Ìmọ̀ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ní Íjíbítì àti àwọn pírámídì: Ẹnubodè sí Àwọn Àṣírí Àtijọ́
Pendahuluan
Íjíbítì, ilẹ̀ tó ní ìtàn, àṣà àti ògo tó pọ̀, ti jẹ́ ibi tó gbajúmọ̀ fún àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì, àwọn òpìtàn àti àwọn olùwádìí. Nínú ìtàn àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé, Íjíbítì jẹ́ ibi ìṣúra tó yàtọ̀. Tí a mọ̀ sí ilẹ̀ àwọn Fáráò àti àwọn abo ọlọ́run, Íjíbítì ìgbàanì ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àṣírí tó ti hàn nípasẹ̀ àwọn àwárí ohun ìṣẹ̀ǹbáyé tó yanilẹ́nu. Ọ̀kan lára àwọn ohun ìyanu tó gba gbogbo ayé lọ́kàn ni àwọn pírámídì. Gẹ́gẹ́ bí àwọn ilé ńlá tó tako àkókò àti òye ènìyàn, àwọn pírámídì Íjíbítì dúró gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí sí àwọn ìlọsíwájú àti àṣà ìṣẹ̀ǹbáyé tó yanilẹ́nu ní ìgbà àtijọ́.
Ìmọ̀ nípa àwọn ohun ìgbàanì ní Íjíbítì: Ibùdó Ìwádìí
Ìwádìí nípa àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ní Íjíbítì bẹ̀rẹ̀ ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìfẹ́ sí Íjíbítì àtijọ́ ti wà tẹ́lẹ̀ rí. Ọ̀kan lára àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì jùlọ nínú ìtàn àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ilẹ̀ Íjíbítì ni àwárí ti Òkúta Rosetta láti ọwọ́ Napoleon Bonaparte ní ọdún 1799. Òkúta yìí fi àwọn àwòrán ara Íjíbítì tí kò ṣeé lóye hàn. Ìtumọ̀ ti Òkúta Rosetta láti ọwọ́ Jean-François Champollion ní ọdún 1822 ṣe àmì ìyípadà pàtàkì nínú òye àṣà ìbílẹ̀ Íjíbítì àtijọ́.
Fún ohun tó lé ní ọgọ́rùn-ún ọdún méjì, àwọn onímọ̀ nípa ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé ti rí ẹgbẹẹgbẹ̀rún àwọn ohun èlò àti ilé tí ó fúnni ní òye jíjinlẹ̀ sí ìgbésí ayé, ìgbàgbọ́, àti ìmọ̀ ẹ̀rọ àwọn ará Íjíbítì ìgbàanì. Ìwádìí ti ní nínú wíwá àwọn ibojì, tẹ́ḿpìlì, àwọn ibùgbé, àti àwọn ilé ńláńlá bíi pírámídì. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn pírámídì náà ṣì jẹ́ àmì tó yanilẹ́nu jùlọ fún ìbílẹ̀ Íjíbítì ìgbàanì àti ibi tí ìwádìí ti ń lọ lọ́wọ́lọ́wọ́.
Àwọn Pírámìdì Íjíbítì: Àwọn Ilé Tó Lágbára Jùlọ Tí Ó Ń Dá Àkókò Lẹ́kun
Nínú àwọn pírámídì 138 tí a mọ̀, àwọn pírámídì ti Giza lókìkí jùlọ. Ilé Giza ní pírámídì pàtàkì mẹ́ta: àwọn pírámídì ti Khufu (Cheops), Khafre (Chephren), àti Menkaure (Mycerinus). Pírámídì ti Khufu, tí a tún mọ̀ sí Pírámídì Ńlá ti Giza, ni ilé gíga jùlọ tí ènìyàn ṣe fún nǹkan bí ọdún 3.800, ó sì ṣì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn iṣẹ́ ìyanu méje ti Ayé Àtijọ́.
Àwọn Ọ̀nà Ìwádìí àti Ìkọ́lé Àwọn Ayé ìgbàanì
Ìbéèrè nípa bí wọ́n ṣe kọ́ àwọn pírámídì náà ṣì jẹ́ ọ̀rọ̀ àríyànjiyàn láàárín àwọn olùwádìí. Àwọn ẹ̀kọ́ kan fihàn pé wọ́n lo àwọn gígun àti àwọn ẹ̀rọ sledge láti gbé àwọn òkúta ńláńlá náà. Wíwá àwọn ìwé papyrus ní Wadi el-Jarf tí ó ṣàlàyé iṣẹ́ àti ìrìnnà òkúta sledge láti Tura sí Giza fúnni ní àwọn àmì pàtàkì nípa ètò àti ìṣètò iṣẹ́ ńlá yìí. Ìwádìí yìí tẹnu mọ́ àwọn iṣẹ́ ìyanu ti ìmọ̀ ẹ̀rọ ìlú àti ìṣàkóso iṣẹ́ àkànṣe tí àwọn àwùjọ ìgbàanì lè ṣe.
Yàtọ̀ sí àwọn ọ̀nà ìkọ́lé wọn, àwọn Pírámídì ti Giza tún ń fa ìfẹ́ sí ète àti ìtumọ̀ àwọn ilé wọn. Gẹ́gẹ́ bí ibojì fún àwọn Fáráò, àwọn pírámídì náà ń ṣàfihàn ìgbàgbọ́ àwọn ará Íjíbítì nípa ìgbésí ayé lẹ́yìn ikú àti ìrìn àjò ọkàn sí ìyè lẹ́yìn ikú. Nínú àyíká yìí, àwọn pírámídì náà jẹ́ àwọn ohun ìrántí ẹ̀mí tí a ṣe láti rí i dájú pé ọkàn Fáráò wà láàyè àti ipò rẹ̀ nínú ìgbésí ayé lẹ́yìn ikú.
Igbesi aye ni ayika awọn pyramids
Àwọn ìwakùsà ìwádìí ní Giza ti ṣàwárí abúlé àwọn òṣìṣẹ́ ilé pírámídì, èyí tí ó fúnni ní òye tó yanilẹ́nu nípa ìgbésí ayé àti ìṣètò àwùjọ àwọn ará Íjíbítì ìgbàanì. Àwọn àwárí wọ̀nyí ní ilé gbígbé, ibi ìsìnkú, àti ibi ìtọ́jú oúnjẹ, èyí tí ó fihàn pé àwọn òṣìṣẹ́ pírámídì náà ni a tọ́jú dáadáa. Láìsí àwòrán iṣẹ́ ẹrú tí a sábà máa ń fi hàn nínú àṣà ìbílẹ̀, ọ̀pọ̀ ẹ̀rí fihàn pé a san owó fún àwọn òṣìṣẹ́ náà àti fún wọn ní èrè, wọ́n sì gbádùn ètò ìtọ́jú tó lágbára.
Àwọn Pírámìdì Míràn àti Ògo Àwọn Ìlànà Àwọn Ọmọ-aládé Íjíbítì
Yàtọ̀ sí àwọn Pírámìdì ti Giza, àwọn pírámìdì mìíràn ti kó ipa pàtàkì nínú ìtàn Íjíbítì. Fún àpẹẹrẹ, Pírámìdì ti Djoser ní Saqqara ni pírámìdì àkọ́kọ́, a sì kà á sí pàtàkì nínú ìdàgbàsókè àwòrán pírámìdì. Ayàwòrán Imhotep kọ́ ọ ní nǹkan bí ọdún 2670 ṣáájú kí ó tó di ọdún, ó sì ṣe àmì ìyípadà láti ibojì onímọ̀ ẹ̀gbin sí àwọn ilé ńláńlá tí a fi òkúta ṣe.
Àwọn pírámídì ní Dahshur, bíi Pírámídì Pupa àti Pírámídì Bent, tún ń fúnni ní òye nípa ìṣẹ̀dá ìmọ̀ ẹ̀rọ àti àtúnṣe sí àwọn ìpèníjà ìṣètò. Pírámídì kọ̀ọ̀kan ń pèsè ìwífún tó wúlò fún òye ìdàgbàsókè àṣà ìbílẹ̀ Íjíbítì àti àfihàn ìgbàgbọ́ àwùjọ àti ìṣèlú ní gbogbo ọjọ́ ayé.
Àwọn Àdììtú àti Ẹ̀kọ́ Láti inú Ẹ̀kọ́ Ìwà Àtijọ́ Pírámìdì
Ọ̀kan lára àwọn ohun tó fani mọ́ra jùlọ nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ pírámìdì ni ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohun ìjìnlẹ̀ tó ṣì yí wọn ká. Fún àpẹẹrẹ, iṣẹ́ àwọn yàrá ìkọ̀kọ̀ àti àwọn ibi ìkópamọ́ pírámìdì ṣì jẹ́ kókó ọ̀rọ̀ tó ń gbajúmọ̀, títí kan àwọn ẹ̀kọ́ nípa lílo wọn gẹ́gẹ́ bí ibi ìṣàfihàn afẹ́fẹ́ tàbí ibi ìkópamọ́ fún àwọn ìṣúra páráòkì tí a kò tíì ṣàwárí.
Àgbéyẹ̀wò ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì òde òní, títí kan lílo àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ bíi radar tó ń wọ inú ilẹ̀ àti àwòrán ohun ìṣẹ̀ǹbáyé, ti tú àṣírí àwọn àṣírí tó pamọ́ sínú àwọn pírámídì. Láìka ìwádìí tó gbòòrò sí, gbogbo àwárí tuntun sábà máa ń gbé ìbéèrè sókè ju ìdáhùn lọ, èyí tó mú kí ìkẹ́kọ̀ọ́ àwọn pírámídì jẹ́ pápá tó lágbára àti tó ń yípadà nígbà gbogbo.
Ipari
Ìwádìí nípa àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ní Íjíbítì àti ìkẹ́kọ̀ọ́ àwọn pírámídì jẹ́ ìrìn àjò kan tí ó yí òye wa nípa ìgbà àtijọ́ àti àṣeyọrí ènìyàn padà lójú àwọn ìpèníjà àrà ọ̀tọ̀. Láti Okuta Rosetta sí àwọn ìwé papyrus tí a rí ní Wadi el-Jarf, gbogbo àwárí tuntun ṣí ìlẹ̀kùn sí ayé àrà ọ̀tọ̀ ti Íjíbítì ìgbàanì.
Àwọn pírámídì, gẹ́gẹ́ bí àmì ìfihàn ọlá àti ẹ̀mí, ṣì jẹ́ ẹ̀rí ti ara ti àṣà ìbílẹ̀ ìgbàanì tí ó kọ́ wọn. Nípasẹ̀ ìwádìí nípa àwọn ohun ìṣẹ̀dá, a kò mọ ìmọ̀ ẹ̀rọ àti ọgbọ́n àwọn ará Íjíbítì ìgbàanì nìkan, ṣùgbọ́n a tún mọ àwọn ìwà wọn, ìgbàgbọ́ wọn, àti ìṣètò àwùjọ wọn. Nínú òjìji pírámídì, ìmọ̀ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀dá ń bá a lọ láti ṣàkójọ ohun ìdààmú ìtàn, ó sì jẹ́rìí sí i pé ìtàn Íjíbítì ìgbàanì àti pírámídì rẹ̀ kò tíì parí.
