Àwọn Ìmọ̀ Nínú Ẹ̀kọ́ Ènìyàn Lílò
Ẹ̀kọ́ nípa èdè jẹ́ ẹ̀ka ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì kan tí ó ń kẹ́kọ̀ọ́ èdè gẹ́gẹ́ bí àṣà àwùjọ àti àṣà. Àfiyèsí rẹ̀ kọjá ìṣètò èdè (bíi gírámà tàbí fonology), ṣùgbọ́n ó tún wà lórí bí àwọn ènìyàn ṣe ń lo èdè láti kọ́ ìtumọ̀, ṣètò àjọṣepọ̀ àwùjọ, ṣe àdéhùn lórí àwọn ìdámọ̀, àti láti pa agbára mọ́ tàbí láti kojú agbára ní ìgbésí ayé ojoojúmọ́. Nítorí pé èdè máa ń wà ní àyíká ipò, ìmọ̀ nípa èdè tún ń ṣàyẹ̀wò àwọn ipò ọ̀rọ̀ sísọ, àwọn ìlànà ìbánisọ̀rọ̀, àwọn ìlànà àṣà, ìtàn ìjọba amúnisìn, ìrìn àjò, àti àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ tí ó ń ṣe àgbékalẹ̀ bí àwọn ènìyàn ṣe ń sọ̀rọ̀ àti lóye ọ̀rọ̀. Láti lóye onírúurú ojú ìwòye yìí, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìmọ̀ àti ọ̀nà ti dàgbàsókè tí wọ́n sì ti di ìpìlẹ̀ àwọn ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa èdè. Àwọn wọ̀nyí ni díẹ̀ lára àwọn ìmọ̀ tó ṣe pàtàkì jùlọ tí a sì sábà máa ń lò.
1. Ìbáramu Èdè: Sapir-Whorf
Ìmọ̀ nípa ìbáṣepọ̀ èdè, tí a sábà máa ń so mọ́ Edward Sapir àti Benjamin Lee Whorf, sọ pé èdè ní í ṣe pẹ̀lú bí àwọn ènìyàn ṣe ń ronú nípa ayé. Nínú ẹ̀yà “lílágbára” (ìpinnu èdè), a rò pé èdè ni ó ń pinnu ìrònú. Ẹ̀yà tí a gbà jù ni ẹ̀yà “aláìlera”: èdè ní ipa lórí àfiyèsí, ìwà ìrònú, àti bí a ṣe ń pín ìrírí sí ìsọ̀rí.
Nínú ìmọ̀ nípa èdè, ìbáramu èdè wúlò fún ṣíṣe àyẹ̀wò bí àwọn ẹ̀ka gírámà, ọ̀rọ̀, tàbí àfiwé àṣà ṣe ń nípa lórí bí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ àwùjọ kan ṣe ń túmọ̀ àkókò, ààyè, àwọ̀, ìbátan, ìmọ̀lára, tàbí ìwà rere. Ọ̀nà yìí kò gbé èdè kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí "ẹ̀wọ̀n ọkàn," ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí irinṣẹ́ àṣà tí ó ń mú kí àwọn olùgbọ́ rẹ̀ ṣe àfihàn àwọn apá kan nínú òtítọ́. Ìwádìí èdè-àpapọ̀ lórí àwọn ọ̀rọ̀ ìtọ́sọ́nà, àwọn ètò nọ́mbà, tàbí orúkọ ìbátan sábà máa ń pèsè àpẹẹrẹ bí èdè ṣe ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ìlànà ìmọ̀.
2. Ìṣètò àti Èdè gẹ́gẹ́ bí Ètò Àmì
Ìṣètò, tí ó fìdí múlẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Ferdinand de Saussure, wo èdè gẹ́gẹ́ bí ètò àwọn àmì tí ìtumọ̀ wọn jẹ́ nípa ìbáṣepọ̀ láàrín àwọn ohun èlò inú ètò náà, kìí ṣe nípa ìbáṣepọ̀ tààrà wọn pẹ̀lú ayé. Èrò ti àmì àti àmì tí a fi hàn tẹnumọ́ pé ìtumọ̀ náà jẹ́ ìbáṣepọ̀. Ìṣètò ti ní ipa lórí ìmọ̀ nípa ènìyàn (fún àpẹẹrẹ, Claude Lévi-Strauss) ní ojú ìwòye rẹ̀ pé àṣà, títí kan èdè, jẹ́ ti àwọn ètò tí a lè ṣàyẹ̀wò.
Nínú ìmọ̀ nípa èdè, ogún ìṣètò jẹ́ kedere nínú àfiyèsí rẹ̀ lórí àwọn àpẹẹrẹ, àwọn àtakò onípele méjì, àti àwọn ètò ìṣètò. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé lẹ́yìn náà, wọ́n fẹ̀sùn kàn án fún fífún “ìṣètò” ní àfiyèsí jù àti àìníyèméjì sí àwọn ìyàtọ̀ nínú ìṣe, ìṣètò ṣe ìrànlọ́wọ́ láti pèsè àwọn irinṣẹ́ oníṣàyẹ̀wò fún òye àwọn ìlànà nínú onírúurú èdè àti àṣà.
3. Ẹ̀yà ara ẹni ti ìbánisọ̀rọ̀: Dell Hymes
Dell Hymes ṣe agbekalẹ eto-ẹkọ nipa awọn eniyan ibaraẹnisọrọ gẹgẹbi atunyẹwo ti imọ-ọrọ ede, eyiti o kan ṣe ayẹwo agbara ede ti awọn agbọrọsọ nikan. Gẹgẹbi Hymes, lati ni oye ede gaan, a nilo lati kọ ẹkọ agbara ibaraẹnisọrọ: agbara lati lo ede ni deede ni awọn ipo awujọ ati aṣa. O ṣe agbekalẹ ohun elo itupalẹ olokiki kan nipasẹ ọrọ kukuru SPEAKING (Setting/Scene, Participators, Ends, Act sequence, Key, Instrumentalities, Norms, Genre).
Ọ̀nà yìí ń fún àwọn olùwádìí níṣìírí láti lọ sí pápá láti kíyèsí bí àwọn ènìyàn ṣe ń sọ̀rọ̀ ní àwọn ipò ìbánisọ̀rọ̀ gidi: àwọn ayẹyẹ ìbílẹ̀, àwọn ìpàdé abúlé, ìbáṣepọ̀ ìdílé, àwọn kíláàsì ilé ìwé, ọjà, àti àwọn ìjíròrò lórí ayélujára pàápàá. Ìbánisọ̀rọ̀ nípa ìwà rere tẹnu mọ́ àwọn òfin "ìwà rere," yíyàn èdè, àwọn àṣà ìsọ̀rọ̀, àti ẹni tí ó lè sọ̀rọ̀ àti ìgbà wo ni gbogbo wọn jẹ́ ara àṣà àwùjọ. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, èdè kìí ṣe ohun èlò fún fífi àwọn ìránṣẹ́ ránṣẹ́ nìkan, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ ọ̀nà fún ṣíṣàkóso ìgbésí ayé àwùjọ.
4. Ìlànà Ìṣe Ọ̀rọ̀: Austin àti Searle
Ìlànà ìṣe ọ̀rọ̀ sísọ sọ pé nígbà tí ẹnìkan bá ń sọ̀rọ̀, kìí ṣe pé wọ́n máa ń "sọ" nǹkan kan nìkan, ṣùgbọ́n wọ́n tún máa ń "ṣe" nǹkan kan. J.L. Austin ṣe àfihàn ìyàtọ̀ láàárín àwọn ìṣe àgbékalẹ̀ (ohun tí a sọ), àwọn ìṣe àgbékalẹ̀ (iṣẹ́/èrò ìṣe náà, bíi fífúnni ní àṣẹ tàbí ìlérí), àti àwọn ìṣe àgbékalẹ̀ (ipa lórí olùgbọ́). Lẹ́yìn náà, John Searle ṣe àgbékalẹ̀ ìpínsísọ̀rí àwọn ìṣe ọ̀rọ̀ sísọ bíi ìtọ́ni, àwọn ìṣe àgbékalẹ̀, àwọn ìṣe àṣojú, àwọn ìṣe àgbékalẹ̀, àti àwọn ìṣe ìpolongo.
Nínú ìmọ̀ nípa èdè, a máa ń lo ìlànà ọ̀rọ̀ sísọ láti ṣàyẹ̀wò àwọn ìṣe àwùjọ bíi ìbúra àṣà, àdúrà, ègún, àwọn ayẹyẹ orúkọ, àdéhùn ìgbéyàwó, àṣẹ ìṣàkóso, àti ìjíròrò ní àwọn ibi gbogbo. Ó da lórí àwọn ipò ayọ̀: nígbà tí ọ̀rọ̀ kan bá “wúlò” tí a sì mọ̀ ọ́n. Èyí fi hàn pé agbára, àwọn ilé-iṣẹ́, àti àwọn ìlànà àṣà ló ń pinnu bóyá ọ̀rọ̀ ní ipa àwùjọ.
5. Ìbáṣepọ̀ àti Ìṣàyẹ̀wò Ìjíròrò
Àmì ìfọwọ́sowọ́pọ̀ àti ìṣàyẹ̀wò ìjíròrò (CA) ń ṣàyẹ̀wò bí a ṣe ń kọ́ ìṣètò àwùjọ ní ìpele kékeré nípasẹ̀ ìbáṣepọ̀ ojoojúmọ́. CA dojúkọ gbígbà àkókò, ìdádúró, ìdádúró, àtúnṣe, ẹ̀rín, ìtẹnumọ́, àti àwọn ìbáṣepọ̀ tí ó wà ní ìtòsí bíi ìkíni àti ìdáhùn tàbí ìbéèrè àti ìdáhùn.
Fún ìmọ̀ nípa èdè, ọ̀nà yìí ṣe pàtàkì nítorí pé ó fihàn pé àwọn ìlànà àṣà kìí sábà fara hàn gẹ́gẹ́ bí òfin tí ó ṣe kedere, ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀ ó wà nínú àwọn ìwà ìbáṣepọ̀ tí ń wáyé nígbà gbogbo. Fún àpẹẹrẹ, bí àwọn ènìyàn ṣe ń kọ̀ láti béèrè láìtaara, bí wọ́n ṣe ń fi ọ̀wọ̀ hàn nípasẹ̀ yíyàn ọ̀rọ̀ wọn, tàbí bí wọ́n ṣe ń dojúkọ àwọn alábàáṣiṣẹpọ̀ wọn. Nípa ṣíṣàyẹ̀wò ìwífún nípa ìjíròrò ní kíkún, àwọn olùwádìí lè rí bí a ṣe ń ṣe àdéhùn ìdánimọ̀, àṣẹ, àti ìṣọ̀kan lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan.
6. Ìgbésẹ̀, Ìtọ́kasí, àti Àyíká
Àwọn ẹ̀kọ́ Pragmatics máa ń kẹ́kọ̀ọ́ ìtumọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ sísọ ní ìbámu pẹ̀lú àyíká tí wọ́n ti lò wọ́n. Ẹ̀kọ́ pàtàkì kan nínú ìmọ̀ nípa èdè ni ìtọ́kasí: agbára àwọn èrò èdè (fún àpẹẹrẹ, àwọn ọ̀rọ̀ orúkọ, ìpele ọ̀rọ̀ sísọ, àmì ohùn, tàbí yíyàn ọ̀rọ̀) láti “tọ́ka” sí àwọn àyíká àwùjọ kan, bí ipò, ìbáṣepọ̀, abo, ẹ̀yà, tàbí ìwà.
Michael Silverstein fi kún ìfọkànsí lórí ìtọ́kasí, ó sì fi hàn pé ìtumọ̀ àwùjọ èdè kì í ṣe ti ara ẹni. Ọ̀nà ọ̀rọ̀ sísọ lè tọ́ka sí “ẹ̀kọ́,” “orílẹ̀-èdè,” “olóore,” tàbí “oníṣẹ́,” ó sinmi lórí èrò èdè tó wà nílẹ̀. Nípasẹ̀ ojú ìwòye yìí, ìmọ̀ nípa èdè máa ń ṣàyẹ̀wò bí àwọn ènìyàn ṣe ń lo ìyàtọ̀ èdè láti gbé ara wọn kalẹ̀, láti ṣẹ̀dá ìjìnnà, láti kọ́ ìṣọ̀kan, tàbí láti fi hàn pé ẹgbẹ́ ni wọ́n wà.
7. Ìmọ̀ Èdè àti Agbára
Ẹ̀kọ́ èrò èdè tẹnumọ́ pé ìgbàgbọ́ àwùjọ nípa èdè—ohun tí a kà sí “tó tọ́,” “ẹwà,” “oníwà rere,” tàbí “orílẹ̀-èdè”—ní ìsopọ̀ mọ́ ìṣèlú ìdánimọ̀ àti agbára. Èrò èdè lè ní ipa lórí ìlànà ẹ̀kọ́, ìṣètò, àbùkù àwọn èdè àdúgbò, àti àwọn àǹfààní ọrọ̀ ajé àwùjọ àwọn olùsọ̀rọ̀.
Nínú àwọn èdè púpọ̀, èrò èdè ṣàlàyé ìdí tí wọ́n fi ń gbé àwọn èdè kan lárugẹ gẹ́gẹ́ bí èdè ìjọba nígbà tí àwọn èdè ìbílẹ̀ jẹ́ àbùkù. Ó tún ń ran lọ́wọ́ láti ṣàyẹ̀wò bí ìjọba amúnisìn, kíkọ́ orílẹ̀-èdè, àti ìṣọ̀kan àgbáyé ṣe ń darí àwọn ìpele èdè. Àwọn olùwádìí sábà máa ń ṣàyẹ̀wò ìjíròrò lórí tẹlifíṣọ̀n, àwọn ìlànà ìjọba, àwọn ìṣe ilé ìwé, àti ìrírí àwọn olùsọ̀rọ̀ kéékèèké láti rí bí àìdọ́gba ṣe ń wáyé nípasẹ̀ èdè—tàbí tí a ń tako nípasẹ̀ ìtúnsọ èdè àti ìṣípo ìdánimọ̀.
8. Iṣẹ́-ṣíṣe, Ìdámọ̀, àti Àṣà
Ẹ̀kọ́ ìṣe—tí àwọn onímọ̀ràn bíi Judith Butler ní ipa lórí gidigidi nínú ìwádìí nípa abo—tọ́ka sí èrò náà pé ìdánimọ̀ kì í ṣe ohun tí a “túnṣe,” ṣùgbọ́n a máa ń ṣe é nípasẹ̀ àwọn ìṣe tí a ń ṣe leralera, títí kan àwọn ìṣe èdè. Nínú ìmọ̀ nípa èdè, ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa àṣà ìṣẹ̀dá ara ń ṣàyẹ̀wò bí àwọn olùsọ̀rọ̀ ṣe ń yan àwọn àkọsílẹ̀ pàtó, èdè àfọwọ́kọ, èdè àdàpọ̀, tàbí ohùn láti “gbé ara wọn kalẹ̀”: gẹ́gẹ́ bí ọ̀dọ́, onímọ̀, onísìn, òde òní, àṣà ìbílẹ̀, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Ọ̀nà yìí ṣe pàtàkì gan-an fún ṣíṣàyẹ̀wò àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ìlú àti oní-nọ́ńbà: ìdàpọ̀ kódì, èdè àfọwọ́kọ, àwọn àwòrán meme, àti onírúurú èdè lórí ìkànnì àwùjọ. A lóye èdè gẹ́gẹ́ bí ohun èlò fún kíkọ́ àwọn ènìyàn àti àwọn ìkànnì àwùjọ. Nítorí náà, a rí ìdánimọ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun tí ó lágbára àti èyí tí a lè dúnàádúrà, kìí ṣe àmì lásán.
9. Ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn àti ìyípadà èdè
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a sábà máa ń ka ìmọ̀ èdè àwùjọ sí ẹ̀ka ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, ó jẹ́ ara àṣà ìbílẹ̀ èdè nípa ẹ̀dá ènìyàn, ó tún ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìyàtọ̀ èdè tó ní í ṣe pẹ̀lú àwùjọ, ẹ̀yà, ọjọ́ orí, àwọn ẹgbẹ́ ọ̀rẹ́, àti ìrìn àjò. Àníyàn pàtàkì rẹ̀ kì í ṣe pé ìyàtọ̀ wà nìkan, ṣùgbọ́n ìdí tí ó fi ní ìtumọ̀ àti bí àwọn ènìyàn ṣe ń ṣe àyẹ̀wò rẹ̀. A rí ìyàtọ̀ gẹ́gẹ́ bí ìṣe àwùjọ tó ní í ṣe pẹ̀lú ìtàn àdúgbò, ìrìn àjò, àti àjọṣepọ̀ láàárín àwọn ènìyàn.
Ọ̀nà yìí ń ran lọ́wọ́ láti lóye ìyípadà èdè àti bí àwọn ọ̀nà kan ṣe ń dìde sí ipò “ojúlówó” nígbà tí àwọn mìíràn sì ń di ẹni tí a ń tàbùkù sí. Ìwádìí yìí tún máa ń sọ̀rọ̀ nípa àwọn ọ̀ràn ẹ̀kọ́, àǹfààní iṣẹ́, àti ìyàsọ́tọ̀.
Penutup
Àwọn ẹ̀kọ́ nípa èdè àti ènìyàn fihàn pé èdè kò ṣeé yà sọ́tọ̀ kúrò nínú ìgbésí ayé àwùjọ. Ìbáramu èdè ń ran lọ́wọ́ láti ṣàlàyé ìbáṣepọ̀ láàrín èdè àti àwọn ọ̀nà láti fi èrò ayé hàn; ìṣètò ìṣètò ń pèsè àwọn irinṣẹ́ fún kíkà èdè gẹ́gẹ́ bí ètò kan; ìtàn àṣà ìbánisọ̀rọ̀ tẹnu mọ́ pàtàkì àyíká àṣà; ẹ̀kọ́ ìṣe ọ̀rọ̀ fihàn pé ọ̀rọ̀ sísọ jẹ́ ìṣe; ìṣàyẹ̀wò ìjíròrò ń fi àwọn ìṣe déédéé àwùjọ hàn ní ìpele kékeré; ìṣe àti ìtọ́kasí ṣàlàyé ìtumọ̀ àwùjọ tí ó wà nínú àṣàyàn èdè; èrò èdè ń fi àwọn ìwọ̀n agbára hàn; nígbà tí ìṣe àti ìṣètò ṣe ń fi èdè hàn gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti kọ́ ìdámọ̀.
Nípa pípa àwọn ìmọ̀ wọ̀nyí pọ̀, ìmọ̀ nípa èdè lè ṣe àyẹ̀wò àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ èdè ní gbogbogbòò: láti ìjíròrò ojoojúmọ́ sí ìlànà ìjọba, láti àwọn àṣà ìbílẹ̀ sí ìbánisọ̀rọ̀ oní-nọ́ńbà. Níkẹyìn, ìwádìí yìí rán wa létí pé òye èdè tún túmọ̀ sí lílóye àwọn ènìyàn—ọ̀nà ìgbésí ayé wọn, àwọn ìlànà tí wọ́n gbé kalẹ̀, àti àwọn àjọṣepọ̀ àwùjọ tí wọ́n kọ́.
