Ìmọ̀ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀dá àti ìmọ̀ nípa oúnjẹ àtijọ́
Ìlànà ẹ̀dá ènìyàn ti yípadà fún ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún, àwọn àṣeyọrí wa ní àwọn ẹ̀ka bíi ìmọ̀-ẹ̀rọ, iṣẹ́-ọnà, àti ìmọ̀-ẹ̀rọ sábà máa ń ṣàfihàn àwọn ìṣẹ̀dá tuntun àti àtúnṣe tó wáyé nígbà àtijọ́. Kókó kan tó fani mọ́ra tí a sì sábà máa ń gbójú fo nínú ìkẹ́kọ̀ọ́ ìtàn ìlànà ẹ̀dá ènìyàn ni oúnjẹ àti àṣà oúnjẹ ní ìgbàanì. Ẹ̀kọ́ nípa ohun alumọ́ọ́nì ṣe ipa pàtàkì nínú ṣíṣípayá bí àwọn baba ńlá wa ṣe ń ṣe oúnjẹ, ṣe é, àti jẹ ẹ́, èyí tó ń fún wọn ní òye tó ṣeyebíye nípa ìgbésí ayé wọn ojoojúmọ́, ètò ọrọ̀ ajé, àti àṣà wọn.
Pàtàkì Àwọn Ẹ̀kọ́ Oúnjẹ Nínú Ẹ̀kọ́ Ìṣẹ̀dálẹ̀ Ayé
Ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa oúnjẹ àtijọ́ jẹ́ iṣẹ́ tó gbòòrò tó ní oríṣiríṣi ẹ̀ka ẹ̀kọ́, láti ìmọ̀ nípa ohun archaeobotani àti ẹranko sí ìmọ̀ kẹ́mísírì àti ìran. Oúnjẹ kìí ṣe ohun tó jẹ́ àìní nípa ti ara nìkan; ó tún jẹ́ ọjà àṣà, tí àyíká, ìmọ̀ ẹ̀rọ, ìgbàgbọ́ ẹ̀sìn, àti àjọṣepọ̀ àwùjọ ní ipa lórí. Nípa lílóye oúnjẹ àtijọ́, a lè ní òye tó dára jù nípa bí ìgbésí ayé ṣe ń lọ sí ní àwọn àwùjọ àtijọ́.
Ìwádìí nípa oúnjẹ àtijọ́ ń ràn wá lọ́wọ́ láti lóye àwọn ìlànà ìrìnàjò, bí a ṣe mú àwọn ewéko àti ẹranko wá sí àwọn agbègbè ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, àti ipa tí ìyípadà ojúọjọ́ àti àyíká òṣèlú ní lórí ààbò oúnjẹ. Fún àpẹẹrẹ, ṣíṣàyẹ̀wò oúnjẹ ní àwọn ibi ìwádìí ìgbàanì jẹ́ kí àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì mọ àwọn àmì iṣẹ́ àgbẹ̀ ìṣáájú àti bí àwọn ìṣe wọ̀nyí ṣe tànkálẹ̀ láti ọ̀làjú kan sí òmíràn.
Àwọn Ọ̀nà àti Ọ̀nà Ìmọ̀ Nínú Ẹ̀kọ́ Oúnjẹ Àtijọ́
1. Ìwádìí Àkókò Àdánidá
Ìṣàyẹ̀wò àwọn ohun tí a fi ń ṣe àyẹ̀wò àwọn ohun tí a fi ń ṣe àyẹ̀wò àwọn ohun èlò ìṣẹ̀dá àtijọ́ ni ìlànà láti mọ àwọn ohun tí a fi ń ṣe àyẹ̀wò àwọn ohun èlò ìṣẹ̀dá àtijọ́, bí i amọ̀. Nípa lílo àwọn ọ̀nà bíi gas chromatography-mass spectrometry (GC-MS), àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì lè mọ àwọn ohun tí a fi ń ṣe àyẹ̀wò tàbí tí a fi pamọ́ sínú àwọn ohun èlò ìṣẹ̀dá wọ̀nyí. Fún àpẹẹrẹ, ní àwọn ibi Neolithic kan, a ti rí àwọn ohun tí a fi ń ṣe àyẹ̀wò quinoa àti àwọn ọkà mìíràn, èyí tí ó fi hàn pé wọ́n ti ní ẹ̀rí ìṣáájú nípa iṣẹ́ àgbẹ̀.
2. Àwọn ohun ìgbàanì
Archaeobotany ni ìwádìí nípa àwọn ewéko tí a rí ní àwọn ibi ìwádìí ohun ìṣẹ̀ǹbáyé. Àwọn ọkà, irúgbìn, eruku aró, àti àwọn ohun ọ̀gbìn mìíràn lè fúnni ní àmì nípa ohun tí àwọn ènìyàn ìgbàanì ń gbìn àti jẹ. Àwọn ìlànà ìfófófó ni a sábà máa ń lò láti ya àwọn ohun kékeré wọ̀nyí sọ́tọ̀ kúrò nínú ilẹ̀. Nípasẹ̀ ìwádìí ohun ìṣẹ̀ǹbáyé, a ti kọ́ nípa ipa pàtàkì tí àwọn ọkà bí àlìkámà, ọkà barle, àti ọkà ṣe ní lórí oúnjẹ ìgbàanì.
3. Ẹ̀kọ́ nípa àwọn ẹranko
Ẹ̀kọ́ nípa ẹranko ní í ṣe pẹ̀lú ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa àwọn ohun tí a ti tọ́jú ní àwọn ibi ìwádìí àtijọ́. A ń ṣàyẹ̀wò egungun, eyín, àti àwọn ohun tí a ti tọ́jú mìíràn láti lóye ìbáṣepọ̀ láàárín ènìyàn àti ẹranko. Èyí ní nínú bí a ṣe ń tọ́jú ẹranko, àwọn ọ̀nà ìṣọdẹ, àti jíjẹ ẹran, wàrà, àti àwọn ohun èlò ẹranko mìíràn. Àwárí egungun ajá láti ìgbà Paleolithic ṣe àtìlẹ́yìn fún èrò náà pé a ń tọ́jú àwọn ajá láti ran wọ́n lọ́wọ́ nínú ọdẹ àti ìṣọ́.
4. Ìṣàyẹ̀wò Isotope Tó Dára
Àgbéyẹ̀wò isotope tó dúró ṣinṣin ń ran lọ́wọ́ láti lóye àwọn ìlànà oúnjẹ àwọn ènìyàn àti ẹranko ìgbàanì. Àwọn isotope erogba àti nitrogen nínú egungun àti eyín lè fúnni ní ìwífún nípa irú oúnjẹ tí ènìyàn jẹ ní gbogbo ìgbésí ayé rẹ̀. Fún àpẹẹrẹ, ìyípadà nínú ìpíndọ́gba isotope nitrogen lè fi ìyípadà láti oúnjẹ ewéko sí oúnjẹ omi hàn, tàbí ní ìdàkejì.
5. Àwọn Ẹ̀kọ́ nípa Àjèjì
Ìwádìí nípa àwọn ohun ìgbàanì níí ṣe pẹ̀lú ṣíṣàyẹ̀wò DNA àtijọ́ láti inú àwọn ohun ọ̀gbìn àti ẹranko tí a rí ní àwọn ibi ìwádìí nípa ohun ìgbàanì. Èyí lè fi ìwífún hàn nípa oríṣiríṣi àwọn ohun ọ̀gbìn tí a gbìn àti irú ẹranko tí a fi ẹran ṣe. Nípasẹ̀ àwọn ohun ìgbàanì, àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ti ṣàwárí àwọn oríṣiríṣi èso àjàrà tí a lò láti ṣe wáìnì ní Róòmù àtijọ́ àti àwọn oríṣiríṣi àlìkámà tí a ti yí padà ní ìgbàanì.
Àwọn Àwárí Pàtàkì Láti Inú Ẹ̀kọ́ Oúnjẹ Àtijọ́
Íjíbítì àtijọ́
A mọ Íjíbítì ìgbàanì fún àwọn àkọsílẹ̀ ìtàn rẹ̀ tó níye lórí, títí kan àwọn àkọsílẹ̀ àti àwòrán tó ṣe àfihàn onírúurú apá ìgbésí ayé ojoojúmọ́. Láti inú Ebers Papyrus àti àkọsílẹ̀ Maksmar, a kọ́ nípa ìjẹ́pàtàkì oúnjẹ bíi àlìkámà, ọkà báálì, àti onírúurú ewébẹ̀ àti èso. Búrẹ́dì àti bíà jẹ́ oúnjẹ pàtàkì méjì ní Íjíbítì ìgbàanì, àwọn ènìyàn ìlú sì ń ṣe onírúurú búrẹ́dì nípa lílo àwọn ọ̀nà ìfúnpọ̀ tó díjú.
Ṣáínà Àtijọ́
Ní orílẹ̀-èdè China, ẹ̀rí àwọn ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé fihàn pé ìrẹsì àti jéró ni àwọn ohun ọ̀gbìn pàtàkì tí a ń gbìn tí a sì ń jẹ. Àwọn àwárí ní àwọn ibi Hemudu àti Pengtoushan fi ẹ̀rí hàn pé a ń ṣe àgbẹ̀ ìrẹsì ní ìgbà àtijọ́, àwọn kan sì ti wà láti ohun tí ó lé ní ẹgbẹ̀rún méje ọdún. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, àwọn ohun tí ó kù nínú igi bamboo àti igi fi hàn pé a ń lo àwọn ohun èlò ìdáná àti ọ̀nà sísè tí ó ti gbilẹ̀ gan-an.
Aaye Pompeii
Àwọn ìwakùsà ní Pompeii, ìlú Róòmù tí òkè Vesuvius wó lulẹ̀ ní ọdún 79 Sànmánì Tiwa, ti fúnni ní òye tó yanilẹ́nu nípa oúnjẹ àwọn ará Róòmù. Láàrin àwọn ohun pàtàkì tí wọ́n rí ni àwọn ohun èlò tí ó ní ẹja oníwúrà, òróró ólífì, wáìnì, àti àwọn èròjà olóòórùn dídùn. Àwọn àwòrán tí wọ́n fi sórí ògiri ilé tún ń ṣàfihàn onírúurú oúnjẹ àti àsè, èyí tí ó ń fúnni ní òye nípa oúnjẹ àwọn ará Róòmù.
Mesoamerica
Ní Mesoamerica, àwọn irugbin koko tí a rí ní àwọn ibi tí wọ́n ń gbé ní Olmec àti Mayan fihàn pé chocolate ti jẹ́ apá pàtàkì nínú àṣà wọn fún ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún. Ìwádìí àṣẹ́kù fihàn pé wọ́n kọ́kọ́ lo koko ní ìrísí omi, tí wọ́n sábà máa ń da pọ̀ mọ́ àwọn èròjà olómi bíi ata àti fanila. Àgbàdo tún jẹ́ èso pàtàkì, àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ààtò ìsìn àti ìgbésí ayé ojoojúmọ́ dá lórí lílo àti ṣíṣe é.
Oúnjẹ gẹ́gẹ́ bí àmì àwùjọ àti àṣà
Oúnjẹ sábà máa ń ju jíjẹ lásán lọ; ó lè jẹ́ àmì ipò àwùjọ, ìdámọ̀ àṣà, àti ẹ̀mí. Nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọ̀làjú ìgbàanì, àsè àti ayẹyẹ oúnjẹ fi àwọn ipò ẹgbẹ́ àwùjọ àti ìṣèlú hàn. Fún àpẹẹrẹ, ní Íjíbítì ìgbàanì, irú oúnjẹ àti ohun mímu tí a ń gbé kalẹ̀ ní ibojì fi ipò àwùjọ ti òkú hàn. Ní China, àwọn ayẹyẹ àti àsè ààfin fi ìṣètò àwùjọ àti ìṣèlú tí ó díjú hàn.
Wíwà àwọn ìlànà ìfàmọ́ra nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àṣà ìgbàanì fi àwọn ìgbàgbọ́ ìsìn àti àwọn èrò pàtó nípa ayé hàn. Fún àpẹẹrẹ, ẹ̀sìn Híńdù ìgbàanì ní òfin lòdì sí jíjẹ ẹran màlúù, èyí tí ó ń bá a lọ títí di òní, nígbà tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àṣà ìgbàanì Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn fòfin de àwọn oúnjẹ kan tí a gbé karí ìlànà ìwà rere àti ìsìn.
Ìparí: Ẹ̀kọ́ nípa Ìṣẹ̀dálẹ̀ àti Ọjọ́ Ọ̀la ti Àwọn Ẹ̀kọ́ Oúnjẹ Àtijọ́
Ẹ̀kọ́ nípa oúnjẹ jẹ́ pápá ọlọ́rọ̀ àti ìlérí, tí ó ń fúnni ní ojú ìwòye tó ṣeyebíye nípa bí ènìyàn ṣe ń dàgbàsókè àti bí wọ́n ṣe ń dàgbàsókè ní ìpele tó ga jùlọ àti ní ti àṣà. Pẹ̀lú gbogbo àwárí tuntun, a túbọ̀ ń lóye bí ìgbésí ayé, àwọn ìṣẹ̀dá tuntun, àti ìbáṣepọ̀ láàárín àwọn baba ńlá wa.
Kíkẹ́kọ̀ọ́ nípa oúnjẹ àtijọ́ kìí ṣe pé ó ń ràn wá lọ́wọ́ láti rí ohun tó ti ṣẹlẹ̀ kọjá dáadáa nìkan ni, ó tún ń fún wa ní ẹ̀kọ́ tó ṣeyebíye fún ọjọ́ iwájú, pàápàá jùlọ nípa ààbò oúnjẹ àti ìdúróṣinṣin. Àwọn ọ̀nà ìtọ́jú àtijọ́ àti àṣà oúnjẹ ìbílẹ̀ lè fún wa níṣìírí láti kojú àwọn ìpèníjà kárí ayé lónìí.
Nípasẹ̀ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ láàárín ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ àti ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì mìíràn, a lè tẹ̀síwájú láti ṣe àwárí ogún oúnjẹ ti àwọn ọ̀làjú ìgbàanì, kí a sì kó ìmọ̀ jọ tí ó ń mú kí òye wa nípa onírúurú àti ìṣẹ̀dá oúnjẹ kárí ayé pọ̀ sí i.
