Àwọn Ogun Àgbáyé: Àkóbá Pẹ́ẹ́rẹ́ lórí Àjọṣepọ̀ Àgbáyé
Ogun Àgbáyé Kìíní (1914–1918) àti Ogun Àgbáyé Kejì (1939–1945) kìí ṣe gbogbo ogun ológun ńláńlá lásán ni, ṣùgbọ́n wọ́n jẹ́ àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì tí ó ṣe àtúnṣe ojú àjọṣepọ̀ àgbáyé òde òní. Àwọn ogun méjì wọ̀nyí fọ́ ètò àtijọ́ náà, wọ́n bí àwọn àjọ tuntun kárí ayé, wọ́n tún àyíká ìṣèlú àgbáyé ṣe, wọ́n sì ṣẹ̀dá àwọn àpẹẹrẹ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ àti ìdíje tí ipa wọn ṣì ń ní lórí wọn lónìí. Àpilẹ̀kọ yìí ṣàyẹ̀wò ipa ìgbà pípẹ́ tí àwọn ogun àgbáyé ní lórí àjọṣepọ̀ láàárín àwọn orílẹ̀-èdè: láti ìbí àwọn àjọ kárí ayé, àwọn ìyípadà nínú èrò ìṣàkóso, sí ìṣẹ̀dá àwọn ẹgbẹ́ agbára àti àwọn ìlànà àgbáyé.
Ìwólulẹ̀ ètò àtijọ́ àti ìbísí òṣèlú àgbáyé òde òní
Kí Ogun Àgbáyé Kìíní tó bẹ̀rẹ̀, ètò agbára ilẹ̀ Yúróòpù ló ń darí àjọṣepọ̀ kárí ayé, èyí tí àwọn ìjọba ńláńlá ń pa ìdúróṣinṣin mọ́ nípasẹ̀ àjọṣepọ̀ àti ìjọ́ba ìbílẹ̀. Ogun Àgbáyé Kìíní pa ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjọba run—bíi Ottoman, Austro-Hungarian, àti Tsarist Russia—ó sì ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún àwọn ìjọba tuntun ní Ìlà Oòrùn Yúróòpù àti àwọn Balkans. Ìyípadà yìí gbé àwọn ìpèníjà kalẹ̀: a fa àwọn ààlà orílẹ̀-èdè fún àwọn ìdí ìṣèlú, ẹ̀yà, àti ètò, ṣùgbọ́n nígbà míì kò yanjú àwọn ìforígbárí ìdámọ̀. Nítorí náà, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àríyànjiyàn agbègbè àti àwọn ìdààmú orílẹ̀-èdè di ohun tí ó ń fa ìdúróṣinṣin agbègbè.
Ogun Àgbáyé Kejì mú kí ìyípadà yìí yára síi. Ìjákulẹ̀ àwọn agbára oníjàgídíjàgan àti àìlera àwọn agbára ìjọba amúnisìn ti Yúróòpù ṣe àmì ìyípadà sí àárín agbára àgbáyé láti Yúróòpù sí Amẹ́ríkà àti Soviet Union. Nítorí náà, àjọṣepọ̀ kárí ayé wọ ìpele tuntun kan: ìdíje èrò-orí, ìmúdàgbàsókè ológun, àti ìṣèlú ayé tó díjú ju ti ọ̀rúndún tó kọjá lọ.
Ìbí àti ìdàgbàsókè àwọn àjọ àgbáyé
Ọ̀kan lára àwọn ipa pàtàkì jùlọ tí Ogun Àgbáyé Kìíní ní ni ìbílẹ̀ Ìmùlẹ̀ Àwọn Orílẹ̀-èdè (LGA). Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó kùnà láti dènà ìkọlù ní àwọn ọdún 1930, Ìgbìmọ̀ Aṣòfin ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìdánwò ìṣáájú nínú ìṣàkóso àgbáyé tí ó dá lórí àwọn ilé-iṣẹ́. Èrò náà pé a lè pa àlàáfíà mọ́ nípasẹ̀ àwọn àpérò, àwọn òfin, àti àwọn ètò ìṣọ̀kan bẹ̀rẹ̀ sí í gbilẹ̀. Èyí jẹ́ ìyípadà pàtàkì láti ìjọ́ba alákòóso sí èyí tí ó túbọ̀ wà ní ìpìlẹ̀.
Lẹ́yìn Ogun Àgbáyé Kejì, àwùjọ àgbáyé kọ́ ẹ̀kọ́ láti inú àìlera ti Àjọ Àwọn Orílẹ̀-èdè, wọ́n sì dá Ìparapọ̀ Àwọn Orílẹ̀-èdè sílẹ̀ ní ọdún 1945. Àjọ UN pèsè ìlànà tó lágbára sí i nípasẹ̀ Ìgbìmọ̀ Ààbò, Àpérò Gbogbogbò, àti àwọn ilé iṣẹ́ pàtàkì bíi WHO, UNESCO, àti lẹ́yìn náà UNHCR. Èrò "ààbò àpapọ̀" ni a mú lágbára sí i, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìṣèlú veto àti àwọn ìdíje alágbára ńlá máa ń dí ìṣe rẹ̀ lọ́wọ́. Ṣùgbọ́n, ní àsìkò pípẹ́, Àjọ UN di ibi pàtàkì fún ìbáṣepọ̀ kárí ayé, ìbáṣepọ̀ ìjà, ìrànlọ́wọ́ ìrànlọ́wọ́, àti ìdásílẹ̀ àwọn ìlànà kárí ayé.
Yàtọ̀ sí UN, ogun náà tún bí tàbí ó fún àwọn ilé-iṣẹ́ ọrọ̀ ajé àgbáyé lágbára bíi IMF àti World Bank (Bretton Woods). Àwọn méjèèjì ni a ṣe láti dènà àtúnṣe àwọn ìṣòro ọrọ̀ ajé ńlá bíi Ìdààmú Ọdún 1930 àti láti fa àìdúróṣinṣin ìṣèlú. A ń rí ipa wọn lónìí: a lóye àjọṣepọ̀ àgbáyé kìí ṣe nípa ààbò nìkan, ṣùgbọ́n nípa ti ètò ọrọ̀ ajé, gbèsè, ìdàgbàsókè, àti ìṣọ̀kan ọjà àgbáyé.
Àwọn àyípadà nínú èrò ti ìjọba-aláṣẹ àti òfin àgbáyé
Ní pàtàkì, Ogun Àgbáyé Kejì, mú kí òfin àgbáyé lágbára sí i lọ́nà tí a kò tíì rí irú rẹ̀ rí. Àwọn ẹjọ́ Nuremberg àti Tokyo fi ìdí múlẹ̀ pé àwọn ènìyàn—pẹ̀lú àwọn olórí orílẹ̀-èdè—ni a lè dá lẹ́bi fún ìwà ọ̀daràn ogun, ìwà ọ̀daràn sí aráyé, àti ìpakúpa ẹ̀yà. Èyí yí èrò padà: ìjọba kò tún jẹ́ ààbò pátápátá fún ìwà ìkà sí àwọn aráàlú tàbí àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn mọ́.
Lẹ́yìn náà, Ìkéde Àgbáyé fún Ẹ̀tọ́ Ọmọnìyàn (1948) di àmì ìwà rere àti ìṣèlú tó ní ipa lórí bí àwọn orílẹ̀-èdè ṣe ń bá ara wọn lò. Ní ìgbà pípẹ́, àfiyèsí sí ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn ti ṣe àgbékalẹ̀ ètò ìṣèlú òde òní: ìrànlọ́wọ́ láti òkèèrè, ìfọwọ́sowọ́pọ̀ ìṣòwò, àti àwọn ìjìyà kárí ayé pàápàá sábà máa ń so mọ́ àwọn ọ̀ràn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìlò rẹ̀ kò báramu, ìlànà yìí dá èdè kan sílẹ̀ nínú ìṣèlú kárí ayé, èyí tí ó ti jẹ́ ohun tó ṣeé lò tẹ́lẹ̀ tí ó sì dá lórí àwọn ohun tí agbára lè jẹ mọ́.
Ìpalẹ̀mọ́ àwọn orílẹ̀-èdè tuntun àti ìbí àwọn orílẹ̀-èdè tuntun
Ogun Àgbáyé Kejì sọ agbára ìjọba ilẹ̀ Yúróòpù di aláìlera ní ti ọrọ̀ ajé àti ti ológun. Ní àkókò kan náà, ìtìlẹ́yìn ìwà rere fún ìlànà "ìpinnu ara-ẹni" lágbára sí i. Nítorí náà, ìgbì ìpalẹ̀mọ́ ìjọba àgbáyé tàn ká gbogbo Éṣíà, Áfíríkà, àti Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn. Àwọn orílẹ̀-èdè tuntun farahàn, wọ́n yí àpapọ̀ UN àti àyíká ipò ìjọba àgbáyé padà. Àwọn ìjọba ilẹ̀ Yúróòpù díẹ̀ kò ṣàkóso àjọṣepọ̀ kárí ayé mọ́, ṣùgbọ́n wọ́n di pápá ìṣeré onímọ̀-ọ̀pọ̀.
Sibẹsibẹ, idasilẹ ijọba tun mu awọn ipenija igba pipẹ wa: dida awọn orilẹ-ede-ipinlẹ laarin awọn aala ijọba amunisin nigbagbogbo nfa awọn ija ẹya, awọn ogun abele, ati awọn ariyanjiyan agbegbe. Ọpọlọpọ awọn ipinlẹ tuntun di awọn papa fun idije fun ipa lakoko Ogun Tutu, pẹlu awọn ija agbegbe nigbagbogbo ti a “sọ di kariaye” nipasẹ atilẹyin ti awọn ẹgbẹ pataki.
Ìdásílẹ̀ Ogun Tutu àti ìṣèlú ẹgbẹ́
Ipa ti o tobi julọ ti Ogun Agbaye Keji ni dide Ogun Tutu laarin Amẹrika ati Soviet Union. A pin aye si awọn ẹgbẹ pataki meji—oni-owo-ọba ati komunisti—pẹlu awọn ajọṣepọ ologun bii NATO (1949) ati Adehun Warsaw (1955). Ilana awọn ibatan kariaye yipada: awọn ija ko waye bi ogun taara laarin awọn alagbara nla, ṣugbọn o farahan bi awọn ogun aṣoju ni Korea, Vietnam, Afghanistan, ati awọn agbegbe miiran.
Ogun Tutu yí bí àwọn orílẹ̀-èdè ṣe ń wo ààbò padà: ìdíje ohun ìjà átọ́míìkì, ẹ̀kọ́ ìdènà, àti ọgbọ́n ọgbọ́n jẹ́ àwọn kókó pàtàkì. Kódà lẹ́yìn tí Soviet Union parẹ́ ní ọdún 1991, ogún Ogun Tutu ṣì hàn gbangba nínú àwọn ètò àjọṣepọ̀, ìṣèlú ààbò ilẹ̀ Yúróòpù, àti àìgbẹ́kẹ̀lé ètò tí ó ń bá a lọ láti nípa lórí ètò ìṣèlú àti ètò ológun.
Ìṣọ̀kan agbègbè àti àwọn ìsapá láti dènà ogun tó ń bọ̀
Àwọn ohun ìpayà tó wáyé nígbà ogun àgbáyé méjèèjì náà tún mú kí ìsapá wà nínú ìṣọ̀kan agbègbè, pàápàá jùlọ ní Yúróòpù. Èrò náà pé ìgbẹ́kẹ̀lé ọrọ̀ ajé lè dènà ìforígbárí ló fa àwọn iṣẹ́ bíi European Coal and Steel Community (ECSC), èyí tó di ọmọ inú European Union. Ìṣọ̀kan yìí kò dá ọjà kan ṣoṣo sílẹ̀, ó tún dá àwọn ìlànà ìṣèlú àti òfin láti ṣàkóso àwọn ìyàtọ̀ nínú ètò àjọ.
Lẹ́yìn náà, àpẹẹrẹ ìṣọ̀kan agbègbè náà mú kí àwọn agbègbè mìíràn ní ìmísí, bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n ní onírúurú ọ̀nà, bíi ASEAN ní Gúúsù Ìlà Oòrùn Éṣíà. Àwọn ète pàtàkì rẹ̀ ni ìdúróṣinṣin, ìjíròrò, àti dín ewu ìjàkadì tí ó ṣí sílẹ̀ kù. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, àwọn ogun àgbáyé mú kí gbogbo ènìyàn mọ̀ pé àlàáfíà nílò ètò ìfọwọ́sowọ́pọ̀ tí a gbèrò.
Iyika imọ-ẹrọ ologun ati ipa rẹ lori diplomacy
Àwọn ogun àgbáyé mú kí ìlọsíwájú ìmọ̀ ẹ̀rọ yára síi: láti ọkọ̀ òfúrufú àti ọkọ̀ ogun sí radar àti bọ́m̀bù átọ́míìkì. Lẹ́yìn ọdún 1945, àwọn ohun ìjà átọ́míìkì yí àjọṣepọ̀ kárí ayé padà pátápátá. Ààbò àgbáyé kò tún jẹ́ nípa ṣíṣẹ́gun àwọn ogun nìkan mọ́, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ nípa dídènà àwọn ogun pàtàkì tí ó lè pa aráyé run. Àwọn àdéhùn ìṣàkóso ohun ìjà àti àìgbékalẹ̀ ohun ìjà di ohun tí ó wà fún ètò àgbáyé títí láé.
Síwájú sí i, àwọn ìdàgbàsókè nínú ìbánisọ̀rọ̀ àti ìmọ̀ ẹ̀rọ ọgbọ́n—pẹ̀lú gbòǹgbò tí ó fìdí múlẹ̀ ní àkókò ogun—ń nípa lórí ìpinnu ìṣèlú. Àwọn orílẹ̀-èdè ń ṣiṣẹ́ ní àyíká ìwífún tí ó yára sí i, ṣùgbọ́n wọ́n tún jẹ́ ẹni tí ó lè gba ìpolówó, àìròtẹ́lẹ̀, àti ìdíje fún agbára.
Ipa lori awọn ilana omoniyan ati awọn ilowosi
Ìwà ìkà tí wọ́n hù sí àwọn aráàlú nígbà ogun àgbáyé ló fa ìgbìyànjú láti mú kí òfin ìfẹ́ni-ẹni-nìkan kárí ayé lágbára sí i, títí kan àwọn Àdéhùn Geneva. Ní àsìkò gígùn, ìlànà ààbò àwọn aráàlú di apá kan nínú ìjẹ́pàtàkì ìgbésẹ̀ àgbáyé. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n ṣì ń jiyàn lórí rẹ̀, àwọn èrò bíi ìdásí ìrànlọ́wọ́ àwọn ènìyàn àti “Ojúṣe láti Dáàbòbò” (R2P) jáde láti inú ìmọ̀ pé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ìbànújẹ́ ńlá kò gbọ́dọ̀ wáyé láìsí ìdáhùn kárí ayé.
Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, ìlànà yìí tún ń dá ìṣòro sílẹ̀: a lè wo ìdásí sí ìsapá ìrànlọ́wọ́ tàbí gẹ́gẹ́ bí irinṣẹ́ ìṣèlú ti orílẹ̀-èdè alágbára kan. Àìbalẹ̀ láàrín ipò ọba àti ààbò ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn ti di ọ̀kan lára àwọn ìjíròrò pàtàkì jùlọ nínú àjọṣepọ̀ àgbáyé òde òní.
Ipari
Ogun Àgbáyé Kìíní àti Kejì fi àwọn ogún tó pẹ́ títí sílẹ̀ tí ó ṣe àtúnṣe àjọṣepọ̀ kárí ayé títí di ọ̀rúndún kọkànlélógún. Láti ìwólulẹ̀ àwọn ìjọba àti ìdìde àwọn orílẹ̀-èdè tuntun, sí ìdásílẹ̀ àwọn àjọ kárí ayé bíi Ìparapọ̀ Àwọn Orílẹ̀-èdè, sí fífún òfin kárí ayé àti ìlànà ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn lágbára, àwọn ogun yí bí àwọn orílẹ̀-èdè ṣe ń bá ara wọn lò àti bí wọ́n ṣe ń lóye ààbò padà. Ogun Tútù, ìṣọ̀kan agbègbè, àti ìyípadà nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ ológun mú kí ètò kárí ayé túbọ̀ díjú sí i.
Níkẹyìn, ẹ̀kọ́ pàtàkì nípa àwọn ogun àgbáyé ni pé àlàáfíà kì í farahàn láìfọwọ́sí. Ó nílò àwọn ilé-iṣẹ́, àwọn òfin, ìfọwọ́sowọ́pọ̀ ọrọ̀ ajé, àti ìfaramọ́ ìṣèlú láti dènà àwọn ìjà láti di àjálù kárí ayé. Àwọn àmì ogun àgbáyé ṣì hàn gbangba nínú àjọṣepọ̀, ìgbìmọ̀ aṣòfin, àti àwọn ìlànà kárí ayé lónìí—ó ń rán wa létí pé ìdúróṣinṣin kárí ayé jẹ́ àbájáde ìsapá àpapọ̀ àti pé a gbọ́dọ̀ pa á mọ́.
