Awọn iyipada ti Yiyipo ati Iyika Aye
Ìyípo àti ìyípadà jẹ́ ìṣípo méjì pàtàkì tí ó ń ṣe àgbékalẹ̀ "ìyípadà" pílánẹ́ẹ̀tì kan. Ìyípo jẹ́ yíyípo pílánẹ́ẹ̀tì kan lórí axis rẹ̀, nígbàtí ìyípadà jẹ́ ìṣípo pílánẹ́ẹ̀tì kan ní àyíká ìràwọ̀ olùgbàlejò rẹ̀—nínú Sẹ́m̀pù Oòrùn, ìràwọ̀ yẹn ni Oòrùn. Àwọn ìṣípo méjì wọ̀nyí lè dún bí ohun tí ó rọrùn, ṣùgbọ́n àwọn ìyípadà tí ó wà lẹ́yìn wọn ní nínú físíìsì ọlọ́rọ̀: agbára òòfà, agbára ìgun, ìyípo, ìbáṣepọ̀ omi, àti ipa ti ìrísí pílánẹ́ẹ̀tì tí kò ní àyíká. Láti inú èyí ni a ti bí onírúurú ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì, bíi ìyípadà ọ̀sán àti òru, àwọn àkókò, ìyàtọ̀ nínú gígùn ọ̀sán, àti àní ìdúróṣinṣin ojúọjọ́ pípẹ́.
1. Yiyi: Ẹrọ Akoko Ojoojumọ ti Planet
Ìyípo ń pinnu gígùn ọjọ́ pílánẹ́ẹ̀tì kan. Ayé ń gba tó wákàtí mẹ́tàlélógún àti ìṣẹ́jú mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n láti yípo lẹ́ẹ̀kan ní ìfiwéra pẹ̀lú àwọn ìràwọ̀ jíjìnnà (ọjọ́ kan ní ìkọ̀kọ̀), ṣùgbọ́n ó ń gba tó wákàtí mẹ́rìnlélógún ní ìfiwéra pẹ̀lú oòrùn (ọjọ́ oòrùn) nítorí pé Ayé náà ń yípo yí oòrùn ká. Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mìíràn ní àkókò yípo tó yàtọ̀ síra. Júpítà ń yípo kíákíá—tó ń jẹ́ wákàtí mẹ́wàá—nígbà tí Venus ń yípo lọ́ra, tó ń jẹ́ ọjọ́ 243 ní ayé, kódà ní ìtọ́sọ́nà kejì (tún-padà).
Nínú ìmọ̀-ẹ̀rọ fisiksi, ìyípo níí ṣe pẹ̀lú ìyípadà angular. Nígbà tí pílánẹ́ẹ̀tì kan bá ṣẹ̀dá láti inú díìkì gáàsì àti eruku (àwo protoplanetary), ìkọlù àti ìdàpọ̀ ibi-pupọ sábà máa ń fa ìyípo àkọ́kọ́. Nítorí pé ìyípadà angular sábà máa ń wà ní ìpamọ́, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì máa ń pa ìyípo wọn mọ́ àyàfi tí àwọn agbára ìta pàtàkì bá ṣe é. Síbẹ̀síbẹ̀, ìyípo kò “dúró ṣinṣin” pátápátá; ó lè yípadà díẹ̀díẹ̀ nítorí ìbáṣepọ̀ òòfà pẹ̀lú àwọn ara ọ̀run mìíràn, pàápàá jùlọ àwọn agbára ìṣàn omi.
Ìyípo tún ní ipa lórí ìrísí pílánẹ́ẹ̀tì kan. Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí wọ́n ń yípo kíákíá sábà máa ń ní ìrírí ìyípo: fífọ́ ní equator àti fífẹ̀ díẹ̀ ní àwọn òpó. Jupiter àti Saturn fi ipa yìí hàn kedere. Ìyípo yìí ju ìrísí lásán lọ; ó ní ipa lórí pápá òòfà pílánẹ́ẹ̀tì náà ó sì lè ní ipa lórí ìṣiṣẹ́ àyíká ti àwọn satẹ́láìtì rẹ̀.
Ní àfikún, ìyípo ń ní ipa alágbára lórí afẹ́fẹ́ àti òkun nípasẹ̀ agbára Coriolis. Ní ayé, agbára yìí ń yí afẹ́fẹ́ àti ìṣàn omi òkun padà, ó ń ṣe àtúnṣe àwọn ìlànà ìṣàn omi kárí ayé, ó ń ran lọ́wọ́ láti ṣẹ̀dá àwọn ìjì àti àwọn ìjì líle, ó sì ń nípa lórí ìpínkiri ooru. Ní orí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ń yípo kíákíá, àwọn ìjì lè tóbi jù àti pẹ́ títí, bíi Nla Red Spot lórí Jupiter.
2. Ìyípadà: Ìrìn Àjò Ọdọọdún àti Ìrísí Òkèèrè
Àwọn ìyípadà pílánẹ́ẹ̀tì ló ń darí “ọdún” àti ìṣètò àwọn àkókò. Gẹ́gẹ́ bí òfin Kepler, àwọn ìyípo pílánẹ́ẹ̀tì sábà máa ń jẹ́ ellipses pẹ̀lú oòrùn ní ìfojúsùn kan. Àwọn iyàrá pílánẹ́ẹ̀tì náà tún máa ń yàtọ̀: wọ́n máa ń yára sún mọ́ perihelion (ibi tí ó sún mọ́ oòrùn jùlọ) wọ́n sì máa ń lọ́ra ní aphelion (ibi tí ó jìnnà jù). Ìlànà yìí jẹ́ àbájáde ìpamọ́ agbára ìyípo angular àti agbára ìyípo.
Àkókò ìyípo da lórí ìjìnnà àròpín láti ìràwọ̀ náà: bí pílánẹ́ẹ̀tì kan bá ṣe jìnnà tó, bẹ́ẹ̀ náà ni ọdún rẹ̀ ṣe gùn tó. Òfin Kẹta Kepler ṣe ṣàkópọ̀ èyí: bí onígun mẹ́rin àkókò ìyípo ṣe dọ́gba pẹ̀lú kuubu ti axis semi-major ti orbit náà. Nítorí náà, Mercury gba ọjọ́ 88 péré láti parí ìyípo kan, nígbà tí Neptune gba nǹkan bí ọdún 165 ti Ilẹ̀ Ayé.
Ṣùgbọ́n ìyípadà kìí ṣe nípa “yíká” nìkan; ó tún ní àwọn ìró ohùn ìyípo. Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì àti àwọn sátẹ́láìtì kan lè wà nínú ìpíndọ́gba pàtó kan, tí ó dúró ṣinṣin ti àwọn àkókò ìyípo. Àpẹẹrẹ olókìkí kan ni ìró ohùn 3:2 láàárín Pluto àti Neptune, èyí tí ó ń dènà wọn láti má ba ara wọn jẹ́ bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ipa ọ̀nà ìyípo wọn dàbí ẹni pé wọ́n ń pàdé ní ìfihàn.
3. Àtẹ̀gùn àti Àkókò Axial
Àkókò ni ó ní ipa pàtàkì lórí ìtẹ̀sí axis ti yíyípo ilẹ̀ ayé (obliquity) ní ìfiwéra pẹ̀lú ìpele ìyípo ayé. Ayé tẹ̀ sí nǹkan bí 23,5°, nítorí náà nígbà ìyípadà rẹ̀, axis tí ó tẹ̀ sí oòrùn ní ìrírí ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn, nígbà tí axis kejì ní ìrírí ìgbà òtútù. Tí ìtẹ̀sí axis bá sún mọ́ 0°, àkókò yóò jẹ́ aláìlera gan-an. Ní ọ̀nà mìíràn, tí ìtẹ̀sí bá burú jù, àkókò lè le gan-an.
Àpẹẹrẹ àgbàyanu kan ni Uranus: ìtẹ̀sí axial rẹ̀ jẹ́ nǹkan bí 98°, bí ẹni pé ó ń “yípo” yí oòrùn ká. Nítorí náà, ọ̀pá kan lè dojú kọ oòrùn fún ọ̀pọ̀ ọdún, èyí tí ó ń mú àwọn ìlànà ìmọ́lẹ̀ àsìkò tí ó yàtọ̀ sí ti Ayé jáde. Ìyípadà yìí ní àwọn ipa pàtàkì lórí otútù ojú ọjọ́, ìṣẹ̀dá àwọsánmà, àti ìwà afẹ́fẹ́ àgbáyé.
Ní àfikún sí ìtẹ̀sí axial, ìyípadà ìyípo (bí ìyípo ṣe rí bíi ellipse) tún lè yí àwọn àkókò padà. Mars ní ìyípadà tó ga ju Ayé lọ, nítorí náà ìjìnnà rẹ̀ sí Oòrùn yàtọ̀ síra ní gbogbo ọdún. Èyí ń mú kí àwọn àkókò lórí Mars yàtọ̀ síra ní agbára láàárín àríwá àti gúúsù ayé.
4. Awọn Ibaṣepọ Okun ati Idagbasoke Yiyipo
Ọ̀kan lára àwọn ohun pàtàkì tó máa ń yí ìyípo padà nígbàkúgbà ni agbára ìṣàn omi. Tí pílánẹ́ẹ̀tì kan bá sún mọ́ ara ńlá mìíràn—bí òṣùpá tàbí ìràwọ̀—ìwọ̀n agbára kì í fà gbogbo apá pílánẹ́ẹ̀tì náà bákan náà. Ìyàtọ̀ yìí nínú ìfàmọ́ra ń fa ìṣàn omi. Tí ìṣàn omi yìí kò bá bá ìlà tó so àwọn ara méjèèjì pọ̀ dáadáa (fún àpẹẹrẹ, nítorí ìyípo), a máa ń ṣẹ̀dá ìyípo tí ó lè dín ìyípo náà kù tàbí kí ó yára.
Lórí ilẹ̀ ayé, ìbáṣepọ̀ omi pẹ̀lú òṣùpá ń dín ìyípo ayé kù díẹ̀díẹ̀ (ó ń mú kí ọjọ́ gùn sí i) àti ní àkókò kan náà, ó ń tì òṣùpá kúrò ní ìwọ̀n sẹ̀ǹtímítà díẹ̀ lọ́dún. Ní ìwọ̀n ilẹ̀ ayé, ọjọ́ ayé kúrú nígbà àtijọ́. Irú ìlànà kan náà lè fa kí ohun kan di èyí tí a ti sé mọ́ omi, níbi tí àkókò ìyípo bá àkókò ìyípadà mu, débi pé apá kan máa ń dojúkọ omi nígbà gbogbo. Òṣùpá wà ní ìsàlẹ̀ omi mọ́ ilẹ̀ ayé; ọ̀pọ̀ pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà nítòsí àwọn ìràwọ̀ wọn ni a gbàgbọ́ pé wọ́n ti sé mọ́ omi pẹ̀lú, pẹ̀lú àwọn àbájáde pàtàkì fún ojú ọjọ́ (apá kan nígbà gbogbo ní ọ̀sán, alẹ́ kejì).
Àpẹẹrẹ kan tó dùn mọ́ni ni ti Mercury: ó wà nínú ìró ìyípo-yípo 3:2. Èyí túmọ̀ sí wípé Mercury máa ń yípo ní ìgbà mẹ́ta fún gbogbo ìyípo méjì tí ó ń yípo oòrùn. Ipò ìdúróṣinṣin yìí jẹ́ nítorí àpapọ̀ ìyípadà ojú ọ̀run àti ìyípo omi láti ọ̀dọ̀ oòrùn.
5. Ìdààmú, Ìwọ̀n Àìtóbi, àti Àsíìkì “Wobble”
Ààlà ìyípo pílánẹ́ẹ̀tì kìí sábà tọ́ka sí ibi kan náà ní ojú ọ̀run. Ó lè fara da ìyípo díẹ̀díẹ̀, ìṣípo díẹ̀díẹ̀ bí òkè tí ń yípo. Lórí ilẹ̀ ayé, ìyípo náà máa ń wáyé pẹ̀lú àkókò tó tó ẹgbẹ̀rún mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n (26.000) ọdún, tí ìfàmọ́ra òòrùn àti òṣùpá ní ipa lórí rẹ̀ ní pàtàkì lórí ayípo ilẹ̀ ayé. Nítorí ìyípo náà, "ìràwọ̀ òpó" náà máa ń yípadà bí àkókò ti ń lọ: ó jẹ́ Polaris lọ́wọ́lọ́wọ́, ṣùgbọ́n ó yàtọ̀ ní ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún sẹ́yìn.
Ní àfikún sí ìṣàn omi, ìṣàn omi wà, ìyípadà kékeré kan nínú ìṣípo omi ìṣàn omi ìṣàn omi tí àwọn ìyàtọ̀ nínú ìyípo òṣùpá àti àwọn nǹkan mìíràn ní ipa lórí. Ìṣàn omi ìṣàn omi àti ìṣàn omi ń ṣe àfikún sí àwọn ìyàtọ̀ ojú ọjọ́ ìgbà pípẹ́ nígbà tí a bá so pọ̀ mọ́ àwọn ìyípadà nínú ìyípadà ojú ọjọ́ àti ìtẹ̀sí axial—tí a sábà máa ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ nínú àyíká àwọn ìyípo Milankovitch.
6. Ipa lori Oju-ọjọ, Oju-ọjọ, ati Ibi-aye
Ìyípadà ìyípo àti ìyípadà ṣe pàtàkì kìí ṣe fún ìràwọ̀ nìkan ṣùgbọ́n fún gbígbé pílánẹ́ẹ̀tì pẹ̀lú. Gígùn ọ̀sán ní ipa lórí ìyàtọ̀ ìwọ̀n otútù ọ̀sán àti òru. Yíyípo tí ó lọ́ra jù lè mú kí òru gbóná jù àti òru gbóná jù, àyàfi tí afẹ́fẹ́ bá nípọn tó láti yí ooru ká. Ìtẹ̀sí axial ní ipa lórí àwọn ìyàtọ̀ àkókò; ìtẹ̀sí tó ga jùlọ lè kojú ìdúróṣinṣin àyíká. Àwọn ìyípadà gíga lè mú kí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ní ìrírí àwọn ìyàtọ̀ ńlá nínú ìgbóná jálẹ̀ ọdún.
Lórí ilẹ̀ ayé, àpapọ̀ ìyípo kíákíá, afẹ́fẹ́ tó ń ṣiṣẹ́ àti òkun, àti ìtẹ̀sí axial tó wà ní ìwọ̀nba máa ń ṣẹ̀dá ojúọjọ́ tó dúró ṣinṣin tó sì lè mú kí ìgbésí ayé díjú. Síbẹ̀síbẹ̀, a kò lè dá ìdúróṣinṣin yìí lójú; ó jẹ́ àbájáde ìwọ́ntúnwọ̀nsì onígbà pípẹ́.
Ipari
Ìyípo àti ìyípadà pílánẹ́ẹ̀tì jẹ́ ìṣípo méjì tí ó rọrùn tí ó ń fa àwọn àbájáde dídíjú. Ìyípo ń ṣe àgbékalẹ̀ ọjọ́, ó ń nípa lórí ìrísí pílánẹ́ẹ̀tì, ó ń ṣàkóso ìṣàn afẹ́fẹ́, ó sì ń bá agbára ìṣàn omi lò. Ìyípo ń pinnu ọdún, ìrísí ojú ọ̀run, ìró ohùn, àti àwọn àpẹẹrẹ ìgbàwọlé agbára láti inú ìràwọ̀. Ìtẹ̀sí axial, ìdènà ojú ọ̀run, ìdènà omi, àti ìṣàn omi fihàn pé àwọn “àago” pílánẹ́ẹ̀tì ń yípadà nígbà gbogbo tí wọ́n sì ń yí padà. Nípa lílóye àwọn ìyípadà wọ̀nyí, a kò mọ bí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ṣe ń yípo nìkan ṣùgbọ́n ìdí tí wọ́n fi ní àwọn àkókò, ojú ọjọ́, àti àní agbára láti gbé ìwàláàyè ró.
