Àwọn Ọ̀nà Ìwádìí Nínú Ẹ̀kọ́ Ènìyàn Lílò
Ẹ̀kọ́ nípa èdè jẹ́ ẹ̀ka ìmọ̀ nípa ènìyàn tí ó ń kẹ́kọ̀ọ́ èdè gẹ́gẹ́ bí àṣà àwùjọ àti àṣà. Àkọ́kọ́ rẹ̀ kìí ṣe lórí àwọn ètò èdè nìkan (bíi gírámà tàbí fonology), ṣùgbọ́n ó jẹ́ lórí bí àwọn ènìyàn ṣe ń lo èdè láti kọ́ àwọn ìbáṣepọ̀, láti bá àwọn ìdámọ̀ sọ̀rọ̀, láti pa agbára mọ́, láti ṣe àkóso àwọn ìlànà, àti láti fi ìmọ̀ ránṣẹ́ ní àwọn àyíká ipò ojoojúmọ́. Nítorí náà, àwọn ọ̀nà ìwádìí nínú ìmọ̀ nípa èdè sábà máa ń jẹ́ ti ẹ̀dá, ti àyíká, àti láti tẹnu mọ́ iṣẹ́ pápá ìgbà pípẹ́. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn ìdàgbàsókè tuntun ti ṣí àwọn àǹfààní sílẹ̀ fún àwọn ọ̀nà ìṣàfihàn iye, ìṣàyẹ̀wò corpus, àti ìmọ̀ nípa ẹ̀dá oní-nọ́ńbà láti ṣe àwárí àwọn ìṣe èdè ní ayé tí ó túbọ̀ ń di oní-nọ́ńbà.
1. Ethnography gẹ́gẹ́ bí ètò pàtàkì
Ọ̀nà tó yàtọ̀ jùlọ nínú ìmọ̀ nípa èdè ni ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn, ìwádìí pápá tí a ṣe láti lóye ìgbésí ayé àwùjọ láti ojú ìwòye àwọn olùkópa. Nínú ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn, àwọn olùwádìí sábà máa ń gbé tàbí wọ́n sábà máa ń wà ní àwùjọ tí a ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa wọn, tí a ń kọ́ àwọn ìbáṣepọ̀, tí a ń kíyèsí àwọn ìgbòkègbodò ojoojúmọ́, tí a sì ń ṣàkọsílẹ̀ àwọn ìṣe ìbánisọ̀rọ̀ tí ń lọ lọ́wọ́. Ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀dá ènìyàn kì í ṣe pé ó ń kó ìwífún jọ nìkan, ó tún ń kọ́ òye ìdí tí àwọn ènìyàn fi ń sọ̀rọ̀ bí wọ́n ṣe ń sọ̀rọ̀, nígbà tí wọ́n bá yàn láti dákẹ́, bí wọ́n ṣe ń kí àwọn ẹlòmíràn, ṣe yẹ̀yẹ́, jiyàn, tàbí bá wọn sọ̀rọ̀ gẹ́gẹ́ bí ipò àwùjọ.
Ìlànà ìbílẹ̀ jẹ́ kí àwọn olùwádìí mọ “àwọn òfin tí a kò kọ sílẹ̀” nípa ìbánisọ̀rọ̀: fún àpẹẹrẹ, ta ni ó lè kọ́kọ́ sọ̀rọ̀ ní ìpàdé ìbílẹ̀, bí a ṣe ń lo àwọn ọgbọ́n ìwà rere láti kọ̀ láìsí ìbínú, tàbí bí a ṣe kà àwọn èdè kan sí ẹni tí ó ní ọlá ju àwọn mìíràn lọ. Nítorí náà, ìmọ̀ ìbílẹ̀ pèsè àyíká tí ó mú kí ìwífún èdè jẹ́ ìtumọ̀ nípa àwùjọ àti àṣà.
2. Àkíyèsí àwọn olùkópa
Àkíyèsí àwọn olùkópa jẹ́ ọ̀nà pàtàkì kan tí ó bá ìlànà ìwà ẹ̀dá mu. Àwọn olùwádìí kìí ṣe láti òkèèrè nìkan ni wọ́n ń wò, ṣùgbọ́n wọ́n ń kópa nínú àwọn ìgbòkègbodò àwùjọ—dé ibi tí ìwà rere àti ìṣeéṣe dé—nípa báyìí wọ́n ń gba àwọn ìrísí ìbáṣepọ̀ tí a sábà máa ń pàdánù nínú ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò. Nínú ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn, àkíyèsí àwọn olùkópa ń ran àwọn olùwádìí lọ́wọ́ láti lóye àwọn apá ìṣeéṣe bíi ìró ohùn, ìdádúró, ìfarahàn, ìfarahàn ojú, àti àyíká ipò tí ó ní ipa lórí ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ sísọ.
Fún àpẹẹrẹ, gbólóhùn kan náà lè jẹ́ ọ̀rọ̀ líle tàbí ọ̀rọ̀ àbùkù, ó sinmi lórí ipò àti àjọṣepọ̀ àwùjọ. Àkíyèsí àwọn olùkópa mú kí àwọn olùwádìí lè ṣàkọsílẹ̀ bí ìtumọ̀ náà ṣe jẹ́ “àpapọ̀” nínú ìbáṣepọ̀, kìí ṣe nínú ọ̀rọ̀ nìkan.
3. Gbigbasilẹ adayeba
Gbigbasilẹ awọn ibaraẹnisọrọ adayeba jẹ ọna pataki nitori ọpọlọpọ awọn iṣẹlẹ ede—bii iyipada koodu, ẹrin, idamu, awọn ami ijiroro (“eh,” “uh,” “uh”), tabi awọn ọgbọn idamu—farahan lairotẹlẹ. Data ti a gbasilẹ le jẹ ohun tabi fidio. Fidio nigbagbogbo dara julọ fun itupalẹ awọn apakan multimodal: awọn ifarahan ọwọ, itọsọna wiwo, ijinna ara, ati lilo awọn nkan ti o yi ibaraẹnisọrọ ka.
Sibẹsibẹ, gbigbasilẹ data adayeba nilo ifamọra iwa-rere: gbigba ifọwọsi olukopa, mimu ikọkọ mọ, yago fun gbigbasilẹ ni awọn ipo ti o ni itara, ati rii daju pe a tọju data ni aabo. Awọn oluwadi gbọdọ tun ronu nipa ipa ti “ariya ti oluwoye,” eyiti o jẹ iyipada ninu ihuwasi ede nitori imọ ti gbigbasilẹ. Lati dinku eyi, awọn oluwadi maa n kọ imọ ati ṣe igbasilẹ leralera titi awọn olukopa yoo fi ni itunu diẹ sii.
4. Awọn ifọrọwanilẹnuwo nipa ẹda ati awọn ifọrọwanilẹnuwo ti a ṣeto ni apakan
Àwọn ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò nínú ìmọ̀ nípa èdè kìí ṣe ìbéèrè àti ìdáhùn lásán, ṣùgbọ́n ọ̀nà láti ṣe àwárí ìmọ̀ àdúgbò nípa èdè: èrò èdè, àyẹ̀wò àwọn èdè pàtó, ìrírí ìyàsọ́tọ̀ èdè, tàbí àwọn ọgbọ́n èdè ní àwọn ipò tí ó jẹ́ ti àṣà. Ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò nípa ẹ̀yà ènìyàn sábà máa ń jẹ́ èyí tí ó rọrùn, tí ó ń tẹ̀lé ìtàn olùfúnni ní ìsọfúnni, àti fífi ìtumọ̀ sí ipò àkọ́kọ́ láti ojú ìwòye wọn.
A máa ń lo ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò onípele-ẹ̀ẹ̀kan nígbà tí àwọn olùwádìí bá nílò láti ṣe àwárí kókó kan pàtó (fún àpẹẹrẹ, lílo èdè ní ilé ìwé, ilé, tàbí ibi iṣẹ́) ṣùgbọ́n síbẹ̀ ó ń jẹ́ kí a ṣe àwárí. Ọ̀nà yìí wúlò fún àfikún ìwífún ìbáṣepọ̀ àdánidá: àwọn olùwádìí lè béèrè nípa ìdí tí a fi ń yan ọ̀rọ̀, àwọn èrò nípa ìwà rere, tàbí ìtàn ìyípadà èdè láàrín àwùjọ.
5. Ìṣàyẹ̀wò ọ̀rọ̀ sísọ àti ìṣàyẹ̀wò ìjíròrò
Nígbà tí a bá kó àwọn ìwádìí jọ tán, ìpele ìwádìí di pàtàkì. Nínú ìmọ̀ nípa èdè, ìwádìí ìjíròrò máa ń ṣàyẹ̀wò bí èdè ṣe ń ṣe àgbékalẹ̀ òtítọ́ àwùjọ—fún àpẹẹrẹ, bí a ṣe ń ṣàlàyé àwọn ìtàn “ìlọsíwájú” nínú àwọn ìlànà gbogbogbòò tí ó ń sọ àwọn èdè àdúgbò di aláìlágbára. Ìwádìí ìjíròrò máa ń ṣàyẹ̀wò yíyàn ọ̀rọ̀-ìtumọ̀, àfiwé, ìṣètò ìtàn, àti ipò kókó-ọ̀rọ̀ nínú ọ̀rọ̀ tàbí ọ̀rọ̀.
Ìṣàyẹ̀wò ìjíròrò túbọ̀ dá lórí ìṣètò àwọn ìbáṣepọ̀: ìyípadà, ìsopọ̀ ìtẹ̀léra (ìdáhùn ìbéèrè, ìkíni àti ìpadàbọ̀), àwọn ọ̀nà àtúnṣe, àti bí àwọn olùkópa ṣe ń ṣe ìjùmọ̀sọ̀rọ̀ tó rọrùn. Ọ̀nà yìí wúlò fún ṣíṣe àyẹ̀wò àwọn kúlẹ̀kúlẹ̀ kékeré tó ń fi àwọn ètò àwùjọ hàn: ẹni tó máa ń dá ìdúró sílẹ̀ nígbà gbogbo, ẹni tó gbọ́dọ̀ dúró, tàbí bí a ṣe ń fi àṣẹ múlẹ̀ nípasẹ̀ ìyípadà.
6. Ìkọ̀wé àti àtúnyẹ̀wò
Ìkọ̀wé ni afara laarin data aise ati itupalẹ. Ninu iwadi imọ-jinlẹ ede, ìkọ̀wé sábà máa ń lọ ju kíkọ awọn ọrọ lọ. O le ṣe igbasilẹ ohùn, idaduro, itọkasi, ẹrin, awọn ọrọ ti o jọra, ati awọn eroja ti kii ṣe ọrọ. Awọn eto ìkọ̀wé le ṣe deede si awọn ibi-afẹde iwadii: bi itupalẹ ibaraenisepo ṣe ṣe alaye to, ni ìkọ̀wé naa ṣe ṣe alaye to.
Àwọn àfikún àlàyé tún wọ́pọ̀: fún àpẹẹrẹ, sísàmì sí àwọn àkókò yíyípadà kódì, pẹ̀lú àwọn morpheme glosses fún àwọn èdè tí a kò kọ ìwé sí, tàbí kíkọ àyíká ọ̀rọ̀ (ẹni tí ń bá ẹni sọ̀rọ̀, ní ipò wo, pẹ̀lú àwọn ìbáṣepọ̀ àwùjọ wo). A sábà máa ń lo sọ́fítíwè bíi ELAN tàbí Praat láti so àwọn ìkọ̀wé pọ̀ mọ́ fídíò ohùn àti láti mú kí ìkọ̀wé rọrùn.
7. Àwọn ọ̀nà ìfiwéra àti àwọn ìkẹ́kọ̀ọ́ ìyàtọ̀
Ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀dá ènìyàn ní èdè tún máa ń lo àfiwéra láàárín àwọn ipò, àwọn ẹgbẹ́, tàbí ìran láti ṣàyẹ̀wò ìyípadà èdè. Àwọn olùwádìí lè fi bí àwọn ọ̀dọ́langba àti àwọn àgbàlagbà ṣe ń lo ìkíni wéra, ìyàtọ̀ nínú èdè láàárín àwọn ibi ìbílẹ̀ àti àwọn ibi gbogbogbòò, tàbí ìyípadà èdè nítorí ìṣíkiri àti ìbílẹ̀ ìlú. Ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa ìyàtọ̀ ń ran ènìyàn lọ́wọ́ láti mọ bí àwọn àṣàyàn èdè ṣe ní í ṣe pẹ̀lú ìdámọ̀ (ìbálòpọ̀, ẹgbẹ́, ẹ̀yà, ẹ̀sìn), àti bí àwọn àwùjọ ṣe ń mọrírì àwọn irú èdè pàtó.
Ní àwọn ìgbà míì, a máa ń lo àwọn ọ̀nà ìṣírò ní ìwọ̀n díẹ̀, fún àpẹẹrẹ kíkà ìgbà tí a bá ń yí koodu padà tàbí ìṣẹ̀lẹ̀ àwọn fọ́ọ̀mù kan nínú àkójọ ìjíròrò, lẹ́yìn náà a ó túmọ̀ wọn ní ọ̀nà dídára láàárín àyíká ipò.
8. Ìwádìí nípa àṣà àti ìwádìí lórí ayélujára
Àwọn ìdàgbàsókè ìmọ̀ ẹ̀rọ ti ṣẹ̀dá àwọn ààyè ìbánisọ̀rọ̀ tuntun: àwọn ìkànnì àwùjọ, àwọn ẹgbẹ́ ìfọ̀rọ̀wérọ̀, àwọn eré orí ayélujára, àti àwọn ìpele fídíò kúkúrú. Ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀dá ènìyàn ti èdè ti ń ṣe àyẹ̀wò àwọn ìṣe èdè ní àwọn ààyè oní-nọ́ńbà, títí bí àwọn àwòrán meme, emoji (gẹ́gẹ́ bí àmì ìṣe), àwọn àṣà èdè "alay", àwọn àdàpọ̀ èdè, àti ìṣẹ̀dá àwùjọ tí ó dá lórí hashtag.
Ìwádìí nípa ìwà ẹ̀dá oní-nọ́ńbà ń mú àwọn ìlànà ìwà ẹ̀dá bá ara wọn mu: àwọn olùwádìí máa ń kíyèsí ìbáṣepọ̀, wọ́n lóye àwọn ìlànà àwùjọ, wọ́n máa ń gbé àkọsílẹ̀ ìpìlẹ̀ kalẹ̀ (àwọn ẹ̀yà ara, àwọn algoridimu, àwọn òfin ìṣàtúnṣe), wọ́n sì máa ń ronú nípa ìwà rere gbogbogbòò àti ti ara ẹni. Dáta oní-nọ́ńbà nílò ìṣọ́ra nítorí pé a lè da àwọn àmì lórí ayélujára kí a sì pín wọn; àìmọ̀ ẹni tí a ń sọ̀rọ̀ rẹ̀ àti ìfọwọ́sowọ́pọ̀ jẹ́ àwọn ọ̀ràn pàtàkì.
9. Ìwà rere ìwádìí
Ìwà rere ni ìpìlẹ̀ àwọn ọ̀nà ìwádìí èdè nípa ènìyàn. Àwọn olùwádìí gbọ́dọ̀ rí i dájú pé àwọn ènìyàn fọwọ́ sí i, kí wọ́n pa àṣírí mọ́, kí wọ́n bọ̀wọ̀ fún àwọn ìlànà ìbílẹ̀, kí wọ́n sì ronú nípa ipa tí ìwádìí náà ní lórí àwùjọ. Ní ti àwọn èdè kéékèèké tàbí àwọn èdè tí ó wà nínú ewu, àwọn olùwádìí gbọ́dọ̀ yẹra fún gbígba ìmọ̀ jáde láìsí ìbáṣepọ̀. Àwọn àṣà rere ní nínú pípín àwọn àbájáde ìwádìí, jíjẹ́ kí ìwé èdè wà fún àwùjọ, tàbí kí àwọn olùsọ̀rọ̀ jẹ́ alábáṣiṣẹpọ̀, kìí ṣe “àwọn ohun” ìwádìí lásán.
Penutup
Àwọn ọ̀nà ìwádìí nínú ìmọ̀ nípa èdè nílò àpapọ̀ ìṣọ̀kan èdè àti ìmọ̀lára ènìyàn. Ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn, àkíyèsí àwọn olùkópa, gbígba ìwífún nípa ẹ̀dá ènìyàn, ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò, àti ìṣàyẹ̀wò ọ̀rọ̀ àti ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò jẹ́ àwọn irinṣẹ́ pàtàkì fún òye èdè gẹ́gẹ́ bí ìṣe àwùjọ. Ní àkókò oní-nọ́ńbà, àwọn ọ̀nà wọ̀nyí ti gbòòrò síi nípasẹ̀ ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn lórí ayélujára àti ìṣàyẹ̀wò ìbánisọ̀rọ̀ onígbàdíẹ̀. Níkẹyìn, agbára ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn èdè wà nínú agbára rẹ̀ láti so àwọn kúlẹ̀kúlẹ̀ èdè tí ó dàbí pé wọ́n kéré—bíi yíyàn ọ̀rọ̀, ìdádúró, tàbí àwọn àṣà àwàdà—pọ̀ mọ́ àwọn ètò àwùjọ tí ó gbòòrò: ìdámọ̀, agbára, ìwà rere, àti ìyípadà àṣà. Pẹ̀lú ọ̀nà tí ó tọ́ àti ìwà rere tí ó lágbára, ìwádìí nípa ẹ̀dá ènìyàn èdè lè ṣe àwọn àfikún pàtàkì sí òye wa nípa aráyé àti onírúurú ọ̀nà tí a ń sọ̀rọ̀.
