Àwọn Ọ̀nà Ìmọ̀ Sáyẹ́ǹsì Nínú Ìwádìí Àtijọ́ Ṣáájú Àtijọ́
Ẹ̀kọ́ nípa ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé ṣáájú ìgbàanì jẹ́ ẹ̀ka ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tí ó ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìgbésí ayé ènìyàn kí ó tó di àkọsílẹ̀ tí a kọ sílẹ̀. Nítorí pé àwọn ìwé tí a kọ sílẹ̀ kò sí, àwọn onímọ̀ nípa ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé gbọ́dọ̀ gbẹ́kẹ̀lé ẹ̀rí ohun èlò bíi irinṣẹ́ òkúta, oúnjẹ tí ó ṣẹ́kù, egungun, àmì àwọn ibùgbé, àti àwọn àyípadà àyíká tí a kọ sínú àwọn agbada. Láti túmọ̀ gbogbo ẹ̀rí wọ̀nyí ní ọ̀nà tí ó tọ́, ìmọ̀ nípa ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé ṣáájú ìgbàanì lo ọ̀nà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì: ọ̀wọ́ àwọn ọ̀nà tí a lè wọ̀n, tí a lè dán wò, tí a lè tún ṣe. Ọ̀nà yìí ń ran àwọn onímọ̀ nípa ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé lọ́wọ́ láti kọ́ àwọn àtúnṣe ìgbàanì tí ó ṣeé ṣe nígbà tí ó sì ń dín àbá kù.
Ẹ̀kọ́ nípa ìṣẹ̀dá ayélujára gẹ́gẹ́ bí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì: láti àwọn ìbéèrè sí àwọn àbájáde
Ọ̀nà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìgbékalẹ̀ ìbéèrè ìwádìí kan. Dípò kí ó kàn jẹ́ “wíwá àwọn ohun ìgbàanì,” àwọn onímọ̀ nípa ohun ìgbàanì máa ń béèrè àwọn ìbéèrè pàtó sí i: ìgbà wo ni wọ́n ń gbé ibi kan? Kí ni àwọn ìlànà ìgbésí ayé wọn—ọdẹ, ìkójọpọ̀, tàbí iṣẹ́ àgbẹ̀? Báwo ni ìmọ̀ ẹ̀rọ irinṣẹ́ ṣe gbilẹ̀? Ǹjẹ́ ìbáṣepọ̀ wà láàárín àwọn ẹgbẹ́? Irú àwọn ìbéèrè wọ̀nyí wá ń fa àwọn àbá, àwọn àbá tí a lè dán wò. Fún àpẹẹrẹ, “àwọn ẹgbẹ́ tí ó wà ṣáájú ìtàn ní àwọn agbègbè etíkun lo àwọn ohun àlùmọ́nì omi gidigidi” tàbí “ìyípadà ojú ọjọ́ nípa lórí àwọn ìlànà ìbílẹ̀ láti inú ihò sí pẹ̀tẹ́lẹ̀ tí ó ṣí sílẹ̀.”
Àbá yìí kò dúró nìkan, ṣùgbọ́n a dán an wò nípasẹ̀ ìkójọpọ̀ dátà pápá, ìṣàyẹ̀wò yàrá ìwádìí, àti ìfiwéra pẹ̀lú àwọn àwárí láti àwọn ibi mìíràn. Ní ọ̀nà yìí, ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé àtijọ́ máa ń lọ láti àpèjúwe sí àlàyé.
Ṣíṣàwárí àti ṣíṣe àwòrán ilẹ̀: wíwá àyíká ipò kí a tó wa ilẹ̀
Igbesẹ akọkọ pataki ni iwadi. Awọn iwadi ohun-ijinlẹ ni ero lati ṣe idanimọ awọn aaye ti o ṣeeṣe ki o si loye pinpin awọn ohun-ini ni agbegbe kan. Awọn ọna le wa lati awọn iwadi oju ilẹ (wiwo awọn ohun-ini ti o han lori ilẹ), awọn iwadi eto nipa lilo awọn transects tabi awọn grids, si awọn maapu ti o da lori imọ-ẹrọ gẹgẹbi GPS, awọn aworan satẹlaiti, awọn drones, ati LiDAR (Imọlẹ ati Ipele). Awọn imọ-ẹrọ wọnyi jẹ ki awọn onimọ-jinlẹ ṣe awari awọn ẹya ti ewéko tabi ilẹ ti o kere ju ti o fihan iṣẹ-ṣiṣe eniyan ti o kọja.
Àwọn ìwádìí tún ń ran lọ́wọ́ láti lóye àyíká ilẹ̀: ìsúnmọ́ sí orísun omi, wíwà àwọn ohun èlò òkúta, lílọ sí àwọn ibi ọdẹ tàbí ilẹ̀ ọlọ́ràá, àti ewu àjálù àdánidá. Nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa àwọn ohun ìgbàanì àtijọ́, àyíká ilẹ̀ sábà máa ń ṣe pàtàkì bí ohun ìṣẹ̀dá náà fúnra rẹ̀. Ọ́kà tí a rí láìsí ibi tí ó hàn gbangba kò níye lórí tó bẹ́ẹ̀ tí a mọ̀ pé ó wá láti ibi pàtó kan ní ibi tí a yàwòrán rẹ̀ dáadáa.
Ìwádìí Stratigraphic: kíkà “àwọn ìpele àkókò”
Ìwakùsà ni ọ̀nà àkọ́kọ́ fún gbígbà àwọn ìwádìí tí a ṣàkóso. Ọ̀nà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì náà tẹnu mọ́ ìwakùsà stratigraphic, èyí tí ó ní nínú wíwá ilẹ̀ láàrín àwọn ìpele ilẹ̀ (strata) tí àwọn ìlànà àdánidá àti ìgbòkègbodò ènìyàn dá sílẹ̀. Ìlànà pàtàkì ni pé àwọn ìpele jíjìn sábà máa ń dàgbà ju àwọn tí ó wà lókè wọn lọ, àyàfi tí ìṣàn ilẹ̀, ìgbòkègbodò ẹranko, tàbí ìwakùsà láti ọwọ́ ènìyàn bá dàrú.
Nígbà tí wọ́n bá ń wa ilẹ̀, àwọn onímọ̀ nípa ohun abẹ̀mí máa ń kọ ibi tí wọ́n ti rí gbogbo nǹkan—ìjìnlẹ̀ rẹ̀, ìṣọ̀kan rẹ̀, ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ohun èlò ìbílẹ̀ (fún àpẹẹrẹ, àwọn ibi ìdáná, àwọn ihò ẹ̀yìn, àwọn ibojì), àti àwọn ànímọ́ omi. Àkọsílẹ̀ yìí máa ń ṣẹ̀dá àkọsílẹ̀ tí a lè fìdí rẹ̀ múlẹ̀. Ìlànà àkọsílẹ̀ náà ní àwọn fọ́tò, àwọn àwòrán, àwọn àkọsílẹ̀ pápá, àti àwọn àwòrán onípele mẹ́ta pàápàá. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn iṣẹ́ òde òní tún máa ń lo fọ́tògírámà láti ṣẹ̀dá àwọn àpẹẹrẹ 3D ti àwọn fẹ́lẹ́fẹ́lẹ́ àti àwọn ohun èlò.
Ìbáṣepọ̀: pípinnu ọjọ́ orí àwọn ojú-òpó wẹ́ẹ̀bù àti àwọn àwárí
Dídáhùn sí ìbéèrè náà “ìgbà wo?” ni ó wà ní ọkàn ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé àtijọ́. Àwọn ọ̀nà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ń pèsè onírúurú ọ̀nà ìbáṣepọ̀, èyí tí a sábà máa ń pín sí ìbáṣepọ̀ tí ó ní ìbáṣepọ̀ àti ìfẹ́ pátápátá.
Àwọn ibi ìbáṣepọ̀ ìbátan rí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò láìsí pípín ọjọ́ pàtó. Àpẹẹrẹ ni ìrísí ohun èlò—pípín àwọn irinṣẹ́ nípa ìrísí àti ọ̀nà ìṣelọ́pọ́ láti rí àwọn ìyípadà bí àkókò ti ń lọ—àti ìwádìí stratigraphic.
Ìbáṣepọ̀ pípé máa ń fúnni ní ìṣirò ọjọ́-orí ní ọdún. Ọ̀nà tí a mọ̀ jùlọ ni ìbáṣepọ̀ radiocarbon (C-14) fún àwọn ohun èlò onígbàlódé bíi èédú, egungun, tàbí ọkà. Fún àwọn àyíká àtijọ́ tàbí àwọn irú ohun èlò pàtó kan, àwọn onímọ̀ nípa ohun abẹ̀mí lè lo ìbáṣepọ̀ luminescence (OSL/TL), èyí tí ó ń wọn ìgbà tí a fi àwọn ohun alumọ́ni hàn kẹ́yìn sí ooru tàbí ìmọ́lẹ̀, tàbí ìbáṣepọ̀ uranium-series fún calcite nínú àwọn ihò àti àwọn ohun alumọ́ni kan. Yíyàn ọ̀nà náà sinmi lórí irú àpẹẹrẹ náà, ipò ibi tí a wà, àti iye ọjọ́-orí tí a fẹ́ lò.
Àgbéyẹ̀wò ohun èlò: ìmọ̀ ẹ̀rọ, iṣẹ́ àti ìwà
Àwọn ohun ìṣẹ̀dá àtijọ́—pàápàá jùlọ àwọn irinṣẹ́ òkúta—ń ṣàkọsílẹ̀ àwọn àṣàyàn ìmọ̀-ẹ̀rọ àti àwọn ọgbọ́n ìgbésí ayé. Ìwádìí sáyẹ́ǹsì kò ṣàyẹ̀wò ìrísí irinṣẹ́ náà nìkan, ṣùgbọ́n ó tún ń ṣàyẹ̀wò àwọn ohun èlò tí a kò fi bẹ́ẹ̀ ṣe, àwọn ọ̀nà ìṣelọ́pọ́ (fún àpẹẹrẹ, fífọ́, títẹ̀, fífọ́), àti àwọn àmì lílò (ìwádìí lílo àti wíwọ). Àwọn microscopes ń ran lọ́wọ́ láti mọ àwọn ìfọ́ díẹ̀ tí ó fihàn bóyá a lo irinṣẹ́ náà fún gígé ẹran, gbígbin ewéko, ṣíṣe igi, tàbí fífọ awọ ara.
Ni afikun, itupalẹ ajẹkù le ṣawari awọn egbin kekere bi sitashi, phytoliths, tabi awọn amuaradagba ti a so mọ awọn oju irin. Eyi ngbanilaaye awọn onimọ-jinlẹ lati so awọn ohun-ini mọ awọn iṣẹ kan pato, dipo ki wọn ṣe amoro lasan.
Bioarcheology ati archeozoology: oye ara ati ounjẹ
Àwọn ọ̀nà ìjìnlẹ̀ sáyẹ́ǹsì tún ní ìwádìí nípa àwọn ohun tó kù sí ènìyàn àti ẹranko nínú. Ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀dá alààyè máa ń ṣe àyẹ̀wò egungun ènìyàn láti mọ bí àwọn ènìyàn ṣe ń gbé ìgbésí ayé wọn (ọjọ́ orí, ìbálòpọ̀), ìlera, àwọn àpẹẹrẹ àrùn, ìgbòkègbodò ara, àti ìṣe ìsìnkú. Àwọn àmì tó wà lórí egungun, bí ìpalára, àmì àìtó oúnjẹ, tàbí ìyípadà iṣan ara, lè ran àwọn ènìyàn lọ́wọ́ láti tún ìgbésí ayé ojoojúmọ́ ṣe.
Àwọn onímọ̀ nípa ohun abẹ̀mí ń ṣe àyẹ̀wò egungun ẹranko: irú ẹranko wo ni wọ́n ṣọdẹ tàbí tí wọ́n fi ẹran ṣe, àwọn ẹ̀yà ara tí wọ́n mú wá sí ibi tí wọ́n ń kó wọn, bí wọ́n ṣe gé wọn, àti bóyá wọ́n ní àmì sísun. Àpapọ̀ ìwádìí yìí fi àwọn ọgbọ́n ìlera, bí ibùgbé ṣe rí nígbà gbogbo hàn, àti ìwọ̀n ìṣòro ọrọ̀ ajé.
Archaeobotany ati Ayika: Awọn ibatan eniyan-Ayeda
A kò le ya àwọn ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé àtijọ́ sọ́tọ̀ kúrò nínú àyíká. Archaeobotany ṣe àyẹ̀wò àwọn ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ bí èédú, irúgbìn, pollen, phytoliths, àti àwọn ohun ìdọ̀tí sítaṣì. Láti inú èyí, àwọn onímọ̀ nípa ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ lè pinnu bí ewéko ìgbẹ́ ṣe ń jẹ, ìbẹ̀rẹ̀ ìtọ́jú ilẹ̀, àti àwọn ìyípadà nínú ewéko nítorí ìṣiṣẹ́ ènìyàn. Ìṣàyẹ̀wò àwọn ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ àti ilẹ̀ ayé ti ibi náà (geoarchaeology) ń ran lọ́wọ́ láti lóye ìlànà ìṣẹ̀dá ilẹ̀ náà: bóyá ìkún omi, ìbúgbàù òkè ayọnáyèéfín, ìgbòkègbodò ihò àpáta, tàbí àárín ibi ìdáná ló ṣẹ̀dá àwọn ìpele náà.
Àwọn ọ̀nà isotope tó dúró ṣinṣin tún ń di ohun tó ṣe pàtàkì sí i. Àwọn isotope erogba àti nitrogen nínú egungun lè fi irú oúnjẹ hàn (fún àpẹẹrẹ, orísun omi àti ilẹ̀, àwọn ohun ọ̀gbìn C3 àti C4). Àwọn isotope Strontium lè fi hàn pé ènìyàn ń rìn—bóyá ẹni kan dàgbà ní agbègbè kan náà tí wọ́n sin ín sí tàbí tí wọ́n gbé e kúrò ní agbègbè mìíràn.
Awọn idanwo ati awọn ẹda: idanwo awọn anfani
Ọ̀kan lára àwọn agbára ọ̀nà ìwádìí sáyẹ́ǹsì ni ìwádìí àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé. Àwọn onímọ̀ nípa ohun ìṣẹ̀ǹbáyé máa ń ṣe àwọn àwòkọ àwọn irinṣẹ́ òkúta, wọ́n máa ń dán àwọn ọ̀nà ìṣẹ̀ǹbáyé wọn wò, lẹ́yìn náà wọ́n máa ń lò wọ́n fún àwọn iṣẹ́ pàtó kan. A fi àwọn àbájáde náà wé àwọn àmì tó wà lórí àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé àtijọ́. Lọ́nà yìí, a lè dán àwọn àbá nípa iṣẹ́ irinṣẹ́ náà wò, ọjọ́ tí wọ́n ṣe é, tàbí bí wọ́n ṣe ń ṣiṣẹ́ dáadáa.
Àwọn àdánwò náà tún wà fún àtúntò ilé, sísun, tàbí ìlànà ìtọ́jú oúnjẹ. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọn kò lè ṣe àtúnṣe àwọn ipò àtijọ́ pátápátá, wọ́n ń ran lọ́wọ́ láti dín ìtumọ̀ tó ṣeé ṣe kù àti láti mú kí ó péye sí i.
Ìṣẹ̀dá àti ìtumọ̀ dátà: láti àwọn nọ́mbà sí ìtàn
Àwọn ìwádìí ìṣẹ̀dálẹ̀ àtijọ́ ìgbàanì máa ń yàtọ̀ síra gan-an, títí bí àwọn ọjọ́ radiocarbon, ìṣẹ̀dá ìdọ̀tí, àwọn irú ohun èlò, ìdámọ̀ irú àwọn ẹ̀dá, àti àwọn àpẹẹrẹ ààyè. Ọ̀nà sáyẹ́ǹsì kan nílò ìṣètò tí ó ṣe kedere: bí a ṣe ń yan àwọn ìwádìí, bí a ṣe ń ṣírò àwọn àìdánilójú, àti bí a ṣe ń fa àwọn ìparí. Àwọn ìṣirò, ìṣètò ìgbà-ẹ̀kọ́ (fún àpẹẹrẹ, ìṣètò Bayesian ti data radiocarbon), àti Geographic Information Systems (GIS) ń ran ìṣètò ìṣiṣẹ́ data lọ́wọ́.
Sibẹsibẹ, itumọ tun nilo iṣọra. Awọn onimọ-jinlẹ ohun-ayélujára gbọdọ ronu nipa ojusaju ipamọ (kii ṣe gbogbo awọn ohun elo ni a tọju), idamu aaye, ati iṣeeṣe ti ọpọlọpọ awọn alaye ti o ṣeeṣe bakanna. Nitorinaa, awọn iwe imọ-jinlẹ nigbagbogbo ni ijiroro lori awọn idiwọn data ati awọn itumọ miiran.
Ìwà rere àti ìfọwọ́sowọ́pọ̀: apá kan nínú ìṣe sáyẹ́ǹsì òde òní
Ọ̀nà sáyẹ́ǹsì sí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé àtijọ́ náà tún ní ìlànà ìwádìí nínú. Àwọn ibi ìṣẹ̀ǹbáyé àtijọ́ kì í ṣe àwọn ohun àlùmọ́nì tí a lè tún ṣe: nígbà tí a bá ti gbẹ́ ilẹ̀ láìsí ìwé tó yẹ, a ó sọ ìwífún náà nù. Àwọn onímọ̀ nípa ohun ìṣẹ̀ǹbáyé gbọ́dọ̀ rí i dájú pé a ṣe ìtọ́jú, gbígbà sílẹ̀, àti ìtọ́jú àwọn ohun tí a rí ní ìbámu pẹ̀lú àwọn ìlànà. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, ìfọwọ́sowọ́pọ̀ pẹ̀lú àwọn agbègbè, àwọn ìjọba, àti àwọn agbègbè ìbílẹ̀ (níbi tí ó bá yẹ) ni a ń mọ̀ sí pàtàkì síi, pàápàá jùlọ nínú ìṣàkóso ibi àti ìwádìí lórí àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ènìyàn.
Ní àkókò òde òní, ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀dá ayélujára tún ń lọ sí ìṣípayá dátà: pínpín ọ̀nà ìṣe, ìwádìí lórí àwọn ohun èlò ìwádìí, àti àwọn àbájáde onímọ̀ nípa wọn kí àwọn olùwádìí mìíràn lè ṣàyẹ̀wò wọn. Èyí bá àwọn ìlànà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ti ìṣàtúnṣe àti ìfìdí múlẹ̀ mu.
Penutup
Ìmọ̀ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ṣáájú ìgbàanì lè bá àwọn àkókò jíjìnnà àti ẹ̀rí díẹ̀ mu, ṣùgbọ́n ọ̀nà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì gbà láàyè fún ìkẹ́kọ̀ọ́ oníṣọ̀kan nípa àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé. Láti ìwádìí àti àwòrán ilẹ̀, sí ìwádìí stratigraphic, ọjọ́ orí, ìṣàyẹ̀wò àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé àti àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé, sí àwòṣe àti ìṣàyẹ̀wò—gbogbo wọn ni a ṣe láti dán àwọn àbá wò, ṣe àyẹ̀wò àwọn àìdánilójú, àti láti kọ́ àwọn ìtumọ̀ tó lágbára jùlọ tí a gbé ka orí ìwádìí náà. Pẹ̀lú ọ̀nà yìí, ìmọ̀ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ṣáájú ìgbàanì kọjá kíkó àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé jọ títí dé kíkọ́ òye tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé nípa ìpilẹ̀ṣẹ̀, àtúnṣe, àti onírúurú ọ̀nà ìgbésí ayé ènìyàn ní ìgbàanì.
