe pé wọ́n ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ẹ̀kọ́ tó wà tẹ́lẹ̀ nìkan, wọ́n tún gbé àwọn ìpìlẹ̀ tuntun kalẹ̀ nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì. Àṣà sáyẹ́ǹsì yìí fi hàn bí àpapọ̀ ìfẹ́ ìsìn àti ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ṣe lè mú àwọn àbájáde tó ń ṣe gbogbo ènìyàn láǹfààní.
Láti ìgbà dé ìgbà, ipa ìjìnlẹ̀ sánmọ̀ ẹ̀sìn Islam yóò máa wà níbẹ̀, kìí ṣe nínú ogún iṣẹ́ rẹ̀ nìkan ṣùgbọ́n nínú ẹ̀mí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tí ìfẹ́ ọkàn àti ìfọkànsìn jìnlẹ̀ ń darí.
