Ẹ̀kọ́ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé àti àwọn ẹ̀kọ́ dìtẹ̀ tó gbajúmọ̀
Ìwádìí nípa ohun archaeology jẹ́ ìsapá ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì láti lóye ìgbà àtijọ́ ènìyàn nípasẹ̀ àwọn ohun èlò tí a lè rí: àwọn ohun èlò ìṣẹ̀dá, àwọn ìṣètò, àwọn ohun tí ó ṣẹ́kù nínú oúnjẹ, egungun, àwọn ilẹ̀, àti àwọn ìwé àtijọ́ pàápàá. Àwọn ọ̀nà rẹ̀ gbára lé àwọn ìwakùsà tí a ṣàkóso, ọjọ́ orí (fún àpẹẹrẹ, ọjọ́ orí radiocarbon), ìwádìí yàrá, àwòrán ilẹ̀, àti àwọn ìtumọ̀ tí àwọn àwárí tuntun ń tún dán wò nígbà gbogbo. Ṣùgbọ́n, ní pàtó nítorí pé ìgbà àtijọ́ sábà máa ń dàbí ohun ìjìnlẹ̀ àti pé kò pé, ìmọ̀ nípa ohun archaeology sábà máa ń di ilẹ̀ ọlọ́ràá fún àwọn èrò ìdìtẹ̀ tí ó gbajúmọ̀. Àwọn ìtàn nípa àwọn ìlú-ọba “tí a fi pamọ́”, àwọn ìmọ̀-ẹ̀rọ àtijọ́ “tí àwọn ìjọba ṣẹ́gun,” tàbí àwọn ohun ìgbàanì tí “kò bá ìmọ̀-ẹ̀rọ mu” tàn káàkiri ní irọ̀rùn—ní pàtàkì ní àkókò ìkànnì àwùjọ.
Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò ìdí tí àwọn ẹ̀kọ́ ìdìtẹ̀ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé fi jẹ́ ohun tó lágbára tó bẹ́ẹ̀, irú àwọn ẹ̀sùn tí ó sábà máa ń dìde, àwọn àpẹẹrẹ tó gbajúmọ̀, àti bí a ṣe lè ya ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì sọ́tọ̀ kúrò lára àwọn ìtàn onímọ̀ nípa ohun tó ń ṣẹlẹ̀.
Kí ló dé tí àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé fi rọrùn láti fi àwọn ọ̀tẹ̀ wọ inú ilé ayé?
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìdí ló wà tí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa ohun archaeology fi jẹ́ ohun tí ó ń fa àbájáde gbogbogbòò. Àkọ́kọ́, ẹ̀rí ohun archaeological jẹ́ àbùkù. A kì í sábà rí “ìtàn pípé”; dípò bẹ́ẹ̀, a máa ń rí àwọn nǹkan tí a gbọ́dọ̀ so pọ̀ dáadáa. Àwọn àlàfo ìwífún wọ̀nyí sábà máa ń kún fún ìrònú. Èkejì, àwọn àwárí ohun archaeological sábà máa ń díjú tí wọ́n sì nílò àyíká. Láìsí àyíká, ohun archaeological kan lè dàbí “ohun àjèjì” tàbí “kò ṣeé ṣe” nígbà tí àlàyé tí ó rọrùn bá wà.
Ẹ̀kẹta, ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé kan nípa ìdámọ̀ àti ìgbéraga: ìpilẹ̀ṣẹ̀ orílẹ̀-èdè kan, ẹ̀sìn kan, tàbí àwùjọ pàtó kan. Nínú ipò yìí, ìtàn “òtítọ́ tí a bò mọ́lẹ̀” di ohun tí ó ń fàni mọ́ra gan-an nítorí pé ó fúnni ní ìdáhùn tí ó ṣe kedere àti èyí tí ó yani lẹ́nu. Ẹ̀kẹrin, àwọn ìròyìn tí ó gbajúmọ̀ sábà máa ń fẹ́ràn àwọn ìtàn àgbàyanu. Àwọn àkọlé bíi “ìmọ̀-ẹ̀rọ àtijọ́” tàbí “ẹ̀rí àwọn àjèjì” máa ń tàn kálẹ̀ kíákíá ju àwọn ìròyìn ìwakùsà ọ̀nà lọ.
Àwọn Àpẹẹrẹ Gbogbogbò ti Àwọn Ẹ̀kọ́ Ìdìtẹ̀ Àwọn Ayé Àtijọ́
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìyàtọ̀ ló wà, àwọn ẹ̀kọ́ ìgbìmọ̀ archaeological sábà máa ń tẹ̀lé àwọn ìlànà wọ̀nyí:
1. Àwọn àwárí kan wà tí ó “mi ìtàn jìgìjìgì”, ṣùgbọ́n tí àwọn ọ̀mọ̀wé, àwọn ilé ìkóhun-ìṣẹ̀ǹbáyé, tàbí ìjọba “fi pamọ́”.
2. A kà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì pàtàkì sí ohun tí a gbà gbọ́, ó ń kọ̀ ẹ̀rí sílẹ̀ nítorí pé kò bá àwọn ẹ̀kọ́ tó ti fìdí múlẹ̀ mu.
3. A máa yọ ohun ìṣẹ̀ǹbáyé tàbí ojú òpó kan kúrò nínú àyíká rẹ̀, lẹ́yìn náà a ó túmọ̀ rẹ̀ láìsí ìṣòro.
4. Gbígbẹ́kẹ̀lé “àwọn ohun àìdáa” láìsí ìfìdí múlẹ̀, bíi àwọn fọ́tò tí kò hàn gbangba, àwọn gbólóhùn tí a kò rí, tàbí àwọn ẹ̀sùn àwárí láìsí àwọn ìròyìn ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì.
5. Àwọn ète pàtàkì: mímú agbára dúró, bíbo orísun ènìyàn mọ́lẹ̀, fífi ìmọ̀ ẹ̀rọ ọ̀fẹ́ pamọ́, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Àwọn ìlànà wọ̀nyí gbéṣẹ́ ní ti ọpọlọ nítorí wọ́n ń fúnni ní èrò pé ẹni tó ń kà á jẹ́ ara àwùjọ kan tí ó “mọ àṣírí náà.”
Àpẹẹrẹ Àwọn Ìmọ̀ Ìdìtẹ̀ Gbajúmọ̀ Nínú Ẹ̀kọ́ Ìṣẹ̀lẹ̀ Ayé
1. Atlantis àti àwọn ọ̀làjú àgbáyé tí ó sọnù
Atlantis jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìtàn tó gbajúmọ̀ jùlọ, tó wá láti inú ìjíròrò Plato. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àbá ìdìtẹ̀ gbàgbọ́ pé Atlantis jẹ́ ọ̀làjú tó ti gòkè àgbà tó sọnù nítorí ìṣẹ̀lẹ̀ búburú kan. Àwọn ìtàn òde òní sábà máa ń fi àwọn ẹ̀sùn kún un pé Atlantis fi ìmọ̀ ẹ̀rọ tó ti gòkè àgbà sílẹ̀ tàbí ó tàn káàkiri àgbáyé.
Iṣoro akọkọ kii ṣe iṣeeṣe ilu tabi asa ti o rì—awọn wọnyẹn ṣee ṣe ni ọpọlọpọ awọn ibi—ṣugbọn dipo ẹtọ pato pe Atlantis ni aarin ọlaju agbaye ti o le ṣalaye awọn pyramids, megaliths, ati imọ-jinlẹ aye atijọ ni iṣọkan. Ni apa keji, imọ-jinlẹ ohun-ijinlẹ fihan pe ọpọlọpọ awọn imotuntun farahan lọtọtọ ni awọn agbegbe oriṣiriṣi, ti awọn agbegbe agbegbe, awọn aini awujọ, ati awọn nẹtiwọọki iṣowo ti a ti ṣeto ni ipa lori.
2. Àwọn Àjèjì kọ́ àwọn pírámídì
Ìtàn “àwọn arìnrìn àjò afẹ́fẹ́ ìgbàanì” sọ pé àwọn ènìyàn ìgbàanì kò lè kọ́ àwọn pírámìdì tàbí àwọn ohun ìrántí megalithic láìsí ìrànlọ́wọ́ àwọn ará òkèèrè. Ẹ̀sùn yìí sábà máa ń dúró lórí èrò pé ìmọ̀-ẹ̀rọ ìgbàanì kéré jù. Síbẹ̀síbẹ̀, ìwádìí nípa ohun ìṣẹ̀dá àti ìmọ̀-ẹ̀rọ ìwádìí ti fi onírúurú ọ̀nà tó ṣeé ṣe hàn: àwọn ètò ìpele, iṣẹ́ tí a ṣètò, àwọn irinṣẹ́ tí ó rọrùn ṣùgbọ́n tí ó gbéṣẹ́, àti ìṣàkóso ètò ìṣiṣẹ́ ńlá.
Síwájú sí i, àwọn ẹ̀kọ́ àjèjì sábà máa ń fojú fo ẹ̀rí àwùjọ: àkọsílẹ̀ àwọn òṣìṣẹ́, àkójọpọ̀ àwọn ohun èlò, àmì ohun èlò, àwòrán ìkọ̀wé, àti àwọn ẹ̀wọ̀n ìpèsè ohun èlò. Lọ́nà tí ó yani lẹ́nu, àwọn ẹ̀sùn wọ̀nyí tún ń dín agbára àwọn àwùjọ ìgbàanì kù, bíi pé àwọn àṣeyọrí àrà ọ̀tọ̀ tí aráyé ṣe ni a “yá” fún àwọn àjèjì lọ́nà kan.
3. “Ohun èlò ìṣẹ̀ǹbáyé tí kò sí ní ipò rẹ̀” (OOPArt)
OOPart jẹ́ ọ̀rọ̀ tí a mọ̀ sí "onípele gíga jù" tàbí "àtijọ́," bí ìtàn nípa àwọn bátìrì àtijọ́, àwọn ẹ̀rọ ìgbàlódé tí ń ṣiṣẹ́ lórí èédú àtijọ́, tàbí àwọn àwòrán ilẹ̀ tí a gbà pé ó ń fi Antarctica tí kò ní yìnyín hàn. Àwọn ẹ̀sùn kan wá láti inú ìtumọ̀ tí kò tọ́, àrékérekè, tàbí àyíká ilẹ̀ tí kò yẹ. Àwọn ohun èlò gidi kan tún wà tí ó ń rúni lójú, ṣùgbọ́n ìdàrúdàpọ̀ àkọ́kọ́ kò túmọ̀ sí ìdìtẹ̀; ibẹ̀ gan-an ni a ti nílò ìwádìí.
Nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, àwọn ohun tí kò ṣe pàtàkì kì í ṣe ọ̀tá. Àwọn ni olùdásílẹ̀ fún ìwádìí. Ìyàtọ̀ náà ni pé, ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ń béèrè fún ìwé àkọsílẹ̀: ibi tí àwọn ohun tí a rí wà, àwọn ìpele ilẹ̀, àwọn ọ̀nà ìbáṣepọ̀, àti àwọn ìtẹ̀jáde tí a lè fìdí rẹ̀ múlẹ̀. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn OOPArts tí ó gbajúmọ̀ kò lè ṣe àwọn ohun pàtàkì wọ̀nyí.
4. Àwọn ìlà Nazca gẹ́gẹ́ bí “Ìbẹ̀rẹ̀ UFO”
Wọ́n sábà máa ń sọ pé àwọn ìlà Nazca ní Peru jẹ́ àwọn pádì ìbalẹ̀ UFO nítorí wọ́n tóbi, wọ́n sì hàn gbangba láti afẹ́fẹ́ nìkan. Síbẹ̀síbẹ̀, ìwádìí fihàn pé àwọn ènìyàn lè ṣẹ̀dá àwọn àwòrán ńláńlá wọ̀nyí nípa lílo àwọn ọ̀nà ìwọ̀n tí ó rọrùn, àwọn igi, àti okùn. Àwọn ìlà náà ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ìṣe ìsìn, àmì, àti àwọn ilẹ̀ mímọ́, kì í ṣe àwọn ohun tí ó yẹ kí ó wà nínú ọkọ̀ òfúrufú.
Òye tó pọ̀ sí i nípa àṣà Nazca—pẹ̀lú àwọn ohun èlò amọ̀, àwòrán, àti àwọn ìlànà ìbílẹ̀—jẹ́ kí ó yé wa pé àwọn ohun èlò amọ̀ jẹ́ ara ètò ìgbàgbọ́, kì í ṣe àmì sí ìbẹ̀wò àjèjì.
5. Àwọn Agbárí àti Àròsọ Kírísítà Tí Ó Di “Ẹ̀rí”
Àwọn ohun èlò olókìkí kan, bíi “àwọn agbárí kírísítàlì,” ni wọ́n ti gbé lárugẹ gẹ́gẹ́ bí ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ìgbàanì tó jẹ́ àṣírí. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ nínú ìwọ̀nyí ni a ṣe nígbà tó yá ní àkókò òde òní (fún àpẹẹrẹ, ọ̀rúndún 19/20), tí a rí nípasẹ̀ ìṣàyẹ̀wò àwọn ohun èlò ìfọ́, ìṣẹ̀dá ohun èlò, àti àwọn àmì ìṣẹ̀dá. Àwọn ọ̀ràn bí èyí ń fi ìjẹ́pàtàkì ìdánwò yàrá àti ìpilẹ̀ṣẹ̀ hàn. Àwọn ohun èlò tí kò ní ìpilẹ̀ṣẹ̀ tó ṣe kedere máa ń jẹ́ ewu fún ṣíṣe àdàkọ, pàápàá jùlọ nígbà tí ọjà àwọn ohun èlò àti àwọn ilé ìkópamọ́ bá ń fúnni ní ìṣírí ọrọ̀ ajé.
6. “Ìmọ̀ nípa àwọn ohun ìgbàanì pa ẹnu mọ́”
Àwọn ẹ̀sùn kan wà pé àwọn onímọ̀ ìjìnlẹ̀ ayé mọ̀ọ́nmọ̀ fi àwọn àwárí pamọ́ láti dáàbò bo “ìtàn ìjọba.” Ní tòótọ́, ìtàn sáyẹ́ǹsì ti ní ẹ̀tanú, ìṣèlú, àti ìlòkulò pàápàá—kò sí pápá tí ó ní àléébù. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn ọ̀nà ìṣàkóso nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ayé òde òní ń fún ìṣípayá níṣìírí: àwọn ìtẹ̀jáde, àwọn ìpàdé, àtúnṣe àwọn ọ̀nà, àti àtúnyẹ̀wò yàrá-yàrá. Fífi àwárí pàtàkì kan pamọ́ kárí ayé yóò ṣòro gidigidi, nítorí ìsopọ̀mọ́ra àwọn olùwádìí, àwọn ilé-iṣẹ́, àti àwọn ìwádìí tí ó ní í ṣe pẹ̀lú rẹ̀.
Lọ́pọ̀ ìgbà, ohun tí a kà sí “aláìfọhùn” jẹ́ ohun tí a kò tíì fọwọ́ sí, tí kò ní ìtumọ̀ stratigraphic tó lágbára, tàbí tí a kò tíì ṣe àtúnyẹ̀wò rẹ̀ pẹ̀lú àwọn ẹlẹgbẹ́ wa.
Ipa búburú ti Awọn Imọ-ọrọ Idite lori Iwadi Awọn Akọpamọ
Àwọn ẹ̀kọ́ ìdìtẹ̀ kìí ṣe “ìgbádùn lásán” nígbà gbogbo. Àwọn ipa wọn lè jẹ́ òótọ́. Àkọ́kọ́, wọ́n lè fún wíwá ìṣúra àti jíjí àwọn ibi ìpamọ́ níṣìírí, kí wọ́n ba àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ìgbàanì jẹ́ láìṣe àtúnṣe. Èkejì, wọ́n lè sọ àwọn àfikún àwọn agbègbè ìbílẹ̀ di yẹ́ẹ́, kí wọ́n sì sọ ìtàn di ohun ìjìnlẹ̀ lásán, kìí ṣe iṣẹ́ aráyé. Ẹ̀kẹta, àwọn ìdìtẹ̀ lè jẹ́ lílo fún àwọn ètò ìṣèlú: gbígbà “ẹ̀tọ́” sí agbègbè tàbí ìdámọ̀ nípa yíyí ẹ̀rí po.
Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, ìfẹ́ gbogbo ènìyàn sí àwọn ohun ìjìnlẹ̀ ìgbà àtijọ́ lè jẹ́ àǹfààní ẹ̀kọ́—níwọ̀n ìgbà tí ó bá jẹ́ pé a darí rẹ̀ sí àwọn ọ̀nà àti ẹ̀rí, kì í ṣe sí ìfẹ́ ọkàn.
Bí a ṣe lè ṣe àyẹ̀wò àwọn ẹ̀sùn ìgbàanì láti yẹra fún àwọn ìdẹkùn ọ̀tẹ̀
Àwọn ìbéèrè tó wúlò kan wà tó lè ràn ọ́ lọ́wọ́:
1. Ǹjẹ́ àwọn ìròyìn tàbí ìtẹ̀jáde sáyẹ́ǹsì kan wà tí a lè ṣàyẹ̀wò?
Kì í ṣe àwọn fídíò tàbí àwọn ìwé ìròyìn nìkan, ṣùgbọ́n àwọn ohun èlò tí ó ní dátà àti ọ̀nà ìwádìí.
2. Ṣé àyíká àwọn ohun tí a rí yé kedere?
Níbo ni wọ́n ti rí i, ní ìpele wo, pẹ̀lú ìwé àkọsílẹ̀ ìwakùsà wo?
3. Ǹjẹ́ ọjọ́ tí a ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ wà?
Àwọn ọ̀nà wo ni wọ́n lò, ṣé wọ́n sì bá àwọn ẹ̀rí mìíràn mu?
4. Ṣé ẹ̀tọ́ náà nílò “ìfò sókè” lọ́nà àrà ọ̀tọ̀?
Àwọn ẹ̀sùn àrà ọ̀tọ̀ nílò ẹ̀rí àrà ọ̀tọ̀, kìí ṣe ìyàlẹ́nu lásán.
5. Ǹjẹ́ ìtàn náà kò fojú fo àwọn àlàyé tó rọrùn jù?
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ “àwọn ohun ìjìnlẹ̀” ló ní àlàyé tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé nípa ìmọ̀ ẹ̀rọ, àwùjọ, tàbí àṣà.
Penutup
Ìwádìí nípa àwọn ohun ìṣẹ̀dá ayé jẹ́ fèrèsé sí onírúurú ènìyàn àti ìṣẹ̀dá láti ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún. Nítorí pé ìgbà àtijọ́ jẹ́ ohun tó fani mọ́ra gan-an, àwọn ẹ̀kọ́ ìdìtẹ̀ tó ń fúnni ní ìdáhùn lójúkan náà àti èyí tó ń múni ronú jinlẹ̀ máa ń “gbà á” nígbà míì. Ìpèníjà náà ni láti mọ ìyàtọ̀ tó dára láàárín àwọn ìtàn tó ń lo àìmọ̀ àti àìlóye.
Nígbà tí a bá lóye bí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa ohun archaeology ṣe ń ṣiṣẹ́—ìjẹ́pàtàkì àyíká ọ̀rọ̀, ẹ̀rí tó wà ní ìpele, àti àtúnṣe ara ẹni nípa ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì—a kì í pàdánù ohun ìyanu ìgbà àtijọ́. Dípò bẹ́ẹ̀, a máa ní ìmọ̀lára ìbẹ̀rù tó lágbára sí i: pé àwọn ènìyàn, pẹ̀lú ìmọ̀ ẹ̀rọ tó dàbí èyí tó rọrùn, lè kọ́, ṣàtúnṣe, fojú inú wò ó, kí wọ́n sì fi àmì tí a ṣì lè kà sílẹ̀ lónìí.
