Àwọn Ìbáṣepọ̀ Àgbáyé: Ṣíṣàyẹ̀wò Àwọn Ìpìlẹ̀ Èrò Ìṣèlú Àgbáyé
Nínú ìkẹ́kọ́ọ́ nípa àjọṣepọ̀ kárí ayé, àwọn ẹ̀kọ́ ìjìnlẹ̀ pèsè ìpìlẹ̀ pàtàkì fún òye àwọn ìyípadà tó díjú tó ń ṣàkóso ìbáṣepọ̀ láàrín àwọn orílẹ̀-èdè, àwọn olùṣe tí kìí ṣe ti ìjọba, àti àwọn àjọ kárí ayé. Bí ayé ṣe ń sopọ̀ mọ́ ara wọn àti bí àwọn ìpèníjà kárí ayé ṣe ń pọ̀ sí i, òye àwọn ẹ̀kọ́ ìjìnlẹ̀ wọ̀nyí ń di ohun tó ṣe pàtàkì sí i. Àpilẹ̀kọ yìí yóò jíròrò ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀kọ́ pàtàkì nínú àjọṣepọ̀ kárí ayé: Ìmọ̀ nípa ...
Ìfẹ́ àti Agbára
Ìmọ̀ gidi jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀kọ́ tó ti pẹ́ jùlọ nínú àjọṣepọ̀ kárí ayé, ó ń tẹnu mọ́ pàtàkì àwọn orílẹ̀-èdè gẹ́gẹ́ bí olùkópa pàtàkì àti agbára gẹ́gẹ́ bí ohun pàtàkì tó ń nípa lórí àjọṣepọ̀ àárín àwọn ìpínlẹ̀. Gẹ́gẹ́ bí àwọn onímọ̀ gidi, ayé kárí ayé jẹ́ ibi tí kò ní àṣẹ ààrín tí ó ń ṣàkóso àjọṣepọ̀ láàárín àwọn orílẹ̀-èdè. A kà àwọn orílẹ̀-èdè sí àwọn olùkópa onínúure tí wọ́n ń wá ọ̀nà láti mú kí àǹfààní orílẹ̀-èdè wọn pọ̀ sí i, pàápàá jùlọ ní ti ààbò àti agbára.
Àwọn ènìyàn pàtàkì nínú ẹ̀kọ́ yìí ni Thucydides, Machiavelli, àti Hobbes. Nínú ìtàn òde òní, àwọn orúkọ bíi Hans Morgenthau, Kenneth Waltz, àti John Mearsheimer ti di àwọn àmì pàtàkì. Morgenthau jiyàn pé ìṣèlú àgbáyé jẹ́ ìjàkadì fún agbára tí ń bá a lọ àti pé a kò le lo ìwà rere ilé ní ìpele àgbáyé. Kenneth Waltz, pẹ̀lú ẹ̀kọ́ rẹ̀ nípa Structural Realism tàbí Neo-Realism, jiyàn pé ìṣètò ètò àgbáyé—kì í ṣe ìwà ènìyàn tàbí ìwà àwọn orílẹ̀-èdè kọ̀ọ̀kan—ni ó ń pinnu àwọn ìwà ní àjọṣepọ̀ àárín àwọn ìpínlẹ̀.
Liberalism: Ifowosowopo ati Awọn Ile-iṣẹ Kariaye
Ìlànà Liberal, gẹ́gẹ́ bí èrò tó yàtọ̀ sí ti òótọ́, jẹ́ ìrètí tó ga jù nípa agbára ìfọwọ́sowọ́pọ̀ kárí ayé àti ipa àwọn ilé iṣẹ́ kárí ayé. Àwọn Liberal gbàgbọ́ pé kìí ṣe ìjà nìkan ló ń nípa lórí àjọṣepọ̀ kárí ayé, ṣùgbọ́n ìfọwọ́sowọ́pọ̀ àti ìgbẹ́kẹ̀lé ara wọn pẹ̀lú. Àwọn ìpínlẹ̀ kìí ṣe àwọn olùṣe pàtàkì nìkan; àwọn olùṣe tí kìí ṣe ti ìjọba bíi àwọn àjọ kárí ayé, àwọn ilé iṣẹ́ kárí ayé, àti àwọn àjọ tí kìí ṣe ti ìjọba náà tún ń kó ipa pàtàkì.
Àwọn ènìyàn pàtàkì nínú àṣà yìí ni John Locke, Immanuel Kant, àti Woodrow Wilson. Ní ọ̀rúndún ogún, àwọn òǹkọ̀wé bíi Karl Deutsch, Robert Keohane, àti Joseph Nye tún gbé èrò yìí kalẹ̀. Keohane àti Nye ṣe àgbékalẹ̀ èrò náà “Ìgbẹ́kẹ̀lé Àárín Gbùngbùn,” èyí tí ó sọ pé ní ayé òde òní, àwọn ọ̀ràn ọrọ̀ ajé, ìṣèlú, àti àwùjọ ní ìsopọ̀ jìnnà, èyí tí ó ń ṣẹ̀dá àyíká tí ó túbọ̀ rọrùn fún ìfọwọ́sowọ́pọ̀ àti àlàáfíà. Àwọn ilé-iṣẹ́ àgbáyé bíi UN, WTO, àti IMF ni a kà sí pé wọ́n ń kó ipa pàtàkì nínú ṣíṣe àtúnṣe àwọn ìjà àti ṣíṣe àtúnṣe ìfọwọ́sowọ́pọ̀ láàrín àwọn orílẹ̀-èdè.
Ìgbékalẹ̀: Ìdámọ̀ àti Àwọn Ìlànà Àwùjọ
Ìgbékalẹ̀ ìkọ́lé farahàn gẹ́gẹ́ bí ìdáhùn sí ìjíròrò jíjinlẹ̀ láàárín ìmọ̀ òtítọ́ àti ìmọ̀ òmìnira ní ìparí ọ̀rúndún ogún. Ìròyìn yìí tẹnu mọ́ ọn pé àwọn èrò, ìdámọ̀, àti àwọn ìlànà àwùjọ ni a ń ṣe àgbékalẹ̀ òtítọ́ àgbáyé. Àwọn onímọ̀ nípa ìkọ́lé gbàgbọ́ pé ìṣètò ètò àgbáyé ni a ń ṣe nípasẹ̀ ìbáṣepọ̀ àti èrò láàárín àwọn òṣèré, kìí ṣe nípasẹ̀ agbára àti agbára nìkan.
Alexander Wendt, ọ̀kan lára àwọn olùdámọ̀ràn nípa ìkọ́lé, fi ìtẹnumọ́ sọ pé “ìwà àìdáa ni ohun tí àwọn orílẹ̀-èdè ń ṣe,” ó tẹnu mọ́ ọn pé kò sí ètò àìdáa gidi kan nínú ètò àgbáyé. Gẹ́gẹ́ bí Wendt àti àwọn olùdámọ̀ràn mìíràn ti sọ, àwọn ìlànà àti ìdámọ̀ tí àwọn orílẹ̀-èdè àti àwọn olùṣe mìíràn ní ń pinnu àwọn ìlànà ìwà nínú àjọṣepọ̀ àgbáyé. Fún àpẹẹrẹ, àwọn ìlànà ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn tí a mọ̀ síi kárí ayé ti yí ìwà àwọn orílẹ̀-èdè padà nípa bí wọ́n ṣe ń hùwà sí àwọn aráàlú wọn.
Ìṣèlú Marx: Àìdọ́gba Ọrọ̀-ajé àti Ìṣèlú-ọba
Ìgbésí ayé Marx nínú àjọṣepọ̀ kárí ayé ń yí àfiyèsí padà láti ìforígbárí agbára láàárín àwọn orílẹ̀-èdè sí ìyípadà ipò àti àìdọ́gba ètò ọrọ̀ ajé kárí ayé. Ìròyìn yìí dá lórí iṣẹ́ Karl Marx, ẹni tí ó jiyàn pé ètò ọrọ̀ ajé ni ìpìlẹ̀ gbogbo ètò àwùjọ àti ìṣèlú. Àwọn onímọ̀ nípa Marx nínú àjọṣepọ̀ kárí ayé gbàgbọ́ pé ètò ọrọ̀ ajé kárí ayé ń dá àìdọ́gba tí ó wà ní ìpìlẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìforígbárí kárí ayé sílẹ̀.
Immanuel Wallerstein, pẹ̀lú ẹ̀kọ́ World Systems rẹ̀, jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹni pàtàkì tí ó gbé èrò Marx dé agbègbè àgbáyé. Wallerstein ṣe àfihàn ayé gẹ́gẹ́ bí ètò oníṣòwò tí kò ní ìbáramu, níbi tí àwọn orílẹ̀-èdè pàtàkì ti ń lo àwọn orílẹ̀-èdè tí ó wà ní àyíká. A rí ìforígbárí àti àìdúróṣinṣin gẹ́gẹ́ bí àbájáde tààrà ti ìlòkulò ọrọ̀-ajé yìí. Yàtọ̀ sí Wallerstein, àwọn ènìyàn bíi Antonio Gramsci àti ẹ̀kọ́ rẹ̀ nípa ìṣàkóso àṣà tún ṣe àwọn àfikún pàtàkì, pàápàá jùlọ ní òye bí èrò oníṣòwò ṣe lè wọ inú ètò àgbáyé kí ó sì fi ara rẹ̀ múlẹ̀.
Ìlànà Pàtàkì: Wíwá Ìtúsílẹ̀ àti Ìyípadà
Ìlànà Àròjinlẹ̀ nínú àjọṣepọ̀ kárí ayé, tí a sábà máa ń so mọ́ Ilé-ẹ̀kọ́ Frankfurt, bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ète ṣíṣe àríwísí àti yíyípadà ètò kárí ayé tí ó wà. Ó kọ àwọn èrò ìpìlẹ̀ ti òtítọ́ àti ìfẹ̀tọ́, ó ń jiyàn pé àwọn ẹ̀kọ́ wọ̀nyí sábà máa ń gba ipò tí ó wà tẹ́lẹ̀, wọn kò sì ṣe àríwísí tó pọ̀ tó nípa agbára àti àìṣòdodo kárí ayé.
Robert Cox, ọ̀kan lára àwọn olórí nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ àgbéyẹ̀wò nínú àjọṣepọ̀ kárí ayé, lókìkí pé “ìmọ̀ ẹ̀rọ náà máa ń wà fún ẹnìkan àti fún ète kan.” Èyí fi hàn pé gbogbo ìmọ̀ ẹ̀rọ náà ní ẹ̀tanú àti ìfẹ́ tiwọn. Cox àti àwọn onímọ̀ ẹ̀rọ àgbéyẹ̀wò mìíràn ń wá ọ̀nà láti fún àwọn ẹgbẹ́ tí a ń ni lára ní agbára àti láti gbèjà ìyípadà àwùjọ, ìṣèlú, àti ọrọ̀ ajé tí ó dọ́gba. Ìmọ̀ ẹ̀rọ àgbéyẹ̀wò tẹnu mọ́ pàtàkì ìdásílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí góńgó ìkẹyìn ó sì ń fún ìyípadà nínú ètò kárí ayé níṣìírí.
Ipari
Àwọn ẹ̀kọ́ ìbáṣepọ̀ kárí ayé ń pèsè àwọn ìlànà onímọ̀ tó ṣe pàtàkì fún òye àwọn ìṣòro tó wà ní àgbáyé. Ìmọ̀ nípa òtítọ́, pẹ̀lú àfiyèsí rẹ̀ lórí agbára àti ààbò, Liberalism, pẹ̀lú ìgbàgbọ́ rẹ̀ nínú ìfọwọ́sowọ́pọ̀ kárí ayé àti àwọn ilé-iṣẹ́, Constructivism, pẹ̀lú àfiyèsí rẹ̀ lórí àwọn ìlànà àti ìdámọ̀ àwùjọ, Marxism, pẹ̀lú àríwísí rẹ̀ lórí àìdọ́gba ọrọ̀ ajé, àti Critical Theory, pẹ̀lú ìgbìyànjú rẹ̀ fún ìyípadà àti òmìnira, gbogbo wọn ní àwọn ìmọ̀ pàtàkì fún ṣíṣàyẹ̀wò àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ kárí ayé.
Láìka àwọn èrò àti àfiyèsí wọn sí, ìlànà kọ̀ọ̀kan ń pèsè irinṣẹ́ fún òye àwọn apá tó yàtọ̀ síra ti àjọṣepọ̀ kárí ayé. Nípa pípa àwọn ìmọ̀ láti inú àwọn ẹ̀kọ́ wọ̀nyí pọ̀, a lè ní òye tó jinlẹ̀ àti tó díjú nípa ayé tó ń yípadà. Gẹ́gẹ́ bí àwọn ọ̀mọ̀wé, àwọn olùṣètò ìlànà, tàbí àwọn ènìyàn lásán tí wọ́n nífẹ̀ẹ́ sí ìyípadà kárí ayé, òye tó jinlẹ̀ nípa àwọn ẹ̀kọ́ wọ̀nyí lè ràn wá lọ́wọ́ láti túmọ̀ àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ kárí ayé nìkan, ṣùgbọ́n kí a tún wá ọ̀nà sí ayé tó dára jù àti àlàáfíà.
