Ìlànà Ìṣètò Nínú Ẹ̀kọ́ Àṣà Àṣà
Pendahuluan
Ìṣètò jẹ́ ọ̀nà ìwádìí tí ó dojúkọ àwọn ètò ìpìlẹ̀ ní gbogbo apá àṣà ènìyàn. Ferdinand de Saussure ni ó kọ́kọ́ ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀ nínú ìkẹ́kọ̀ọ́ ìmọ̀ èdè, lẹ́yìn náà ni àwọn onímọ̀ bíi Claude Lévi-Strauss fi ọ̀nà yìí gbòòrò sí onírúurú ẹ̀ka ẹ̀kọ́, títí kan ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn. Nínú ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn, ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn, ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn dá lórí mímọ àti ṣíṣàyẹ̀wò àwọn ètò tí ó wà lábẹ́ àṣà, àwọn ètò ìníyelórí, àti ìwà ènìyàn.
Ìpilẹ̀ṣẹ̀ àti Àkóbá Ìṣètò
Wọ́n kà Ferdinand de Saussure (1857–1913) sí baba ìṣètò, pẹ̀lú àwọn àfikún rẹ̀ sí ìmọ̀ èdè tí ó gbé àwọn èrò bíi èdè àti ìpèlé, àti àmì àti àmì tí a fi hàn. Saussure tẹnu mọ́ ọn pé èdè jẹ́ ètò àwọn àmì tí ó ń ṣiṣẹ́ láàárín àwùjọ. Lẹ́yìn náà, onímọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn ará Faransé Claude Lévi-Strauss (1908–2009), tí a mọ̀ sí baba ìṣètò nínú ìmọ̀ nípa àṣà ìbílẹ̀, yí àwọn èrò Saussure padà.
Lévi-Strauss gbé ẹ̀kọ́ náà kalẹ̀ pé èdè ni àṣà àti pé a lè ṣàyẹ̀wò àwọn ohun tó jẹ mọ́ àṣà ní ọ̀nà kan náà gẹ́gẹ́ bí èdè. Ó gbàgbọ́ pé àwọn ohun tó wà lágbàáyé ló wà lábẹ́ gbogbo àṣà ènìyàn, àti nípa kíkẹ́kọ̀ọ́ àwọn ìtàn àròsọ, ìtàn àròsọ, àti àwọn ètò ìbátan pàápàá, a lè ṣàwárí àwọn ohun tó wà nínú wọn.
Àwọn Ìlànà Pàtàkì ti Ìṣètò
Ọpọlọpọ awọn ilana pataki lo wa ninu ọna eto-ẹkọ ninu imọ-jinlẹ asa:
1. Àwọn Ìṣètò Àgbáyé: Ìṣètò ń jiyàn pé àwọn ìṣètò pàtàkì àti gbogbogbòò ló wà nínú gbogbo àṣà ènìyàn. Àwọn ìṣètò wọ̀nyí jẹ́ àwọn ìlànà ìrònú tí a jọra, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìfihàn wọn lè yàtọ̀ síra láàárín àwọn àwùjọ.
2. Àtakò Méjì: Ọ̀kan lára àwọn èrò pàtàkì nínú ìṣètò ni àtakò Méjì (àtakò Méjì). Lévi-Strauss àti àwọn ọmọ-ẹ̀yìn rẹ̀ sábà máa ń ṣàfihàn àwọn àpẹẹrẹ àtakò yìí, bí àwọn èrò rere àti búburú, gbígbóná àti tútù, tàbí àìṣeéṣe àti gbígbóná nínú ìtàn àròsọ àti ìtàn àròsọ.
3. Àwọn Ìṣẹ̀lẹ̀ Àwùjọ Gẹ́gẹ́ Bí Ètò Tí A Ti Pa: Ìṣètò Ètò wo àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àwùjọ àti àṣà gẹ́gẹ́ bí apá kan ètò tí a ti pa, tí a so pọ̀. Apá kọ̀ọ̀kan nínú ètò yìí ń ṣàfihàn àti ń bá àwọn apá mìíràn lò gẹ́gẹ́ bí àwọn òfin ìṣètò kan.
4. Àwọn Ọ̀nà Àṣà: Àwọn ọ̀nà tí àwọn onímọ̀ nípa ìṣètò máa ń lò sábà máa ń lo àwọn ọ̀nà àṣà tí ó jọ àwọn ọ̀nà ìṣètò nínú ìmọ̀ èdè. Ìṣàyẹ̀wò yìí ní nínú pípín ìṣẹ̀lẹ̀ kan sí àwọn apá ẹ̀yà rẹ̀ àti òye bí wọ́n ṣe ń bá ara wọn lò láti ṣe ètò gbogbogbòò.
Àwọn Ìlò ti Ìṣètò nínú Ìmọ̀ nípa Àṣà Ènìyàn
Claude Lévi-Strauss jẹ́ aṣáájú nínú lílo ẹ̀kọ́ ìṣètò sí ìmọ̀ nípa àṣà ìbílẹ̀. Díẹ̀ lára àwọn iṣẹ́ rẹ̀ tó ní ipa jùlọ ni “The Elementary Structures of Kinship” (1949) àti “Structural Anthropology” (1958). Nínú àwọn iṣẹ́ wọ̀nyí, Lévi-Strauss fi bí a ṣe lè ṣàyẹ̀wò onírúurú àjọ àwùjọ (bíi ìgbéyàwó àti ìbátan) nípasẹ̀ ọ̀nà ìṣètò hàn.
Lévi-Strauss tún gbajúmọ̀ fún ìṣàyẹ̀wò ìtàn àròsọ rẹ̀. Nínú àwọn iṣẹ́ bíi “Mythologiques” (ìwé mẹ́rin tí a tẹ̀ jáde láàárín ọdún 1964 sí 1971), ó fihàn pé àwọn ìtàn ìtàn àròsọ láti onírúurú àṣà ní àwọn ìlànà ìṣètò kan náà. Fún àpẹẹrẹ, èrò nípa méjìlá àti àtakò sábà máa ń fara hàn nínú ìtàn àròsọ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti lóye ayé.
Àríwísí nípa Ìṣètò
Láìka ipa pàtàkì rẹ̀ sí, ìṣètò kò ní àwọn alárìíwísí rẹ̀. Díẹ̀ lára àwọn àríwísí pàtàkì ti ọ̀nà yìí ni:
1. Ìpinnu Àṣejù: Wọ́n sábà máa ń ka ìṣètò sí ohun tí a lè pinnu jù nítorí pé ó máa ń fojú fo ìyípadà àwùjọ àti àṣà. Àwọn alárìíwísí kan jiyàn pé ọ̀nà yìí dojúkọ àwọn ètò tí a lè ṣètò jù, kò sì fi àfiyèsí tó pọ̀ sí ìyípadà àti ìgbékalẹ̀.
2. Àwọn Ààlà Ìwádìí: Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àríwísí ló wá láti ọ̀dọ̀ àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn tí wọ́n ń jiyàn pé kì í ṣe gbogbo àṣà ni a lè ṣàyẹ̀wò ní ọ̀nà kan náà. Wọ́n gbàgbọ́ pé ọ̀nà ìṣètò lè mú kí onírúurú àti ìṣòro àṣà ènìyàn rọrùn ju bó ṣe yẹ lọ.
3. Àkópọ̀ Àkópọ̀ Àṣejù: Àwọn ìṣètò nínú ìṣètò ni a sábà máa ń kà sí ohun tí kò ṣe kedere jù àti pé ó jìnnà sí ìgbésí ayé gidi àti ìrírí ojoojúmọ́ àwọn ènìyàn. Àwọn ìgbòkègbodò ènìyàn tí ó ṣeé ṣe àti tí ó ṣe kedere lè má bá àwọn ìṣètò ìṣètò tí ìṣètò dábàá mu nígbà gbogbo.
Ìlànà Ìṣètò Lẹ́yìn Lévi-Strauss
Lẹ́yìn àkókò Lévi-Strauss, ẹ̀kọ́ onímọ̀ nípa ìṣètò tẹ̀síwájú láti dàgbàsókè, onírúurú onímọ̀ nípa ìṣètò sì yí i padà. Àwọn onímọ̀ ọgbọ́n bíi Roland Barthes àti Michel Foucault tún ṣe àgbékalẹ̀ àwọn èrò onímọ̀ nípa ìṣètò, wọ́n sì da wọ́n pọ̀ mọ́ èrò onímọ̀ nípa ìṣètò àti ìṣètò lẹ́yìn ìṣètò. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀nà onímọ̀ nípa ìṣètò àtijọ́ lè má jẹ́ èyí tó gbajúmọ̀ mọ́, ogún rẹ̀ ṣì wà nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwádìí òde òní tí ó tẹnu mọ́ pàtàkì ìṣètò nínú òye àṣà.
Fún àpẹẹrẹ, Roland Barthes fi àwọn èrò ìṣètò sínú ìwádìí rẹ̀ lórí àṣà ìbílẹ̀. Ní àkókò kan náà, Foucault dojúkọ bí àwọn ètò agbára àti ìmọ̀ ṣe ń ṣe àkóso àwọn kókó ẹ̀kọ́ àti àwọn ìṣe àwùjọ.
Penutup
Ẹ̀kọ́ onímọ̀ nípa ìṣẹ̀dá ènìyàn nípa àṣà ìbílẹ̀ ti ṣe àfikún pàtàkì sí bí a ṣe lóye àṣà àti àwùjọ. Ọ̀nà yìí ń fúnni ní àwọn irinṣẹ́ onímọ̀ tó lágbára láti ṣàwárí àti láti tú àwọn ètò tó wà lábẹ́ rẹ̀ tó ń ṣe àgbékalẹ̀ ìrònú àti ìwà ènìyàn. Láìka àríwísí àti onírúurú àyípadà sí, ogún ìṣẹ̀dá ènìyàn ṣì ṣe pàtàkì nínú ẹ̀kọ́ àṣà àti àwùjọ.
Nípasẹ̀ ọ̀nà ìṣètò, a lè rí i pé lábẹ́ onírúurú àṣà ni àwọn ìlànà tó jọra tí wọ́n sì so pọ̀ wà. Èyí ń ràn wá lọ́wọ́ láti lóye pé àwọn ènìyàn, láìka àwọn ìyàtọ̀ tó wà lókè sí, ní ọ̀nà ìrònú àti ìbáṣepọ̀ tó jọra ní ìṣètò. Nítorí náà, ẹ̀kọ́ yìí ń bá a lọ láti jẹ́ ìlànà pàtàkì nínú ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa àṣà ìbílẹ̀ ìgbàlódé.
