Kí ni àwọn Exoplanet àti bí a ṣe lè rí wọn?
Pendahuluan
Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà níta ètò oòrùn wa—ti jẹ́ ohun tí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ń fẹ́ gidigidi ní àwọn ọdún àìpẹ́ yìí. Títí di òní, ẹgbẹẹgbẹ̀rún pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà ní ìta ni a ti ṣàwárí, ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn ní àwọn ànímọ́ àrà ọ̀tọ̀ tí ó ń fúnni ní òye tuntun nípa àgbáyé wa. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣe àwárí ohun tí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì jẹ́ àti àwọn ọ̀nà pàtàkì tí a lò láti ṣàwárí wọn.
Kí ni Exoplanet?
Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà ní ìta oòrùn tàbí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà ní ìta oòrùn jẹ́ pílánẹ́ẹ̀tì tí ó ń yípo àwọn ìràwọ̀ mìíràn yàtọ̀ sí oòrùn. Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì wọ̀nyí lè yàtọ̀ síra ní ìwọ̀n, ìṣẹ̀dá wọn, àti ìjìnnà sí àwọn ìràwọ̀ tí wọ́n gbàlejò. Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà ní ìta kan náà pẹ̀lú Ayé ní ìwọ̀n, wọ́n sì lè ní àwọn ipò tí ó dára fún ìwàláàyè, nígbà tí àwọn mìíràn yàtọ̀ síra gidigidi, bíi Jupiter gbígbóná tí ó sún mọ́ àwọn ìràwọ̀ tí wọ́n gbàlejò tàbí àwọn ńláńlá gáàsì tí ó tutù tí ó jìnnà.
Ní ìbẹ̀rẹ̀, wíwà àwọn pílánẹ́ẹ̀tì exoplanet jẹ́ àbájáde lásán, ṣùgbọ́n pẹ̀lú ìlọsíwájú nínú ìmọ̀-ẹ̀rọ àti àwọn ọ̀nà àkíyèsí, a lè ṣàwárí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì exoplanet pẹ̀lú ìṣedéédé tó ga jù.
Báwo ni a ṣe ń rí àwọn Explanets?
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà ni a lò láti fi mọ àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà ní ìta. Díẹ̀ lára àwọn ọ̀nà tí a sábà máa ń lò ni:
1. Ọ̀nà Ìrìnàjò
Ọ̀nà ìrìnàjò jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọ̀nà tó gbéṣẹ́ jùlọ láti ṣàwárí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà ní ìta. Nínú ọ̀nà yìí, àwọn awòrán ìrókò dúró kí pílánẹ́ẹ̀tì kan kọjá níwájú ìràwọ̀ rẹ̀ (gẹ́gẹ́ bí a ṣe rí i láti ojú ìwòye olùwòran lórí ilẹ̀ ayé), èyí sì ń fa ìfàsẹ́yìn díẹ̀ nínú ìmọ́lẹ̀ ìràwọ̀ náà. A lè wọn ìfàsẹ́yìn yìí kí a sì lò ó láti mọ ìwọ̀n pílánẹ́ẹ̀tì àti ìyípo rẹ̀.
Àkíyèsí tí a ṣe leralera nípa àwọn ìrìnàjò wọ̀nyí mú kí àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì lè ṣe àfihàn àwọn ìyípo exoplanet pẹ̀lú ìpele gíga. Awòrán Kepler ti NASA lo ọ̀nà yìí, ó sì ti ṣàwárí ẹgbẹẹgbẹ̀rún àwọn exoplanet láti ìgbà tí a ti ṣe ìfilọ́lẹ̀ rẹ̀ ní ọdún 2009.
2. Ọ̀nà Ìyára Rídíá (Ìyípadà Doppler)
Ọ̀nà iyara radial náà máa ń ṣàwárí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà ní ìta nípa lílo “ìwo” tí wọ́n ń fà nínú ìràwọ̀ wọn. Bí pílánẹ́ẹ̀tì kan bá ń yí ìràwọ̀ kan ká, agbára ìwalẹ̀ rẹ̀ lè mú kí ìràwọ̀ náà “yí” padà díẹ̀díẹ̀. Èyí máa ń fa ìyípadà díẹ̀ nínú ìwọ̀n ìgbì ìmọ́lẹ̀ tí a gbà láti inú ìràwọ̀ náà, tí a mọ̀ sí ipa Doppler.
Nípa wíwọ̀n àwọn ìyípadà wọ̀nyí, a lè mọ ìwọ̀n pílánẹ́ẹ̀tì tó ń fa ìyípo àti ìyípo rẹ̀. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà ní ìta ni a ti ṣe àwárí nípa lílo ọ̀nà yìí, pàápàá jùlọ àwọn tí ó tóbi tí wọ́n sì sún mọ́ àwọn ìràwọ̀ tí wọ́n gbàlejò wọn.
3. Ọ̀nà Ìràwọ̀
Ìràwọ̀ ni ọ̀nà àtijọ́ jùlọ tí a ń lò láti ṣàwárí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà ní ojú ọ̀run. Ó níí ṣe pẹ̀lú wíwọ̀n ipò àwọn ìràwọ̀ ní ojú ọ̀run ní pàtó. Tí ìràwọ̀ bá ní pílánẹ́ẹ̀tì tí ó ń yí i ká, ìràwọ̀ náà yóò máa rìn ní àwòrán kékeré kan, tàbí “yíyípo,” nítorí agbára òòfà pílánẹ́ẹ̀tì náà.
Àwọn ìyípadà ipò wọ̀nyí lè kéré gan-an, ó sì lè ṣòro láti rí, ṣùgbọ́n a lè lo ọ̀nà yìí láti ṣàwárí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí àwọn ọ̀nà míràn kò lè rí ní ṣókí. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a kì í lò wọ́n nítorí ìṣòro rẹ̀, astrometry fúnni ní àǹfààní àrà ọ̀tọ̀ láti ṣàwárí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì.
4. Ọ̀nà Microlens Líle
Ìmọ́lẹ̀ ìfàmọ́ra jẹ́ ọ̀nà kan tí ó ń jẹ́ kí a rí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà ní ìta nípasẹ̀ agbára ìfàmọ́ra wọn lórí ìmọ́lẹ̀ àwọn ìràwọ̀ tí ó jìnnà sí i. Tí pílánẹ́ẹ̀tì kan bá kọjá níwájú ìràwọ̀ tí ó jìnnà sí i, agbára ìfàmọ́ra rẹ̀ lè tẹ ìmọ́lẹ̀ ìràwọ̀ sí wa, èyí tí ó lè fa ìmọ́lẹ̀ ìràwọ̀ náà fún ìgbà díẹ̀.
Ọ̀nà yìí lè ṣàwárí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó jìnnà sí àwọn ìràwọ̀ tí wọ́n gbàlejò, àti àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí wọ́n ń yí àwọn ìràwọ̀ tí kò lágbára tàbí àwọn aràwọ̀ pupa. A ti lo microlensing gravitational microlensing láti ṣàwárí ọ̀pọ̀lọpọ̀ pílánẹ́ẹ̀tì tí ó ṣòro láti rí nípasẹ̀ àwọn ọ̀nà míràn.
5. Ọ̀nà Àwòrán Taara
Fífi àwòrán taara hàn ni ọ̀nà tó rọrùn jùlọ, tó sì tún jẹ́ ọ̀nà tó rọrùn jùlọ. Ó níí ṣe pẹ̀lú yíya fọ́tò exoplanet tààrà. Ìpèníjà pàtàkì nínú ọ̀nà yìí ni pé exoplanet sábà máa ń jẹ́ aláìlera ní ìfiwéra pẹ̀lú àwọn ìràwọ̀ tí wọ́n gbàlejò wọn, wọ́n sì sún mọ́ wọn láti Ayé.
Sibẹsibẹ, pẹlu awọn imọ-ẹrọ bii awọn ohun elo ti o ni ilọsiwaju diẹ sii ati awọn imuposi adaptive optics ti o le dinku awọn ipa ti afẹfẹ aye, diẹ ninu awọn exoplanet ti ni aworan taara. Ọna yii wulo pupọ fun ikẹkọ awọn afefe ati akojọpọ awọn exoplanet ni alaye diẹ sii.
Ìwádìí àti Ìmọ̀ Ẹ̀rọ Ọjọ́ Ọ̀la
Wíwá àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà ní ìta ayé ń tẹ̀síwájú pẹ̀lú ìlọsíwájú ìmọ̀ ẹ̀rọ. A retí pé a ó ṣe àtúnṣe sí àwọn ìwádìí lórí pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà ní ìta ayé. Awòrán onípele yìí yóò ní agbára láti kíyèsí àyíká ayé tí ó wà ní ìta ayé tí ó wà ní ìta ayé tí ó wà ní ìta ayé tí ó wà ní ìta ayé tí ó wà ní ìta ayé tí ó wà ní ìta ayé tí ó wà ní ìta ayé tí ó wà ní ìta ayé.
Ní àfikún, a tún ń retí pé àwọn iṣẹ́ bíi TESS (Transiting Exoplanet Survey Satellite) àti àwọn iṣẹ́ ọjọ́ iwájú bíi PLATO (PLANetary Transits and Oscillations of stars) yóò ṣí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn exoplanet tuntun payá, yóò sì mú kí òye wa nípa ìpínkiri, onírúurú, àti àwọn ànímọ́ ti exoplanet sunwọ̀n síi.
Ipari
Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà ní ìtasánsán, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí wọ́n ń yípo àwọn ìràwọ̀ yàtọ̀ sí oòrùn, ti di ohun tí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ń fẹ́ ní àwọn ọdún àìpẹ́ yìí. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà ni a ń lò láti ṣàwárí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí ó wà ní ìtasánsán, títí bí ọ̀nà ìrìnnà, radial speed, astrometry, gravitational microlensing, àti direct imagering. Àwọn ìlọsíwájú ìmọ̀ ẹ̀rọ ń tẹ̀síwájú láti ṣí ọ̀nà fún àwọn àwárí tuntun àti òye jíjinlẹ̀ sí àgbáyé wa.
Pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí a ti ṣàwárí àti àǹfààní láti rí ẹgbẹẹgbẹ̀rún tàbí mílíọ̀nù mìíràn tí wọ́n ń dúró dè láti rí, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí wọ́n ti jáde wá fún wa ní ojú ìwòye tuntun lórí ìṣẹ̀dá pílánẹ́ẹ̀tì, ìgbésí ayé tí ó ti kọjá ayé, àti ìṣètò àgbáyé. Ìwádìí Exoplanet kìí ṣe pé ó ń mú kí ìmọ̀ wa nípa àwọn ayé tí ó ti kọjá ètò oòrùn pọ̀ sí i nìkan, ṣùgbọ́n ó tún ń mú kí òye wa nípa ipò wa nínú àgbáyé pọ̀ sí i.
