Ìtàn Ìdàgbàsókè Ẹ̀kọ́ Anthropology gẹ́gẹ́ bí Ìmọ̀ Sáyẹ́ǹsì
Ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀dá ènìyàn, tí a fàyọ láti inú àwọn ọ̀rọ̀ Gíríìkì náà "anthrōpos" tí ó túmọ̀ sí ènìyàn, àti "logos" tí ó túmọ̀ sí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tàbí ìkẹ́kọ̀ọ́, ní tààràtà túmọ̀ sí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tàbí ìkẹ́kọ̀ọ́ ènìyàn. Ó jẹ́ ẹ̀ka ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tí ó ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa ènìyàn láti oríṣiríṣi ojú ìwòye, títí kan àṣà, àwùjọ, àti ti ẹ̀dá wọn. Ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀dá ènìyàn gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ka ti ní ìdàgbàsókè gígùn àti agbára láti ìbẹ̀rẹ̀ rẹ̀ sí ipò rẹ̀ lọ́wọ́lọ́wọ́. Èyí tí ó tẹ̀lé ni ìtàn ìdàgbàsókè ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn gẹ́gẹ́ bí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì.
Àkókò Ṣáájú Ìmọ̀ Ẹ̀dá Ènìyàn
Kí a tó mọ ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ka ẹ̀kọ́, àwọn èrò nípa ènìyàn àti àṣà wà ní onírúurú ọ̀nà. Àwọn àkọsílẹ̀ ìṣáájú tí ó ń fi ìfẹ́ ọkàn hàn nípa onírúurú ènìyàn ni a lè rí nínú àwọn ìwé àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí àtijọ́ bíi Herodotus àti Aristotle. Herodotus, tí a sábà máa ń pè ní "Baba Ìtàn," nínú "Ìtàn" rẹ̀, kó àwọn ìtàn àti ìwádìí jọ nípa onírúurú àwùjọ tí ó ní àṣà àti àṣà tí ó yàtọ̀ sí ti Greece. Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, Aristotle gbé àwọn èrò kalẹ̀ nípa ìyàtọ̀ láàárín ènìyàn ní ìbámu pẹ̀lú àwọn àkíyèsí rẹ̀ nípa ìwà àti àṣà.
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ní àsìkò yìí kò sí ọ̀nà ìjìnlẹ̀ sáyẹ́ǹsì tó wà ní ìpele gẹ́gẹ́ bí a ṣe mọ̀ ọ́n lónìí, àwọn ìwé wọ̀nyí fi ìtara àtinúwá hàn fún òye onírúurú ènìyàn àti ìpìlẹ̀ àjọṣepọ̀ wọn.
Àárín Àárín Àgbáyé sí Ìtúnsípòpadà
Ní Àárín Àárín Gbùngbùn, ìfẹ́ sí kíkẹ́kọ̀ọ́ nípa àṣà àjèjì dínkù ní Yúróòpù nítorí agbára ìsìn àti ẹ̀kọ́ ṣọ́ọ̀ṣì. Síbẹ̀síbẹ̀, nípasẹ̀ ìrìn àjò àti ìrìn àjò àwọn olùṣàwárí bíi Marco Polo, àti ìtànkálẹ̀ ẹ̀sìn Kristẹni jákèjádò ayé, a bẹ̀rẹ̀ sí í kó àwọn ìwífún nípa àṣà àjèjì jọ lẹ́ẹ̀kan sí i.
Nígbà Ìdàgbàsókè, àkókò kan tí a sábà máa ń kà sí àtúnṣe ìmọ̀ àti àṣà, àwárí àwọn ayé tuntun láti ọwọ́ àwọn olùṣàwárí bíi Christopher Columbus mú kí àwọn ènìyàn àti àṣà tí kì í ṣe ti ilẹ̀ Yúróòpù nífẹ̀ẹ́ sí i. Ṣíṣe àkọsílẹ̀ ìrìn àjò àwọn olùṣàwárí wọ̀nyí pèsè ìpìlẹ̀ ìwádìí fún ìkẹ́kọ̀ọ́ àfiwéra àwọn àṣà àti àwùjọ.
Ìbẹ̀rẹ̀ Òde Òní: Ọ̀rúndún 19
Ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀dá ènìyàn gba ìrísí tó ṣe kedere gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ka ẹ̀kọ́ ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún pẹ̀lú ìdàgbàsókè àwọn èrò nípa ìdàgbàsókè àti àwọn ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì mìíràn. Iṣẹ́ Charles Darwin ti ọdún 1859, "Lórí Orísun Àwọn Ẹranko," jẹ́ ipa pàtàkì kan. Àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn ìjímìjí lo èrò ìdàgbàsókè ẹ̀dá yìí fún ìdàgbàsókè àṣà àti àwùjọ ènìyàn.
Edward Burnett Tylor àti Lewis Henry Morgan jẹ́ àwọn ènìyàn pàtàkì méjì tí wọ́n farahàn ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún. Tylor, tí a mọ̀ jùlọ fún ìwé rẹ̀ "Àṣà Àkọ́kọ́" (1871), ṣe àgbékalẹ̀ èrò "àṣà" gẹ́gẹ́ bí àkójọpọ̀ ìmọ̀, ìgbàgbọ́, iṣẹ́ ọnà, ìwà rere, òfin, àṣà, àti àwọn agbára àti ìwà mìíràn tí ènìyàn ní gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ àwùjọ. Ní àkókò kan náà, Morgan, nínú "Àjọ Àtijọ́" (1877), gbé ẹ̀kọ́ ìdàgbàsókè àwùjọ kalẹ̀ tí ó ṣàlàyé ìdàgbàsókè àwùjọ láti ìwà ìkà sí ìwà ọ̀làjú.
Ọ̀rúndún 20: Ìyàtọ̀ àti Àwọn Ọ̀nà Tuntun
Ní ọ̀rúndún ogún, ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn yàtọ̀ síra ní Amẹ́ríkà àti Yúróòpù. Ní Amẹ́ríkà, Franz Boas di ẹni pàtàkì nínú fífi ìpìlẹ̀ àwọn ọ̀nà ìgbàlódé lélẹ̀ nínú ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn. Boas tako ìlànà ìdàgbàsókè àṣà, ó sì ṣe àgbékalẹ̀ ọ̀nà ìtàn kan tí ó tẹnu mọ́ pàtàkì kíkó ìwádìí nípa ìtàn jọ kí ó tó di pé ó ṣe gbogbo nǹkan. Ó tún gbé èrò "ìbáramu àṣà" lárugẹ, èyí tí ó tẹnu mọ́ pé gbogbo àṣà gbọ́dọ̀ lóye ní àyíká tirẹ̀.
Àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn mìíràn bíi Margaret Mead àti Bronislaw Malinowski, ṣe àgbékalẹ̀ ọ̀nà iṣẹ́ àdánidá àti ti ìkópa tí a mọ̀ sí “àkíyèsí ìpínkiri.” Mead, pẹ̀lú ìwádìí rẹ̀ ní Samoa, àti Malinowski, pẹ̀lú àwọn ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní àwọn erékùsù Trobriand, yí ọ̀nà tí àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn ṣe ń bá àwọn àwùjọ tí wọ́n kẹ́kọ̀ọ́ lò padà. Wọ́n fihàn pé òye jíjinlẹ̀ nípa ìgbésí ayé ẹgbẹ́ kan lè ṣeé ṣe nípa gbígbé pẹ̀lú wọn fún ìgbà pípẹ́.
Ní àsìkò kan náà, Claude Lévi-Strauss, ọmọ ilẹ̀ Faransé náà, ṣe àgbékalẹ̀ ọ̀nà ìṣètò nípa ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn, èyí tí ó wo àṣà gẹ́gẹ́ bí ètò tí a lè ṣàyẹ̀wò tí ó jọ èdè. Ó gbàgbọ́ pé àwọn ìlànà èrò ènìyàn jọra ní gbogbo àṣà, àti pé àwọn ìpìlẹ̀ èrò ọkàn ènìyàn fara hàn ní onírúurú apá ti àṣà, títí kan ìtàn àròsọ, àṣà ìbílẹ̀, àti ìṣètò àwùjọ.
Lẹ́yìn Ogun Àgbáyé Kejì: Àwọn Ìdàgbàsókè Òde Òní
Lẹ́yìn Ogun Àgbáyé Kejì, ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn yípadà sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà tuntun. Ìyípadà pàtàkì kan ni ìfọkànsí sí àwọn ìṣòro òde òní àti àwọn ọ̀ràn àwùjọ bí ọrọ̀ ajé, ìṣèlú, àti ìyípadà àyíká. Àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn bíi Clifford Geertz gbé ọ̀nà ìtumọ̀ tó túbọ̀ lágbára lárugẹ, wọ́n ń gbìyànjú láti lóye ìtumọ̀ àṣà láti ojú ìwòye àwùjọ tí wọ́n ń kẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀. Geertz ni a mọ̀ fún ẹ̀kọ́ rẹ̀ nípa “àpèjúwe tó gbòòrò,” èyí tí ó ń gbìyànjú láti ṣàkọsílẹ̀ àwọn ìṣe àwùjọ pẹ̀lú ìtumọ̀ pípéye ti àyíká àṣà tí ó wà lẹ́yìn wọn.
Ẹ̀kọ́ nípa àwùjọ àti àṣà ìbílẹ̀ tún ń yọjú sí àwọn ọ̀nà tuntun, wọ́n ń gbé èrò náà kalẹ̀ pé a lè ṣàlàyé ìwà ènìyàn nípasẹ̀ ìbáṣepọ̀ àwọn ohun tó ní í ṣe pẹ̀lú ẹ̀dá àti àṣà. Àwọn ìdàgbàsókè ìmọ̀ ẹ̀rọ tún ń nípa lórí àwọn ọ̀nà ìwádìí nípa ẹ̀dá ènìyàn, pẹ̀lú lílo ìmọ̀ ẹ̀rọ oní-nọ́ńbà àti ìṣàyẹ̀wò dátà àti ìmòye jíjìnnà fún àwọn ìwádìí nípa ohun ìgbàanì.
Ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀dá ènìyàn lẹ́yìn ìjọba ìbílẹ̀ ti di ohun pàtàkì, pẹ̀lú àwọn àríwísí nípa ẹ̀tanú àwọn ará ìwọ̀ oòrùn nínú ìkẹ́kọ̀ọ́ àwọn àṣà tí kì í ṣe ti ìwọ̀ oòrùn. Àwọn òǹkọ̀wé àti àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn bíi ìwé Edward Said "Orientalism" ṣe àwárí bí ojú ìwòye ìjọba ìbílẹ̀ ti ṣe nípa lórí àwọn olùwádìí ìwọ̀ oòrùn nípa àwọn àṣà ìbílẹ̀ ìwọ̀ oòrùn.
Ipari
Ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀dá ènìyàn gẹ́gẹ́ bí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ti ní ìdàgbàsókè àrà ọ̀tọ̀ láti ìgbà àtijọ́ ti ìkọ̀wé sí ìgbà òde òní. Ìdàgbàsókè yìí ṣàfihàn àwọn ìyípadà nínú òye ènìyàn nípa ara wọn àti àwùjọ wọn. Àwọn ọ̀nà àti ìmọ̀ tí a lò nínú ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn ti yípadà láti àwọn àkíyèsí ìṣírò àkọ́kọ́ sí ọ̀nà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì onípele àti onírúurú.
Bí ayé ṣe ń tẹ̀síwájú láti yípadà àti bí àṣà ènìyàn ṣe ń díjú sí i, ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn ṣì ń bá a mu, ó sì ń yí padà, ó ń fúnni ní òye jíjinlẹ̀ nípa ohun tí ó túmọ̀ sí láti jẹ́ ènìyàn ní onírúurú ipò. Ẹ̀kọ́ yìí kì í ṣe pé ó ń ràn wá lọ́wọ́ láti lóye ohun tó ti kọjá nìkan ni, ó tún ń pèsè àwọn irinṣẹ́ fún yíyanjú àwọn ìṣòro àwùjọ òde òní àti láti kọ́ ọjọ́ iwájú tó dára jù.
