Báwo ni ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ayé ṣe ní ipa lórí ìlọsíwájú ọkọ̀ ojú omi
Ọ̀nà ìṣàn omi lórí omi jẹ́ ọ̀nà àti ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì láti mọ ipò àti ipa ọ̀nà ọkọ̀ ojú omi ní òkun. Kí GPS, radar, àti àwọn máàpù oní-nọ́ńbà tó dé, àwọn atukọ̀ ojú omi gbẹ́kẹ̀lé ìṣẹ̀dá gẹ́gẹ́ bí “ohun èlò ìṣàn omi” pàtàkì wọn. Láàrín gbogbo àwọn àmì àdánidá wọ̀nyí—afẹ́fẹ́, ìṣàn omi, àwọ̀ omi, àti àní ìwà ẹyẹ—ìmọ̀ nípa ìràwọ̀ ní ipò pàtàkì kan. Òfuurufú kìí ṣe ojú ọ̀run lásán; ó jẹ́ máàpù ńlá kan, tí ó dúró ṣinṣin, tí a lè kà láti ibikíbi lórí ilẹ̀ ayé. Ìràwọ̀ ni ìpìlẹ̀ ìṣàn omi òkun, tí ó ń mú kí ìdàgbàsókè àwọn ìrànlọ́wọ́ ìṣàn omi, àwọn ọ̀nà fún ṣíṣírò àkókò àti ipò, àti bí àwọn ènìyàn ṣe lóye ilẹ̀ ayé òkun.
Ojú ọ̀run bí kọ́mpásì: ìtọ́sọ́nà àwọn ara ọ̀run
Ipa ìràwọ̀ lórí ìṣàn omi hàn gbangba ní kedere nínú pípinnu ìtọ́sọ́nà. Àwọn ìràwọ̀ àti Oòrùn pèsè àwọn ibi ìtọ́kasí tó dọ́gba. Ní Àríwá Ayé, Polaris (Ìràwọ̀ Àríwá) dàbí ẹni pé ó fẹ́rẹ̀ẹ́ “dúró” nítorí pé ó sún mọ́ òpó ọ̀run àríwá. Àwọn atukọ̀ ojú omi lè ṣe ìṣirò àríwá nípa wíwo Polaris àti láti ṣe àwọn ìtọ́sọ́nà mìíràn (ìlà oòrùn, gúúsù, ìwọ̀ oòrùn). Ní Àríwá Ayé, kò sí ìràwọ̀ kan ṣoṣo tó dọ́gba pẹ̀lú Polaris, ṣùgbọ́n àwọn ìràwọ̀ bíi Crux (Àgbélébùú Gúúsù) ń ran àwọn atukọ̀ lọ́wọ́ láti ṣe ìṣirò òpó ọ̀run gúúsù.
Ní ọ̀sán, oòrùn ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìtọ́sọ́nà nípasẹ̀ òjìji rẹ̀ àti ipò tí ó wà ní ojú ọ̀run. Bí oòrùn ṣe ń lọ láti ìlà-oòrùn sí ìwọ̀-oòrùn, àwọn atukọ̀ ojú omi lè lo ipò rẹ̀ ní àkókò èyíkéyìí láti ṣe ìṣirò ìtọ́sọ́nà, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀nà yìí nílò òye àkókò àti ibú. Òṣùpá tún wúlò, pàápàá jùlọ ní àwọn òru tí ó mọ́ kedere, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìṣípo rẹ̀ díjú jù.
Pípín ìwọ̀n gígùn: gíga oòrùn àti Polaris
Ìyípadà pàtàkì kan nínú ìrìn àjò ìbílẹ̀ ni agbára láti mọ ibi tí ọkọ̀ ojú omi wà, tàbí ipò àríwá sí gúúsù. Ìmọ̀ nípa ìràwọ̀ mú kí èyí ṣeé ṣe nípa wíwọ̀n igun gíga àwọn ohun alààyè ojú ọ̀run lókè ojú ọ̀run.
Ní Àríwá Ayé, a lè ṣírò ìwọ̀n ìlà tí ó péye láti ibi gíga Polaris. Ní ṣókí, igun gíga Polaris lórí ìlà tí ó súnmọ́ ìlà tí olùwòran náà wà. Fún àpẹẹrẹ, tí Polaris bá farahàn ní 20° lórí ìlà tí ó wà, atukọ̀ ojú omi náà wà ní nǹkan bí 20° N (ìlà tí ó wà ní àríwá). Àtúnṣe díẹ̀ wà nítorí pé Polaris kò sí ní tààrà lórí òpó ọ̀run, ṣùgbọ́n èrò yìí wúlò fún ìlọ kiri ọ̀nà jíjìn.
Nibayi, a le pinnu lati oorun, paapaa ni ọsan gangan (ọsan agbegbe), nigbati oorun ba de aaye giga rẹ. Awọn atukọ oju omi n wọn giga oorun ni ipari, lẹhinna lo awọn tabili astronomical (almanacs) lati yi igun yii pada si latitude. Ọna yii jẹ kariaye diẹ sii nitori pe o wulo ni gbogbo agbaye, ṣugbọn o nilo awọn akiyesi deede ati awọn iṣiro ti o ṣọra.
Ipenija ti o tobi julọ: ṣiṣe ipinnu gigun
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a lè pinnu ìlà tí ó ní ìbáramu nípa lílo astronomiki, pípinnu ìlà-oòrùn, tàbí ipò ìlà-oòrùn sí ìwọ̀-oòrùn, ti jẹ́ iṣẹ́-ìṣòro fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún. Ìdí rẹ̀ rọrùn: Ayé ń yípo 360° ní wákàtí 24, nítorí náà ìyàtọ̀ àkókò wákàtí kan dọ́gba 15° ti ìlà-oòrùn. Nítorí náà, láti pinnu ìlà-oòrùn, àwọn atukọ̀ ojú omi nílò láti mọ ìyàtọ̀ láàárín àkókò tí ó wà nínú ọkọ̀ ojú omi àti àkókò tí ó wà ní ibi ìtọ́kasí meridian (fún àpẹẹrẹ, Greenwich).
Ibí ni ìràwọ̀ ti bẹ̀rẹ̀ sí í ṣiṣẹ́ nípasẹ̀ àwọn ọ̀nà pàtàkì méjì: ọ̀nà tí a fi ń wo ojú ọ̀run láti “ka àkókò” àti ìdàgbàsókè àwọn chronometers omi tí ó péye gan-an.
Ọ̀nà ìjìnnà òṣùpá
Ọ̀nà kan tí a mọ̀ dáadáa ni ọ̀nà jíjìn òṣùpá, èyí tí ó lo ipò Òṣùpá ní ìbámu pẹ̀lú ìràwọ̀ pàtó kan. Nítorí pé Òṣùpá ń yára kọjá ojú ọ̀run, ìjìnnà rẹ̀ sí àwọn ìràwọ̀ máa ń yípadà láti wákàtí kan sí wákàtí kan. Nípa wíwọ̀n “ìjìnnà igun” Òṣùpá láti ìràwọ̀ pàtó kan àti fífiwéra pẹ̀lú dátà nínú àwọn ìwé-ẹ̀rí ìràwọ̀, àwọn atukọ̀ ojú omi lè ṣe ìṣirò àkókò ìtọ́kasí kan (fún àpẹẹrẹ, Àkókò Àárín Gẹ̀ẹ́sì). Lẹ́yìn náà, fífi èyí wé àkókò àdúgbò tí a yàn láti ipò Oòrùn mú kí ó ní ìgùn gígùn.
Ọ̀nà yìí gbajúmọ̀ gan-an: àwọn ìwọ̀n gbọ́dọ̀ péye, àwọn ìṣirò náà díjú, àti pé ojú ọjọ́ gbọ́dọ̀ dára. Ṣùgbọ́n kí àwọn aago ojú omi tó péye tó wà nílẹ̀, ó jẹ́ ọ̀nà pàtàkì láti mọ ìwọ̀n gígùn.
Oògùn àkókò ojú omi: àkókò tí ó ń dí ìgùn gígùn
Ìdàgbàsókè chronometer ojú omi ní ọ̀rúndún kejìdínlógún jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì kan. Àago tí ó dúró ṣinṣin láìka ìyípadà ìró, ọriniinitutu, àti ìyípadà ooru ọkọ̀ ojú omi sí, jẹ́ kí àwọn atukọ̀ ojú omi lè ṣírò “àkókò ìrìn wọn” láti ibi tí a ti ń tọ́ka sí meridian. Nípa ṣíṣàkíyèsí ọ̀sán gangan (nígbà tí oòrùn bá ga jù) àti fífiwé pẹ̀lú àkókò tí a fi ń ṣe chronometer, àwọn atukọ̀ ojú omi lè ṣírò longitude lọ́nà tí ó rọrùn ju lílo ọ̀nà jíjìn òṣùpá lọ. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé chronometer jẹ́ ẹ̀rọ ìṣiṣẹ́, ìpéye àti lílò rẹ̀ dúró lórí ìràwọ̀, nítorí pé a ń pinnu àkókò àdúgbò láti inú àwọn àkíyèsí àwọn ohun tí ó wà ní ojú ọ̀run.
Àwọn irinṣẹ́ ìlọ kiri tí ó dá lórí ìràwọ̀
Ìràwọ̀ kìí ṣe pé ó ń fúnni ní ìmọ̀ nípa ìràwọ̀ nìkan, ó tún ń fúnni níṣìírí láti bí àwọn ohun èlò pàtàkì.
1. Astrolabe àti quadranti
Ohun èlò ìṣáájú fún wíwọ̀n gíga àwọn ẹ̀dá ọ̀run. Astrolabe ọkọ̀ ojú omi fún àwọn atukọ̀ ojú omi láyè láti wọn igun oòrùn tàbí ìràwọ̀ láti ojú ọ̀run, bó tilẹ̀ jẹ́ pé lílò rẹ̀ lórí ọkọ̀ ojú omi tó ń rìn ṣòro gan-an.
2. Àwọn òṣìṣẹ́ alápapọ̀ àti àwọn òṣìṣẹ́ ẹ̀yìn
Ọ̀pá alágbèékà náà ń wọn àwọn igun nípa títò ojú tí ó wà láàárín ìlà oòrùn àti ìràwọ̀ oòrùn. A ṣe ọ̀pá ẹ̀yìn rẹ̀ láti ràn ọ́ lọ́wọ́ láti wo oòrùn láìwo ojú rẹ̀ tààrà, èyí tí yóò dín ìfúnpá ojú kù.
3. Sextant
Aṣọ ìfàmọ́ra ti di àmì ìtọ́sọ́nà ìjìnlẹ̀ afẹ́fẹ́. Nípa lílo ètò dígí, aṣọ ìfàmọ́ra náà ń wọn igun láàrín ohun tí ó wà ní ọ̀run àti ibi tí ó wà ní ojú ọ̀run lọ́nà tí ó tọ́. Ohun èlò yìí ṣì wà ní lílò lónìí gẹ́gẹ́ bí àtìlẹ́yìn tí àwọn ẹ̀rọ itanna bá kùnà.
4. Almanac ojú omi
Àwọn ìwé Almanacs ń pèsè ìwífún nípa ipò àwọn ohun tí ó wà ní ojú ọ̀run ní àkókò pàtó kan, àtúnṣe, àti àwọn tábìlì ìṣirò. Láìsí almanac, àwọn àkíyèsí igun kò rọrùn láti túmọ̀ sí ipò máàpù.
Lilọ kiri ati idagbasoke awọn maapu agbaye
Ìmọ̀ nípa ìràwọ̀ nípa lórí bí àwọn atukọ̀ ojú omi ṣe ń rìn kiri nìkan, ṣùgbọ́n ó tún nípa lórí bí a ṣe ya àwòrán ayé. Àìní láti pinnu ipò tí a wà ló mú kí a ṣe àgbékalẹ̀ àwòrán ilẹ̀, meridian, àti àwọn ètò ìṣètò. Pẹ̀lú ìlọ kiri ìràwọ̀ ojú ọ̀run, àwọn ipa ọ̀nà ọkọ̀ ojú omi di èyí tí ó ṣeé tún ṣe àti èyí tí ó ní ààbò, èyí tí ó mú kí ìṣòwò òkun, ìrìn àjò ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, àti pàṣípààrọ̀ àṣà. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwòrán etíkun àti erékùsù tuntun sinmi lórí agbára láti pinnu láti ìlà àti ìgùn.
Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, ìṣàwárí ìràwọ̀ pẹ̀lú pèsè ìwífún fún ìràwọ̀ fúnra rẹ̀. Àwọn àkíyèsí ní òkun, ìtọ́jú àkókò, àti àìní fún àtúnṣe ohun èlò ló mú kí a lè ṣe àwọn ọ̀nà ìràwọ̀ tó wúlò. Ìbáṣepọ̀ láàrín àwọn méjèèjì jẹ́ ti ara wọn: ìràwọ̀ ń ran ìṣàwárí lọ́wọ́, àti ìṣàwárí ń ran ìkójọ ìwífún lọ́wọ́ àti ìtànkálẹ̀ ìmọ̀.
Ipa lori aabo gbigbe ati ṣiṣe
Nípa ṣíṣe àkíyèsí ipò rẹ, àwọn atukọ̀ ojú omi lè yẹra fún àwọn ewu bí àwọn eékún omi, omi tí kò jinlẹ̀, tàbí àwọn ìyàtọ̀ pàtàkì láti ipa ọ̀nà rẹ. Mímọ ibú omi rẹ ń ran ọkọ̀ ojú omi lọ́wọ́ láti dúró lórí “ọ̀nà tí ó jọra” tí o fẹ́—fún àpẹẹrẹ, níní ibú omi pàtó kan láti lo àǹfààní afẹ́fẹ́ ìtajà. Ìpinnu gígùn tó péye ń dín ewu lílọ sí ibi tí kò tọ́ tàbí wíwá ibi tí o ń lọ ní àsìkò jù kù.
Ìṣiṣẹ́ pẹ̀lú pọ̀ sí i: àwọn ọkọ̀ ojú omi lè ṣètò àwọn ipa ọ̀nà tààrà sí i, kí wọ́n fi àkókò pamọ́, àwọn ètò ìrìnnà, àti iye owó. Láti ìgbà kan, àwọn àtúnṣe nínú agbára ìrìnnà ọkọ̀ ojú omi sábà máa ń lọ ní ìfọwọ́sowọ́pọ̀ pẹ̀lú ìdàgbàsókè àwọn ọrọ̀ ajé ojú omi, nítorí pé ọ̀nà ìrìnnà tí ó péye túmọ̀ sí ìyípadà ìṣòwò kíákíá àti ewu pípadánù díẹ̀.
Ibamu ni akoko GPS
Àwọn ọkọ̀ ojú omi òde òní gbẹ́kẹ̀lé GPS àti ètò ìṣàwárí sátẹ́láìtì tó péye gan-an. Síbẹ̀síbẹ̀, a kò tíì fi sánmọ̀ sátẹ́láìtì sílẹ̀ pátápátá. Àkọ́kọ́, àwọn ètò sátẹ́láìtì fúnra wọn jẹ́ àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ tí ó gbára lé físíìsì ààyè, àwọn àpẹẹrẹ ìyípo, àti ìṣọ̀kan àkókò—gbogbo wọn ní í ṣe pẹ̀lú sánmọ̀ sátẹ́láìtì àti sánmọ̀ sátẹ́láìtì. Èkejì, ìṣàwárí sánmọ̀ ṣì ń kọ́ni nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwé ẹ̀kọ́ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà àtìlẹ́yìn nígbà tí ètò ẹ̀rọ itanna bá kùnà, ìdènà àmì, tàbí àwọn ipò pàjáwìrì.
Àwọn ohun èlò bíi Sextants, almanacs, àti àwọn ohun èlò tó ń ka ojú ọ̀run ṣì ṣe pàtàkì nítorí pé àwọn ohun èlò tí kò ṣiṣẹ́ dáadáa kò lè “pa” ojú ọ̀run. Ní àyíká ààbò, irú àìlera yìí ṣe pàtàkì.
Penutup
Ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa ìjìnlẹ̀ nípa lílọ kiri ojú omi ní pàtàkì: láti pípinnu ìtọ́sọ́nà àwọn ìràwọ̀, wíwọ̀n láti ibi gíga Polaris àti Oòrùn, sí yíyanjú àwọn ìṣòro gígùn nípasẹ̀ àwọn àkíyèsí òṣùpá àti àwọn chronometers. Àwọn ohun èlò bíi sextant àti àwọn orísun dátà bíi almanac omi dìde láti inú àìní láti túmọ̀ ojú ọ̀run sí àwọn ìṣọ̀kan ní òkun. Ju ọ̀nà ìgbàanì lọ, ìlọ kiri ojú ọ̀run fihàn bí ìmọ̀ nípa àgbáyé ṣe ran àwọn ènìyàn lọ́wọ́ láti ṣẹ́gun àwọn ìjìnlẹ̀ lórí ilẹ̀ ayé. Kódà ní àkókò satẹlaiti, ogún yìí ṣì ṣe pàtàkì gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ ìtàn, ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, àti ìṣe fún ìlọ kiri láìléwu.
