Ẹ̀yà Ìbánisọ̀rọ̀ nínú Àwọn Ẹ̀kọ́ Èdè
Ìbánisọ̀rọ̀ nípa ìlànà èdè jẹ́ ọ̀nà pàtàkì kan fún ìkẹ́kọ̀ọ́ èdè tí ó gbé èdè kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí apá pàtàkì nínú ìgbésí ayé àwùjọ àti àṣà. Láìdàbí àwọn ìkẹ́kọ̀ọ́ èdè tí ó dá lórí ìṣètò èdè nìkan—bíi ìfọ́ọ́lọ́jì, ìrísí, tàbí ìsọ̀rọ̀—ìbánisọ̀rọ̀ nípa ìlànà èdè dá lórí bí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ àwùjọ kan ṣe ń lo èdè ní àwọn ipò gidi. Ọ̀nà yìí gbàgbọ́ pé láti lóye ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ sísọ, àwọn olùwádìí kò gbọ́dọ̀ ṣe àyẹ̀wò ìṣètò gbólóhùn nìkan ṣùgbọ́n wọ́n tún gbọ́dọ̀ mọ ẹni tí ń sọ̀rọ̀, ẹni tí ń bá sọ̀rọ̀, ní àyíká wo, fún ète wo, àti gẹ́gẹ́ bí àṣà àṣà tí ó wà nílẹ̀.
Ìtumọ̀ àti Àkọ́bẹ̀rẹ̀
Ọ̀rọ̀ náà "ethnography of communication" ní ìsopọ̀ pẹ̀lú iṣẹ́ Dell Hymes ní ọdún 1960 àti 1970. Hymes ṣe àríwísí ìmọ̀ èdè gẹ́gẹ́ bí èrò tó kéré jù, ó fojú fo àwọn ìwọ̀n àwùjọ ti lílo èdè. Ó ṣe àgbékalẹ̀ èrò ìmọ̀ ìbánisọ̀rọ̀, èyí tí ó tọ́ka sí agbára ẹnìkan kìí ṣe láti kọ́ àwọn gbólóhùn tí ó tọ́ ní ọ̀nà ìlò èdè nìkan ṣùgbọ́n láti lò wọ́n dáadáa àti ní ọ̀nà tí ó yẹ ní àyíká àwùjọ. Láti ojú ìwòye yìí, ìmọ̀ èdè ìbánisọ̀rọ̀ dàgbàsókè gẹ́gẹ́ bí ìkẹ́kọ̀ọ́ àwọn ìlànà ìbánisọ̀rọ̀ láàrín àṣà kan pàtó.
Ní ṣókí, a lè lóye ẹ̀kọ́ nípa ìbánisọ̀rọ̀ gẹ́gẹ́ bí ìwádìí tó dá lórí àwọn ìlànà ìbánisọ̀rọ̀ àwùjọ: ohun tí a kà sí ọ̀rọ̀ sísọ rere, bí a ṣe ń lo àwọn òfin ọ̀rọ̀ sísọ, irú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ọ̀rọ̀ sísọ tó ṣe pàtàkì, àti bí a ṣe ń fi àwọn ìdámọ̀ àwùjọ àti àjọṣepọ̀ agbára hàn nínú èdè.
Àfojúsùn Ẹ̀kọ́: Èdè gẹ́gẹ́ bí Ìṣe Àwùjọ
Nínú ìmọ̀ nípa ìbánisọ̀rọ̀, a lóye èdè gẹ́gẹ́ bí àṣà àwùjọ. Èyí túmọ̀ sí wípé èdè kìí ṣe ohun èlò fún gbígbé ìròyìn jáde lásán, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ ọ̀nà láti kọ́ àwọn ìbáṣepọ̀, láti fi ipò múlẹ̀, láti fi ìwà rere hàn, láti bá ẹlòmíràn sọ̀rọ̀, àti láti fi àwọn èrò pa mọ́. Fún àpẹẹrẹ, bí ẹnìkan ṣe ń bá ẹlòmíràn sọ̀rọ̀ lè fi àwọn àmì ìjìnnà sí ara wọn hàn, ọ̀wọ̀, ìbáṣepọ̀, tàbí ìṣe. Nínú àwọn àwùjọ kan, lílo àwọn ọ̀rọ̀ ìbátan bíi "Pakde," "Auntie," "Kak," tàbí "Mas" kìí ṣe ọ̀rọ̀ àdírẹ́sì nìkan ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ ọ̀nà láti ṣètò àwọn ìbáṣepọ̀ àwùjọ.
Ìwádìí yìí tún rí i pé “ìtumọ̀” kan ṣoṣo lè yàtọ̀ síra ní ìbámu pẹ̀lú àṣà ìbílẹ̀. Àwọn ọ̀rọ̀ tí a kà sí tààràtà àti òótọ́ ní ibì kan lè jẹ́ àìdáa ní ibòmíràn. Ní ọ̀nà mìíràn, ọ̀nà àìtaara láti fi ẹ̀sùn hàn lè jẹ́ ìwà rere ní àṣà kan ṣùgbọ́n a lè kà á sí àìpinnu ní òmíràn.
Àwọn Ẹ̀ka Ìṣàyẹ̀wò nínú Ìbánisọ̀rọ̀ Ẹ̀yà-ara
Ìlànà ìwádìí ìbánisọ̀rọ̀ nípa ìbánisọ̀rọ̀ nípasẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀ka tàbí ìpele ìwádìí. Ní gbogbogbòò, àwọn olùwádìí máa ń ṣe ìyàtọ̀ láàrín:
1. Àwùjọ ọ̀rọ̀ sísọ: ẹgbẹ́ àwùjọ kan tí ó ní ìlànà lílo èdè. Àwùjọ ọ̀rọ̀ sísọ kì í sábà jọ àwùjọ èdè kan; ẹgbẹ́ méjì lè lo èdè kan náà ṣùgbọ́n wọ́n ní ìlànà ọ̀rọ̀ sísọ tó yàtọ̀ síra.
2. Ipo ọrọ sisọ: ipo gbogbogbo ninu eyiti ibaraẹnisọrọ waye, fun apẹẹrẹ awọn ipade abule, awọn kilasi ile-iwe, awọn ayẹyẹ ibile, tabi awọn ibaraenisepo ni ọja.
3. Ìṣẹ̀lẹ̀ ọ̀rọ̀ sísọ: ìgbòkègbodò ìbánisọ̀rọ̀ tí a ṣètò pẹ̀lú ète pàtó kan, fún àpẹẹrẹ ìlànà ìdámọ̀ràn, ìpàdé ilé ẹjọ́ àtọwọ́dọ́wọ́, ìwàásù ọjọ́ Ẹtì, tàbí ìjíròrò ẹgbẹ́.
4. Ìṣe ọ̀rọ̀ sísọ: àwọn ìṣe èdè kéékèèké bíi bíbéèrè, àṣẹ, ìyìn, kíkọ̀, fífi àbùkù hàn, tàbí ìlérí.
Nípa ṣíṣe àkójọ àwọn ìpele wọ̀nyí, àwọn olùwádìí lè rí ìṣètò àwùjọ ti ìbánisọ̀rọ̀ ní ọ̀nà tí ó tọ́.
Àwòṣe Sísọ̀rọ̀ láti ọ̀dọ̀ Dell Hymes
Ọ̀kan lára àwọn àfikún pàtàkì tí Dell Hymes ṣe sí ìtàn ìbánisọ̀rọ̀ ni irinṣẹ́ onímọ̀ nípa ìwádìí tí a mọ̀ sí àwòṣe SPEAKING. Àwòṣe yìí ń ran àwọn olùwádìí lọ́wọ́ láti ṣàyẹ̀wò àwọn kókó pàtàkì nínú ìṣẹ̀lẹ̀ ọ̀rọ̀ sísọ:
– S (Ibi ati Ibi ti o wa): ibi, akoko, ati oju-aye ti ipo ibaraẹnisọrọ naa.
– P (Àwọn Olùkópa): àwọn ẹgbẹ́ tí ó ní ipa (agbọ́rọ̀sọ, alábáṣiṣẹpọ̀ ọ̀rọ̀ sísọ, àwùjọ), títí kan àwọn ipa àwùjọ wọn.
– E (Opin): awọn ibi-afẹde ati awọn abajade ti a reti ti ibaraẹnisọrọ.
– A (Ìtẹ̀lé ìlànà): ìtẹ̀lé ìṣe tàbí ìṣàn ọ̀rọ̀ (bí ìjíròrò ṣe ń bẹ̀rẹ̀, tó ń dàgbàsókè àti tó ń parí).
– K (Kókó): ohùn tàbí àṣà (tó ṣe pàtàkì, àwàdà, ẹ̀gàn, ìṣètò).
– I (Àwọn Ohun Èlò Orin): àwọn ọ̀nà èdè àti onírúurú (sísọ/kíkọ, èdè ìbílẹ̀, àdàpọ̀ kódì, àwọn ohun èlò oní-nọ́ńbà).
– N (Àwọn ìlànà): àwọn ìlànà ìbáṣepọ̀ àti ìtumọ̀ (ohun tí a lè sọ/kò lè sọ, nígbà tí ó bá tó àkókò ẹni láti sọ̀rọ̀).
– G (Oríṣiríṣi): irú ìjíròrò (àsọyé, orin, ọ̀rọ̀ àsọyé, ọ̀rọ̀ sísọ, ìjíròrò).
Nípasẹ̀ SPEAKING, àwọn olùwádìí lè ṣàlàyé ìdí tí ọ̀rọ̀ sísọ fi “ní ìtumọ̀” fún àwùjọ kan pàtó, kìí ṣe ìtumọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ náà nìkan.
Ọ̀nà Ìwádìí: Pa Àkíyèsí Pari
Ìbánisọ̀rọ̀ nípa àṣà ìjùmọ̀sọ̀rọ̀ sábà máa ń lo àwọn ọ̀nà ìṣàyẹ̀wò pẹ̀lú ìtẹnumọ́ lórí iṣẹ́ pápá. Àwọn olùwádìí máa ń ṣe àkíyèsí àwọn olùkópa, ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò jíjinlẹ̀, kíkọ àkọsílẹ̀ àwọn ipò àwùjọ, àti gbígbà àwọn ìbáṣepọ̀ (ohùn/fídíò) sílẹ̀ nígbàkúgbà tí ó bá ṣeé ṣe. Àwọn ìwádìí tí a kó jọ kìí ṣe àkọsílẹ̀ ìjíròrò nìkan, ṣùgbọ́n àwọn àkọsílẹ̀ lórí àwọn ìṣe, ìfarahàn, ìjìnnà ara, ìtẹ̀lé àwọn ìbáṣepọ̀, àti àwọn ìṣesí àwọn olùkópa.
Ilana itupalẹ maa n pẹlu: (1) idanimọ awọn iṣẹlẹ ọrọ pataki ni agbegbe, (2) ṣiṣeto awọn ilana ibaraẹnisọrọ, (3) itupalẹ awọn ọgbọn ede ati awọn yiyan koodu, ati (4) itumọ ti itumọ awujọ-asa ti awọn ilana ibaraẹnisọrọ wọnyi. Ni ipele yii, awọn oluwadi nilo lati ni imọlara si awọn oju inu (emic), kii ṣe awọn atunyẹwo ita nikan (etic).
Ìbámu nínú Ẹ̀kọ́ Èdè ní Indonesia
Nínú àyíká èdè àti àṣà ìbílẹ̀ Indonesia, ìmọ̀ nípa ìbánisọ̀rọ̀ ní ìjẹ́pàtàkì pàtàkì. Ìyàtọ̀ nínú ẹ̀yà, èdè àdúgbò, èdè agbègbè, àti àwọn ìlànà ìwà rere tó yàtọ̀ síra mú kí lílo èdè ní ìsopọ̀ pẹ̀lú àṣà ìbílẹ̀. Fún àpẹẹrẹ, yíyàn láàrín "ìwọ-èmi" àti "ìwọ-èmi," tàbí lílo àwọn ọ̀nà ìwà rere ní èdè Javanese, kìí ṣe àṣàyàn èdè lásán, ṣùgbọ́n ìpinnu àwùjọ tí ó ń ṣe àfihàn ipò-orí, ọjọ́-orí, àti àjọṣepọ̀ láàárín àwọn ènìyàn.
Síwájú sí i, ìdàgbàsókè ìbánisọ̀rọ̀ oní-nọ́ńbà ti ṣí àwọn ọ̀nà tuntun sílẹ̀ fún ìwádìí. Fún àpẹẹrẹ, nínú àwọn ìjíròrò lórí ìkànnì àwùjọ, àwọn ìlànà tuntun ń yọjú, bíi lílo àwọn àmì ohùn, àwọn ìkékúrú, tàbí àwọn àṣà ẹ̀gàn, èyí tí ó lè yàtọ̀ síra láàárín àwọn àwùjọ lórí ìkànnì ayélujára. Ìbánisọ̀rọ̀ oní-nọ́ńbà lè ran ènìyàn lọ́wọ́ láti lóye bí a ṣe ń kọ́ ìdánimọ̀ àti ìṣọ̀kan nípasẹ̀ èdè ní àwọn ààyè oní-nọ́ńbà, àti bí àwọn ìforígbárí ìbánisọ̀rọ̀ ṣe lè dìde nítorí àwọn ìyàtọ̀ nínú ìtumọ̀ àwọn ìlànà.
Àwọn Àǹfààní Ìbánisọ̀rọ̀ Ẹ̀yà-ara-ẹni
Ọ̀nà yìí wúlò ní onírúurú ẹ̀ka ẹ̀kọ́. Nínú ẹ̀kọ́ èdè, ìmọ̀ nípa èdè àti ìṣesí máa ń ran àwọn olùkọ́ lọ́wọ́ láti lóye pé "lílo èdè nìkan kò dá lórí gírámà, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ nípa agbára láti yan àwọn gbólóhùn tó yẹ. Nínú ìbánisọ̀rọ̀ onírúurú àṣà, ọ̀nà yìí ń kó ipa nínú dídènà àìlóye nítorí ìyàtọ̀ nínú ìlànà ọ̀rọ̀ sísọ. Nínú àwọn ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa èdè àti ìṣesí, ìmọ̀ nípa èdè àti ìṣesí máa ń mú kí ìwádìí nípa ìyàtọ̀ èdè pọ̀ sí i nípa títẹnumọ́ àwọn iṣẹ́ àwùjọ rẹ̀.
Nínú ètò ìṣèlú gbogbogbòò, a lè lo àwọn àwárí láti inú ìmọ̀-ẹ̀dá ìbánisọ̀rọ̀ láti ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ètò ìmọ̀-ẹ̀rọ tó gbéṣẹ́ jù, àwọn iṣẹ́ ìjọba, tàbí ìbánisọ̀rọ̀ nípa ìlera. Fún àpẹẹrẹ, bí a ṣe ń gbé ìwífún nípa ìlera kalẹ̀ ní àwùjọ kan pàtó lè nílò àtúnṣe sí àwọn ìlànà ìjọba àdúgbò, àwọn oríṣi ọ̀rọ̀ sísọ tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé, àti àwọn ọgbọ́n èdè tí a kà sí ìwà rere.
Penutup
Ìlànà ìbánisọ̀rọ̀ nínú àwọn ẹ̀kọ́ èdè ń fúnni ní ojú ìwòye gbogbogbò: a lóye èdè gẹ́gẹ́ bí ìṣe àwùjọ tí àṣà máa ń so mọ́ ara wọn nígbà gbogbo. Nípa ṣíṣe àyẹ̀wò àwọn ìlànà ìbánisọ̀rọ̀ láàárín àwọn àwùjọ ọ̀rọ̀ sísọ, ọ̀nà yìí ń ràn wá lọ́wọ́ láti lóye pé ìbánisọ̀rọ̀ àṣeyọrí kìí ṣe nípa ìṣedéédéé gírámà nìkan ni a ń pinnu ṣùgbọ́n pẹ̀lú nípa ìbáramu àwùjọ, àwọn ìwà àṣà, àti àwọn ìlànà ìbáṣepọ̀. Nínú àwùjọ tí ó yàtọ̀ síra tí ó sì ń sopọ̀ mọ́ra, ìtàn ìbánisọ̀rọ̀ jẹ́ kókó láti lóye ìyípadà èdè ní ọ̀nà tí ó túbọ̀ jẹ́ ti ènìyàn, ti àyíká, àti ti ó bá ìgbésí ayé ojoojúmọ́ mu.
Tí o bá fẹ́, mo tún lè fi àwọn àpẹẹrẹ ìwádìí kún un (fún àpẹẹrẹ, ìtàn ìbánisọ̀rọ̀ nínú àwọn ayẹyẹ ìbílẹ̀, àwọn yàrá ìkẹ́ẹ̀kọ́, tàbí ìjíròrò lórí ìkànnì àwùjọ) láti jẹ́ kí àpilẹ̀kọ náà túbọ̀ ṣe kedere, kí ó sì sún mọ́ ẹgbẹ̀rún ọ̀rọ̀ ní pàtó.
