Kí ni Expressionism nínú Ayàwòrán
Ìfarahàn nínú àwòrán jẹ́ ìgbésẹ̀ tàbí ọ̀nà tí a fi ń tẹnu mọ́ ìfarahàn ìmọ̀lára, èrò inú, àti ìrírí ènìyàn nípasẹ̀ àwọn ìrísí ìkọ́lé. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a sábà máa ń so àwọn ìkọ́lé òde òní pọ̀ mọ́ ọgbọ́n, iṣẹ́, àti ìṣètò, ìfarahàn ara rẹ̀ gbé ara rẹ̀ kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí “ohùn mìíràn” ewì: ó ń fi àwọn ìrísí eré, àmì, àti ìwádìí àwọn ìrísí tí kò báramu nígbà míì ṣe pàtàkì sí i. Nínú ìfarahàn, àwọn ilé kì í ṣe ohun èlò fún ìgbòkègbodò lásán, ṣùgbọ́n wọ́n tún jẹ́ ọ̀nà ìbánisọ̀rọ̀—bíi pé àwọn ayàwòrán “ń sọ̀rọ̀” nípasẹ̀ geometry, àwọn ohun èlò, ìmọ́lẹ̀, àti àlàfo.
Àtilẹ̀ àti ìfarahàn ti ìfihàn
Ìfarahàn gẹ́gẹ́ bí ìgbésẹ̀ iṣẹ́ ọ̀nà kan tí ó gbilẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, pàápàá jùlọ ní Germany àti Àríwá Yúróòpù, ní ìdáhùn sí ìyípadà àwùjọ, ìdàgbàsókè ilé iṣẹ́, àti ìyípadà ìṣèlú. Nínú ayé iṣẹ́ ọ̀nà àti ìwé, ìfarahàn kọ àwọn àwòrán òtítọ́ tí ó jẹ́ òótọ́; dípò bẹ́ẹ̀, ó tẹnu mọ́ ìtumọ̀ ara ẹni, ìmọ̀lára, àti bí ìmọ̀lára ṣe lágbára tó. Ẹ̀mí yìí ní ipa lórí iṣẹ́ ọ̀nà lẹ́yìn náà.
Nínú ilé, ìfarahàn hàn gbangba ní àkókò tó wà láàárín ọdún 1910 sí 1930. Ní àkókò yẹn, ìmọ̀ ìkọ́lé ti bẹ̀rẹ̀ sí í tẹ̀síwájú—kọnkérétì, irin, àti dígí tí a ti fi agbára mú fúnni ní àwọn àǹfààní tuntun. Síbẹ̀síbẹ̀, ìfarahàn kì í ṣe pé ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ lásán ni a bí; ó tún wá láti inú àìní ti ọpọlọ àti àṣà láti wá àwọn ìrísí tuntun tí ó lè ṣojú fún ìyípadà àkókò, àwọn ìdààmú àwùjọ, àti àní ìrètí fún ọjọ́ iwájú tí ó dára jù.
Ìgbésẹ̀ yìí tún ní ipa lórí ìrònú àti èrò rere ti àwùjọ àwọn ayàwòrán ilé, tí wọ́n fẹ́ yí àwọn ilé padà sí ohun èlò fún ìyípadà àwùjọ. Àwọn ayàwòrán ilé kan wo iṣẹ́ ọnà gẹ́gẹ́ bí “iṣẹ́ ọnà gbogbogbò,” níbi tí ìṣètò, ohun ọ̀ṣọ́, àwòrán inú ilé, àti ìrírí ààyè papọ̀ láti ṣẹ̀dá ipa ìmọ̀lára alágbára.
Awọn abuda akọkọ ti ikosile ni faaji
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìfọ̀rọ̀wérọ̀ kò ní “àkójọ òfin” tó le koko, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ànímọ́ ló wà tí wọ́n sábà máa ń fara hàn nínú àwọn iṣẹ́ ìfọ̀rọ̀wérọ̀:
1. Ìrísí tó lágbára àti tó ń tànmọ́lẹ̀
Àwọn ilé onímọ̀ nípa ìfarahàn sábà máa ń ní àwọn ìlà tí ó tẹ̀, àwọn igun tí ó mú, àwọn ibi tí ó dàbí ẹni pé wọ́n ń gbéra, tàbí àwọn àwòrán tí kò wọ́pọ̀. Àwọn ìrísí wọn lè jọ àwọn kirisita, ìgbì omi, àwọn ihò, tàbí àwọn ẹ̀dá alààyè pàápàá. Ète wọn kì í ṣe ẹwà lásán, ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀, láti ṣẹ̀dá àyíká ìmọ̀lára: ìbẹ̀rù, ìdààmú, ìwà mímọ́, tàbí ọjọ́ iwájú.
2. Àmì àti àfiwé
Ìfarahàn sábà máa ń lo ìrísí gẹ́gẹ́ bí àmì. A lè ṣe ilé kan láti mú kí “òkè”, “ọkọ̀ ojú omi,” “apá” tàbí “adé” yọ. Àwọn àmì wọ̀nyí jẹ́ ìtàn ìkọ́lé: ó ń gbé ìtàn kan kalẹ̀, yálà nípa ìdámọ̀, ẹ̀mí, tàbí ìran ọjọ́ iwájú.
3. Àwọn ìdánwò ohun èlò àti ìmọ̀ ẹ̀rọ
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ onímọ̀ nípa ìgbékalẹ̀ ṣe àwárí agbára àwọn ohun èlò bíi kọnkírítì tí a fi agbára mú, bíríkì, irin, àti pàápàá jùlọ dígí. Wọ́n kà dígí sí ohun èlò "ẹ̀mí" àti òde òní nítorí agbára rẹ̀ láti tan ìmọ́lẹ̀ àti láti gbé e jáde, èyí tí ó ń ṣẹ̀dá ipa tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ kọjá ààlà. Àwọn ilé dígí àti àwọn ilé dígí di ọ̀nà láti fi ìrònú ayàwòrán hàn.
4. Fojusi lori iriri aaye ati oju-aye
Ìfarahàn kò dúró ní ìrísí òde. Ó ní àníyàn gidigidi nípa bí a ṣe ń rí ààyè: bí ìmọ́lẹ̀ ṣe ń wọlé, bí ohùn orin ṣe ń ṣiṣẹ́, bí àwọn òrùlé ṣe “tẹ” tàbí “gbé” ìmọ̀lára, àti bí ìtẹ̀lé àwọn ààyè ṣe ń kọ́ eré. Nítorí náà, ọ̀pọ̀ àwọn àwòrán Expressionist dàbí eré orí ìtàgé àti ìtẹ̀síwájú.
5. Àwọn ìtẹ̀sí “aládàáni”
Àwọn onímọ̀ nípa ìgbékalẹ̀ kan máa ń lo ọ̀nà ìgbékalẹ̀ ẹ̀dá: àwọn ìrísí tí ó dàbí ẹni pé wọ́n ń dàgbà, tí kò le koko, tí a sì ń mí sí i láti inú ìṣẹ̀dá. Síbẹ̀síbẹ̀, ìgbékalẹ̀ ẹ̀dá máa ń tẹnu mọ́ ìyípadà àti agbára ìmọ̀lára, nígbà tí ìgbékalẹ̀ ẹ̀dá máa ń tẹnu mọ́ ìbáramu pẹ̀lú àyíká.
Awọn isiro ati awọn iṣẹ pataki
Ọpọlọpọ awọn aworan ati awọn ile ni a maa n mẹnuba nigbati a ba n jiroro nipa ifihan ninu faaji:
Bruno Taut
A mọ Bruno Taut fún ìran rẹ̀ tó ń gbé ayé jáde àti èrò rẹ̀ nípa "àwòrán gíláàsì." Àwọn iṣẹ́ rẹ̀, bíi Glass Pavilion (1914), fi bí gíláàsì ṣe lè ṣẹ̀dá ìrírí ààyè ewì hàn. Ó tún kọ̀wé àti jíròrò ipa àwùjọ ti àwòrán.
Erich Mendelsohn
Ọ̀kan lára àwọn iṣẹ́ rẹ̀ tó lókìkí jùlọ ni Ilé Gogoro Einstein ní Potsdam (tí a parí ní ọdún 1921). Ilé yìí ni a sábà máa ń kà sí àmì ìfarahàn nítorí pé ó ní ìrísí ṣíṣu, tó ń ṣàn, tó ń fi agbára àti agbára hàn—ní ìbámu pẹ̀lú ẹ̀mí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì òde òní tí ó fẹ́ ṣojú fún.
Hans Poelzig
A mọ̀ Poelzig fún ọ̀nà ìṣeré àti ojú ọjọ́ rẹ̀. Ó ń ṣe àwòrán àwọn ilé tí ó ní àfiyèsí gidigidi sí ìrírí ààyè, títí kan ìṣeré àti àyíká inú ilé.
Rudolf Steiner
Steiner ṣe àwòrán Goetheanum ní Dornach, Switzerland, ilé kan tí ó ní ìrísí ọnà tí ó lágbára àti ìmọ̀ ọgbọ́n-ẹ̀mí. Iṣẹ́ yìí sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú ìfarahàn nítorí pé ó kọ àwọn ìrísí àtijọ́ sílẹ̀ ó sì ń gbìyànjú láti ṣẹ̀dá ìrírí ààyè tí ó ń ronú jinlẹ̀.
Síwájú sí i, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ayàwòrán ilé tí wọ́n wá di mímọ̀ sí àwọn onímọ̀-ẹ̀rọ ìgbàlódé lẹ́yìn náà tún sọ̀rọ̀ nípa àwọn èrò onímọ̀-ẹ̀rọ ìgbàlódé ní ìbẹ̀rẹ̀ wọn. Èyí fi hàn pé ìṣàfihàn kì í ṣe “àpótí tí a ti sé,” ṣùgbọ́n ó jẹ́ ara ìjíròrò ńlá kan ní ilé ìkọ́lé ọ̀rúndún 20.
Ìfarahàn àti ìgbàlódé: ìtakora tàbí ìdúróṣinṣin?
A sábà máa ń rí ìfarahàn gẹ́gẹ́ bí ohun tí ó yàtọ̀ sí “àṣà àgbáyé” ìgbàlódé, èyí tí ó tẹnu mọ́ iṣẹ́, ìṣiṣẹ́, àti àwọn ìrísí onípele tí ó rọrùn. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn méjèèjì kò fara mọ́ ara wọn rárá. Ìfarahàn gan-an ran àwọn ènìyàn lọ́wọ́ láti ṣí ọ̀nà sílẹ̀ pé àwọn ìrísí òde òní kò nílò kí ó jẹ́ èyí tí ó tutù tàbí tí ó dọ́gba. Ó fi ìmọ̀lára, àyẹ̀wò, àti ìgboyà kún èdè ìrísí òde òní.
Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, àwọn iṣẹ́ àgbékalẹ̀ ìṣàfihàn kan ṣòro láti ṣe ní àkókò wọn nítorí àwọn ìdíwọ́ ìnáwó àti ìmọ̀-ẹ̀rọ. Nítorí náà, àwọn èrò ìṣàfihàn kan wà nínú àwọn àwòrán, àwọn àwòrán, àwọn àbá, àti àwọn ìfihàn. Síbẹ̀síbẹ̀, ipa wọn ṣì hàn gbangba ó sì tún farahàn ní onírúurú ìgbì ìkọ́lé òde òní.
Ipa ti ikosile lori faaji ode oni
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àkókò ìfarahàn “àtijọ́” wáyé ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, ẹ̀mí rẹ̀ ń sọjí nínú àwọn ilé ìgbàlódé. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ilé ìsinsìnyí ń lo ìmọ̀ ẹ̀rọ oní-nọ́ńbà, àpẹẹrẹ parametric, àti àwọn ohun èlò ìtẹ̀síwájú láti ṣẹ̀dá àwọn ìrísí ìfarahàn àti ìmọ̀lára.
Nínú àyíká ọ̀rọ̀ yìí, a lè lóye ìfarahàn gẹ́gẹ́ bí àṣà ìtàn lásán, ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìrònú: ìkọ́lé gẹ́gẹ́ bí ìrírí tí ó kan àwọn ìmọ̀lára, ìdámọ̀, àti ìrònú. Àwọn ilé ìkóhun-ìṣẹ̀ǹbáyé pẹ̀lú àwọn ìrísí olókìkí, àwọn ilé ìṣeré eré oníṣe, tàbí àwọn ilé gbogbogbò tí a ṣe gẹ́gẹ́ bí àmì ìlú kan—gbogbo wọn ni a lè kà sí pé wọ́n ní “ẹ̀mí” olùfarahàn, kódà bí a bá ṣẹ̀dá wọn ní àyíká ìmọ̀-ẹ̀rọ tó yàtọ̀ àti láàárín àwọn àìní ti àkókò mìíràn.
Àríwísí àti àwọn ìpèníjà
Ìfarahàn ara ẹni tún ń fa àríwísí. Nítorí pé ó ń fojú sí ìrísí àti ìmọ̀lára, ó léwu kí a máa kà á sí àìnáání iṣẹ́, ìtọ́jú, tàbí ìtùnú. Àwọn ilé kan tí ó ń fi ara hàn nílò owó púpọ̀ àti ìmọ̀ ẹ̀rọ tí ó díjú. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, àwọn àwòrán tí ó gbajúmọ̀ jù lè gbé ìṣètò sí ipò “àwọn ohun èlò fọ́tò” lásán dípò àwọn ibi gbígbé tí ó ń ṣiṣẹ́ dáadáa.
Èyí ni ìpèníjà ayàwòrán ilé: bí a ṣe lè ṣe ìwọ́ntúnwọ̀nsì láàrín ìfarahàn iṣẹ́ ọnà àti ẹrù iṣẹ́ sí olùlò, àyíká, àti àyíká àwùjọ. Ìfarahàn tó dàgbà kì í ṣe “àjèjì” tàbí “àwòrán tó ń tànmọ́lẹ̀,” ṣùgbọ́n ó ní èrò tó ní ìtumọ̀ àti ànímọ́ ààyè tó ní ìtumọ̀ gidi.
Ipari
Ìfarahàn nínú iṣẹ́ ọ̀nà ìgbékalẹ̀ jẹ́ ọ̀nà tí ó gbé ìmọ̀lára, àmì, àti ìrírí ènìyàn sí àárín gbùngbùn iṣẹ́ ọ̀nà. Ó jáde láti inú ẹ̀mí ọjọ́ orí tí ń yípadà, nípa lílo àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ tuntun láti sọ àwọn èrò tí ó máa ń jẹ́ ti ìbílẹ̀ nígbà míìrán, nígbà míìrán ti ẹ̀mí, àti nígbà mìíràn tí ó máa ń jẹ́ ti eré. Nípasẹ̀ àwọn ìrísí alágbára, ìṣeré ìmọ́lẹ̀, àwọn ohun èlò tí a ṣe àwárí, àti àwọn ààyè ojú ọ̀run, ìfarahàn fihàn pé iṣẹ́ ọ̀nà ìgbékalẹ̀ lè jẹ́ èdè ìmọ̀lára—kì í ṣe ẹ̀rọ tí ó ń ṣiṣẹ́ nìkan.
Níkẹyìn, òye ìfarahàn ìgbékalẹ̀ ń ràn wá lọ́wọ́ láti rí àwọn ilé kìí ṣe gẹ́gẹ́ bí àwọn ilé nìkan, ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ tí ó lè “sọ̀rọ̀” sí àwọn ènìyàn: tí ń tan ìmọ́lẹ̀ sí ìrònú, kíkọ́ ìdámọ̀, àti ṣíṣẹ̀dá àwọn ìrírí jìnlẹ̀ nípa ààyè. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìgbàlódé kọ́ni ní ìbáwí àti ọgbọ́n, ìfarahàn ìgbékalẹ̀ rán wa létí pé ìkọ́lé náà nílò ọkàn.
